Báo Hình, Khán Giả Truyền Hình, Truyền Hình, Trò Chơi Truyền Hình.docx

Output file ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN KHOA BÁO CHÍ ĐỖ THỊ BẠCH DƢƠNG CHƯƠNG TRÌNH TRÒ CHƠI TRUYỀN HÌNH VỚI KHÁN GIẢ VIỆT NAM ( Khảo sát một số chƣơng trình trò[.]

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

KHOA BÁO CHÍ

ĐỖ THỊ BẠCH DƯƠNG

CHƯƠNG TRÌNH TRÒ CHƠI TRUYỀN HÌNH

VỚI KHÁN GIẢ VIỆT NAM

( Khảo sát một số chương trình trò chơi

trên VTV 3 - Đài THVN từ năm 2000 đến nay )

LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN

VĂN

Hà Nội 2003

KHOA BÁO CHÍ

ĐỖ THỊ BẠCH DƯƠNG

CHƯƠNG TRÌNH TRÒ CHƠI TRUYỀN HÌNH

VỚI KHÁN GIẢ VIỆT NAM

( Khảo sát một số chương trình trò chơi

trên VTV3 - Đài THVN từ năm 2000 đến nay )

CHUYÊN NGÀNH: BÁO CHÍ HỌC

MÃ SỐ: 5 04 30

LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC BÁO CHÍ

Người hướng dẫn khoa học Tiến sỹ ĐINH HƯỜNG

Hà Nội - 2003

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận văn 6

NỘI DUNG LUẬN VĂN

Chương I: Những vấn đề cơ bản về quy luật tiếp nhận của 11

khán giả truyền hình và Trò chơi truyền hình

1 Những vấn đề cơ bản về quy luật tiếp nhận của khán 11

Chương II: Bước đầu khảo sát sự tiếp nhận của khán giả với 40

một số chương trình trò chơi truyền hình trên VTV 3

1 Tìm hiểu thực trạng hoạt động tiếp nhận của khán giả 40

với các chương trình trò chơi truyền hình trên

VTV3 hiện nay:

1.1 Mức độ thường xuyên và việc sử dụng thời gian 40

để theo dõi các chương trình trò chơi truyền hình

1.2 Mức độ tiếp nhận của khán giả với một số 47

chương trình trò chơi truyền hình hiện nay1.3 Một số xu hướng tiếp nhận của khán giả với các 57

chương trình Trò chơi truyền hình

2 Một số nhận xét bước đầu về đặc điểm tiếp nhận của 79

khán giả với các chương trình trò chơi truyền hình:

Chương III: Một số kiến nghị và giải pháp để nâng cao chất 88lượng và hiệu quả các chương trình trò chơi trên VTV3

1.1 Một số chương trình trò chơi truyền hình còn 88

chưa đạt đuợc yêu cầu cao về chất lượng

1.2 Chương trình trò chơi truyền hình chưa hướng

đến phục vụ được đầy đủ từng nhóm đối tượngkhán giả

1.3 Hình thức các chương trình trò chơi chưa thực

sự phong phú1.4 Trò chơi của VTV3 chưa tận dụng hết được thế

mạnh phát sóng của truyền hình quốc gia

2 Một số kiến nghị, giải pháp nhằm nâng cao chất lượng

và hiệu quả chương trình trò chơi trên VTV3

91

9497100

MỞ ĐẦU

1 Tính thời sự và cấp thiết của đề tài:

Năm 1996 là năm đánh dấu sự ra đời của chương trình Trò chơi trên sóng

truyền hình Việt Nam cùng với sự ra đời của VTV3 (Ban Thể Thao Giải trí

-Thông tin kinh tế) Kể từ đó đến nay, chưa đầy 10 năm, Chương trình Trò chơi

Truyền hình trên sóng VTV3 đã phát triển vô cùng nhanh chóng cả về số lượng

và chất lượng Từ một SV 96, khán giả đã biết đến và quen thuộc với rất nhiều các chương trình Trò chơi khác như Trò chơi liên tỉnh, Bảy sắc Cầu vồng,

Đường lên đỉnh Olympia, Ở nhà chủ nhật, Từ ánh mắt đến trái tim, Vườn Cổ tích, Những người bạn ngộ nghĩnh, Những đứa trẻ tinh nghịch, Hành trình Văn hoá, Chiếc nón kỳ diệu… Từ những chương trình trò chơi ban đầu với đội

ngũ sản xuất còn chập chững, thiết bị và đạo cụ còn đơn sơ, khán giả giờ đây đãđược thưởng thức những chương trình nhiều tính “công nghệ“ hơn và cũng được

sản xuất bởi một đội ngũ đầy tính “tinh nhuệ“.

Trò chơi truyền hình đang phát triển nội dung trên mọi lĩnh vực và chomọi lứa tuổi với ngày càng nhiều các đơn vị tham gia sản xuất Từ việc tiểu ban

“Trò chơi và Gặp gỡ trên truyền hình“ sản xuất chương trình đầu tiên (SV ’96)

đến nay đã có rất nhiều các đơn vị khác tham gia sản xuất chương trình trò chơi

truyền hình: các Tiểu ban khác của VTV3 (Tiểu ban Ca nhạc – Chương trình

Thế kỷ âm nhạc, Trò chơi âm nhạc; Tiểu ban Nghệ thuật Điện ảnh – Chương

trình 24hình/giây), các Ban biên tập khác của Đài truyền hình Việt Nam (VTV2

- Theo dòng lịch sử; Ban Văn nghệ – Làng vui chơi làng ca hát) Các Đài

truyền hình địa phương trên cả nước cũng đang nô nức đi theo phong trào này:

ĐỖ BẠCH DƯƠNG

giả Việt Nam Chương trình Trò chơi Truyền hình với khán

2

Đài Truyền hình Thành phố Hồ chí Minh – Vui để học ; Đài Truyền hình Hà Nội – Khoẻ và khéo…

Rõ ràng, trò chơi truyền hình ở Việt nam đang trên đà phát triển và đằngsau nó là một lượng công chúng ngày càng lớn với nhu cầu hiểu biết và giải tríngày càng cao Trò chơi truyền hình ngày càng hấp dẫn khán giả và như rấtnhiều nhà nghiên cứu truyền hình trên thế giới đã nhận định trong truyền hình

hiện đại, trò chơi truyền hình là “một thể loại Major“ – thể loại chiếm ưu thế.

Trong luận văn này, chúng tôi sẽ không phân tích hay tìm hiểu riêng vềchương trình trò chơi truyền hình – mà cốt yếu là nghiên cứu và tìm hiểu nótrong sự tiếp nhận của khán giả truyền hình Việt Nam Điều này thực sự mangtính thời sự và cấp thiết vì thông qua việc nghiên cứu sự tiếp nhận của khán giả,luận văn sẽ góp phần hình dung sự nhìn nhận và nhu cầu của khán giả Việt Namvới các chương trình trò chơi truyền hình cả về mặt nội dung và hình thức Qua

đó luận văn sẽ góp phần xây dựng để trò chơi truyền hình phát triển vừa đáp ứngtính giảI trí đồng thời vẫn mang đầy đủ tính chất của Báo chí cách mạng: tính tưtưởng, tính giáo dục, tính thông tin, tính thẩm mỹ Luận văn cũng sẽ góp phầnvào việc định hướng và quy hoạch sản xuất các chương trình trò chơi truyềnhình của VTV 3 cũng như của các đơn vị sản xuất chương trình trò chơi truyềnhình khác trên cả nước

2 Lý do chọn đề tài

Việc chọn lựa đề tài trên xuất phát từ những hiểu biết, kinh nghiệm vànhững quan sát thực tế của bản thân người thực hiện về sự ra đời và phát triểncủa Chương trình Trò chơi truyền hình ở Việt Nam Đây cũng là một đề tài mới

ĐỖ BẠCH DƯƠNG

giả Việt Nam Chương trình Trò chơi Truyền hình với khán

4

trong một loạt những đề tài nghiên cứu về Trò chơi truyền hình những năm gần đây.

Là một cử nhân tốt nghiệp khoa báo chí, hiện nay đang công tác tại tiểu

ban Trò chơi và Gặp gỡ trên truyền hình của VTV3 và đang phụ trách một

chuyên mục trò chơi, việc nghiên cứu đề tài sẽ giúp tôi có thêm tầm nhìn baoquát, hiểu biết sâu sắc và định hướng tốt hơn cho công việc của mình Thông qua

đó, luận văn cũng mong muốn đóng góp một phần vào công tác chuyên môn củaBan Thể thao – Giải trí – Thông tin kinh tế

Việc nghiên cứu này cũng là cơ sở để đề tài phát triển ở mức độ nghiêncứu sâu và rộng hơn trong tương lai

3 Tình hình nghiên cứu đề tài

Như trên đã đề cập, luận văn này là một nghiên cứu đầu tiên về trò chơitruyền hình trong sự tiếp nhận của khán giả dưới góc độ xã hội học và tâm lýhọc

Các công trình nghiên cứu trước có liên quan đến trò chơi truyền hìnhthường là tìm hiểu về trò chơi truyền hình dưới góc độ lý luận báo chí như:

Nghiên cứu Trò chơi truyền hình với tư cách là một thể loại báo chí; Nghiên cứu Kịch bản trò chơi Truyền hình Một số những công trình khác cũng nghiên

cứu về trò chơi truyền hình nhưng lại chọn đề tài dưới góc độ khác như: Nghiên

cứu cách thức tổ chức một chương trình Trò chơi Truyền hình; Nghiên cứu

về việc áp dụng nghệ thuật sân khấu trong dàn dựng một Trò chơi truyền hình…

Vì chương trình trò chơi truyền hình cũng mới chỉ xuất hiện ở nước tatrong chưa đầy 10 năm gần đây nên trong nghiên cứu xã hội học truyền thông,

ĐỖ BẠCH DƯƠNG

giả Việt Nam Chương trình Trò chơi Truyền hình với khán

6

hay tâm lý học truyền thông chưa có một công trình nghiên cứu chuyên biệt vềtrò chơi truyền hình và khán giả của nó Điều này càng được khẳng định khi ởnước ta, việc nghiên cứu xã hội học hay tâm lý học riêng trong lĩnh vực truyềnhình còn ở mức chưa sâu và hạn hẹp.

Bởi vậy, đề tài nghiên cứu “Chương trình trò chơi truyền hình với

khán giả Việt Nam” là một đề tài hết sức mới mẻ.

4 Mục đích, nhiệm vụ của đề tài.

Như chúng tôi đã trình bày ở trên, mục đích chung của đề tài là nghiêncứu trò chơi truyền hình trong sự tiếp nhận của khán giả Để thực hiện đượcđiều đó, tác giả luận văn tự đặt ra cho mình những nhiệm vụ nghiên cứu nhấtđịnh

Trước hết là việc nghiên cứu Lý luận về văn hóa và báo chí Chủ nghĩaMác – Lênin về; Các quan điểm của Đảng, Nhà nước về văn hóa và báo chí, vềtính giải trí trong báo chí; Các chủ trương, chính sách của Nhà nước đối với cácphương tiện thông tin đại chúng và truyền hình

Nhiệm vụ thứ hai là nghiên cứu Cơ sở lý luận báo chí nói chung và cơ sở

lý luận về truyền hình và Trò chơi truyền hình; Cơ sở lý luận về về tâm lý conngười nói chung và tâm lý người xem truyền hình nói riêng; Nghiên cứu lýthuyết cơ bản của xã hội học và điều tra xã hội học

Luận văn cũng tìm hiểu những đề tài nghiên cứu trước đây về truyền hình,tâm lý người xem truyền hình, về dư luận xã hội và về sự tiếp nhận của khán giảtruyền hình

Dựa trên cở sở lý thuyết được đề cập và những hiểu biết qua kinh nghiệm thực tiễn, đề tài đặt ra những giả thuyết nghiên cứu sau:

ĐỖ BẠCH DƯƠNG

giả Việt Nam Chương trình Trò chơi Truyền hình với khán

8

Giả thuyết thứ nhất: Như trên đã đề cập, trò chơi truyền hình ở Việt Nam

đang phát triển và càng có xu hướng phát triển mạnh trong tương lai Vậy khángiả đang tiếp nhận trò chơi truyền hình như thế nào thể hiện ở mức độ xem, thái

độ xem và họ tìm thấy điều gì cuốn hút ở các chương trình

Giả thuyết thứ hai: Liệu có điều gì khác nhau về sự tiếp nhận trò chơi

truyền hình của các nhóm đối tượng khán giả khác nhau đặc biệt là các nhómkhán giả mỗi vùng Bắc, Trung, Nam và bước đầu đưa ra các phân tích ở mứcnhận định

Giả thuyết thứ ba: Tìm hiểu những nét chung nhất, khu biệt và mang xu

hướng quy luật trong sự tiếp nhận chương trình trò chơi truyền hình của khán giảnước ta

5 Phạm vi và phương pháp nghiên cứu:

Trong khuôn khổ của một luận văn thạc sỹ, hạn hẹp về điều kiện, và nộidung luận văn lại mở rộng đối tượng ở cả ba vùng Bắc, Trung, Nam, chúng tôixin được thu hẹp phạm vi nghiên cứu:

Phạm vi nghiên cứu sẽ là một cuộc điều tra mang tính chất thăm dò ý kiến

của cư dân nội thành ở ba thành phố lớn: Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và

Thành phố Đà Nẵng Cuộc điều tra chủ yếu giúp luận văn tìm hiểu trạng thái

của việc tiếp nhận chương trình trò chơi trên truyền hình trên VTV 3 của khángiả Việt Nam

Ba thành phố Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và Thành phố Đà Nẵng

cũng là ba địa danh có tính điển hình Đây là ba thành phố ở ba vùng Bắc, Trung,Nam của đất nước với những đặc điểm về dân cư, xã hội học và tâm lý học cóthể mang tính chất đại diện cho từng vùng địa phương Ba thành phố lớn cũng là

ĐỖ BẠCH DƯƠNG

giả Việt Nam Chương trình Trò chơi Truyền hình với khán

1

nơi dân cư đông đúc, thành phần đa dạng và cũng là nơi tập trung đông đảo nhấtlượng khán giả truyền hình của cả nước Hơn nữa, ba địa dành này cũng là nơikhán giả được tiếp xúc với truyền hình một cách tương đối đồng đều Đây lànhững điều kiện cơ sở quan trọng để tác giả đề tài xác định phạm vi nghiên cứu.

Dung lượng của cuộc điều tra là khoảng 500 phiếu hỏi (xem phụ lục)

được phân bố như sau: 100 phiếu tại Đà Nẵng, 200 phiếu tại TPHCM, 200 phiếutại Hà Nội Thời gian điều tra: tháng 4 năm 2003

Phương pháp chọn mẫu của điều tra là sử dụng kết hợp phương pháp

lấy mẫu ngẫu nhiên theo cụm (thường sử dụng trong nghiên cứu nhân quả) kết

hợp với lấy mẫu theo trí xét đoán của nhà nghiên cứu

Các phiếu được phát vào các gia đình theo các cụm dân cư ở ba thành phố.Các cụm dân cư đựợc chọn lựa theo tìm hiểu và xét đoán của nhà nghiên cứu về

cơ cấu và thành phần Mục đích của việc kết hợp chọn mẫu này là để có đựơcmột kết quả gần với mẫu điển hình nhất Phương pháp chọn mẫu này là phù hợpvới một cuộc điều tra mang tính chất thăm dò

Về phạm vi các chương trình trò chơi truyền hình đưa vào nghiên cứutrong luận văn, tác giả đi từ một số chương trình tiêu biểu xuất hiện từ năm 1999

đến 2002 Những chương trình xuất hiện từ lâu (như SV 2000) đến nay không

còn sản xuất nữa nhưng vẫn được đưa vào nghiên cứu để phần nào có cơ sở nhậnđịnh và so sánh với các chương trình hiện tại

Thông qua kết quả của cuộc điều tra, luận văn sẽ bước đầu đưa ra cácphân tích đánh giá dựa trên các phương pháp khác như: Phương pháp Tròchuyện hỏi ý kiến, Phương pháp thống kê, xử lý và phân tích số liệu, phươngpháp phỏng vấn sâu, phương pháp thảo luận nhóm, phương pháp phân tíchthông tin thứ cấp, phương pháp quan sát…

ĐỖ BẠCH DƯƠNG

giả Việt Nam Chương trình Trò chơi Truyền hình với khán

1

Phương pháp Trò chuyện hỏi ý kiến: Được sử dụng như một phương

pháp quan trọng trong giai đoạn nghiên cứu thăm dò để tìm ra những giả thiết vàphương hướng của đề tài nghiên cứu

Phương pháp thống kê, xử lý và phân tích số liệu: Sau khi đã thu thập cácmẫu đIều tra, chúng tôi sử dụng phần mềm SPSS/PC + (Statistical Pakage forSocial Science) – phần mềm xử lý số liệu điều tra xã hội học dành cho máy tính

cá nhân để xử lý số liệu mẫu điều tra Phần mềm này là phần mềm tiên tiến nhấthiện nay, nó thích hợp ngay cả cho những cuộc điều tra có dung lượng từ 200đến vài chục nghìn mẫu điều tra và biết cách xử lý những sơ xuất trong mẫu điềutra và tự đIều chỉnh để cho kết quả cuối cùng đáng tin cậy nhất

Các số liệu sau khi được xử lý sẽ được phân tích căn cứ vào mục đích điềutra, phát hiện ra mối liên hệ giữa các hiện tượng, bản chất và tính quy luật pháttriển của chúng, kiểm định các giả thuyết

Phương pháp phỏng vấn sâu: Là phương pháp được sử dụng để lý giải

các vấn đề phát hiện được sau khi đã phân tích số liệu của mẫu điều tra Trong

đề tài này, phương pháp phỏng vấn sâu được áp dụng với: Đại diện của nhómmẫu điều tra; Các đồng nghiệp và những người có liên quan đến sản xuất chươngtrình trò chơi truyền hình; Các chuyên gia trong lĩnh vực lý luận báo chí, lý luận

xã hội học và tâm lý học truyền thông và truyền hình

Phương pháp thảo luận nhóm: Để thực hiện đề tài, chúng tôi có tổ chức

một số cuộc thảo luận nhóm giữa những người đang trực tiếp sản xuất chươngtrình trò chơi truyền hình để tìm hiểu ý kiến và nhận định của những người làmtruyền hình về mối tương quan giữa các chương trình trò chơi truyền hình vàkhán giả

ĐỖ BẠCH DƯƠNG

giả Việt Nam Chương trình Trò chơi Truyền hình với khán

1

Phương pháp nghiên cứu thông tin thứ cấp: Để có thông tin từ nhiều

nguồn làm cơ sở cho luận văn, chúng tôi cũng tiến hành phân tích nguồn tư liệukhác: Các thư từ của khán giả gửi tới; Các chương trình trò chơi truyền hình tiêubiểu đã và đang phát sóng; Các luận văn và công trình nghiên cứu trước đây; Cáckết quả và số liệu điều tra từ các nguồn như Ban Tư tưởng Văn hoá Trung ương,công ty Taylor Nielson Sofres, Công ty quảng cáo Kiết Tường; Các tài liệuhướng dẫn và góp ý của các chuyên gia nước ngoài đang hợp tác sản xuấtchương trình với Đài truyền hình Việt Nam

Phương pháp quan sát: Là phương pháp luôn được sử dụng kết hợp với

các phương pháp nghiên cứu khác khi tiếp cận với các cuộc trao đổi hay phỏngvấn, trò chuyện để xác định các biểu hiện bên ngoài cũng như động cơ bên trongcủa xu hướng tiếp nhận

Các phương pháp trên được kết hợp chặt chẽ với nhau để khắc phụcnhững khó khăn về điều kiện, phạm vi nghiên cứu và những vấn đề khó khănkhác mà luận văn đặt ra

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận văn

Đề tài này là đề tài nghiên cứu đầu tiên về trò chơi truyền hình trong sựtiếp nhận của khán giả dựa trên lý thuyết của xã hội học và tâm lý học Hi vọng

đề tài sẽ góp phần để làm toàn diện hơn bức tranh nghiên cứu về trò chơi truyềnhình, một mảng nghiên cứu quan trọng về báo chí còn rất mới ở nước ta hiệnnay

Đề tài cũng mong là một công trình tham khảo nhỏ của xã hội học và xãhội học truyền thông trong việc nghiên cứu khán, thính giả truyền hình – mộtmảng nghiên cứu còn hạn hẹp ở nước ta

ĐỖ BẠCH DƯƠNG

giả Việt Nam Chương trình Trò chơi Truyền hình với khán

1

Về mặt thực tiễn, với tư cách là một phóng viên, biên tập viên của Ban

Thể thao - Giải trí - Thông tin kinh tế, việc thực hiện đề tài cũng là một cơ hội

để người thực hiện nghiên cứu lý luận, tổng kết và đúc rút ít nhiều những kinhnghiệm trong những năm làm việc chuyên môn vừa qua

Hi vọng luận văn sẽ là tài liệu tham khảo cho kế hoạch xây dựng, quy

hoạch sản xuất và phát triển các chương trình trò chơi truyền hình của VTV3

cũng như của các đơn vị sản xuất chương trình truyền hình khác

Gần gũi hơn, luận văn sẽ là những gợi ý cho những đồng nghiệp, nhữngngười làm truyền hình trong quá trình trực tiếp tham gia sản xuất chương trìnhtrò chơi truyền hình

Luận văn cũng mong là tư liệu tốt cho việc nghiên cứu và giảng dạy vềbáo chí nói chung và trò chơi truyền hình nói riêng

7 Nội dung luận văn: “Chương trình trò chơi truyền hình với khán giả Việt Nam”

Chương I : Những vấn đề cơ bản về quy luật tiếp nhận của khán giả truyền hình và trò chơi truyền hình.

Chương một gồm có hai phần Phần một trình bày về những quy luật tiếpnhận chung nhất của khán giả xem truyền hình, đặc điểm tiếp nhận của khán giả

và ý nghĩa của việc nghiên cứu khán giả xem truyền hình Phần hai trình bày lýthuyết về trò chơi truyền hình bao gồm khái niệm, đặc tính và chức năng báo chícủa trò chơi truyền hình

Chương II : Bước đầu khảo sát sự tiếp nhận của khán giả với một số chương trình trò chơi truyền hình trên VTV3.

ĐỖ BẠCH DƯƠNG

giả Việt Nam Chương trình Trò chơi Truyền hình với khán

1

Chương hai trình bày những nghiên cứu bước đầu về thực trạng việc tiếpnhận của khán giả với các chương trình trò chơi truyền hình trên sóng VTV3hiện nay thông qua các kết quả điều tra của luận văn Thực trạng này bao gồmviệc sử dụng thời gian để tiếp nhận, mức độ tiếp nhận, khả năng tiếp nhận vànhững sự lựa chọn trong việc tiếp nhận của khán giả Chương hai cũng đưa ranhững nhận xét bước đầu của luận văn về những đặc điểm tiếp nhận của khángiả với các chương trình trò chơi.

Chương III: Một số kiến nghị và giải pháp để nâng cao chất lượng và hiệu quả các chương trình trò chơi trên VTV3.

Chương này rút ra một số điểm còn hạn chế nói chung của các chươngtrình trò chơi trên VTV3 hiện nay thông qua tổng kết sự tiếp nhận của khán giảtrong chương hai Tác giả cũng đưa ra một số kiến nghị và giải pháp đề xuấtnhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả các chương trình trò chơi trên VTV3

Kết luận

Tài liệu tham khảo

Phụ lục

ĐỖ BẠCH DƯƠNG

giả Việt Nam Chương trình Trò chơi Truyền hình với khán

2

CHƯƠNG I NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ QUY LUẬT TIẾP NHẬN

CỦA KHÁN GIẢ TRUYỀN HÌNH VÀ TRÒ CHƠI TRUYỀN

HÌNH.

1 Những vấn đề cơ bản về quy luật tiếp nhận của khán giả truyền hình

1.1 Khán giả truyền hình (công chúng xem truyền hình)

Khái niệm “Công chúng xem truyền hình “ và “Khán giả truyền hình“ là

những khái niệm có mối quan hệ chặt chẽ và khăng khít

Theo Đại từ điển Tiếng Việt (NXB Văn hoá - Thông tin 1999) định nghĩa:

“Công chúng là đông đảo ngưòi xem hoặc chứng kiến việc gì, trong quan hệ

với người diễn thuyết, tác giả, diễn viên…“

Trong một số công trình nghiên cứu xã hội học ở nước ta hiện nay có liênquan đến các phương tiện thông tin đại chúng, các tác giả đều đề cập và cho rằng

công chúng là “… nhóm người tiếp cận đến PTTTĐC và có sử dụng các sản

phẩm của hoạt động thông tin đạI chúng cho hoạt động của mình“ [37; 23].

Lý luận báo chí vô sản luôn xem xét báo chí trong quan hệ Nhà báo – Tácphẩm – Công chúng và coi công chúng báo chí là một thành tố quan trọng

“Công chúng là quần thể dân cư mà cơ quan báo chí hướng vào để tác động

(và trực tiếp hay gián tiếp chịu sự tác động của báo chí) nhắm lôi kéo , thu phục họ vào phạm vi ảnh hưởng của mình“ [38:12]

Như vậy, công chúng báo chí là một khái niệm rất rộng bao gồm các nhómcông chúng tiếp cận với các loại hình báo chí khác nhau như báo viết (báo in),

báo hình (truyền hình), báo nói (phát thanh), báo điện tử… Công chúng của mỗi

ĐỖ BẠCH DƯƠNG

giả Việt Nam Chương trình Trò chơi Truyền hình với khán

2

loại hình báo lại được gọi bằng những tên gọi khác nhau như công chúng của

báo in thì được gọi là “độc giả“, công chúng của báo nói được gọi là “thính giả“, công chúng của báo hình được gọi là “khán giả“….

Riêng với công chúng báo hình – khán giả truyền hình, cuốn “Larusse

Bách khoa thư chuyên đề Con người và những phát minh“ đã định nghĩa:

“Khán giả chỉ toàn bộ những người xem truyền hình có khả năng theo dõi

chương trình (khán giả tiềm tàng) hoặc những người thực sự thu một chương trình (khán giả thực tế)“ [247;18]

Như vậy, khán giả - hay công chúng xem truyền hình có thể coi như làlượng công chúng báo chí lớn nhất so với các loạI công chúng báo chí khác nếuxét theo đặc điểm đặc trưng nhất của truyền hình là truyền đạt thông tin bằng

hình ảnh Bất kể một cá nhân nào có năng lực thị giác (khán giả tiềm tàng) đều

có thể là công chúng của truyền hình Bởi vậy có thể nói công chúng xem truyềnhình là một lực lượng công chúng lớn nhất và đa dạng nhất

Về cơ bản, có ba dấu hiệu để phân loại khán giả xem truyền hình:

- Dấu hiệu về đặc điểm nhân khẩu, địa bàn cư trú, độ tuổi, giới tính, nghềnghiệp, học vấn

- Dấu hiệu về hình thức chịu ảnh hưởng của truyền hình: tiếp xúc trực tiếphay gián tiếp

- Dấu hiệu về mối liên hệ chặt chẽ của chú thể tiếp nhận (khán giả) với cơquan báo chí hay sản phẩm báo chí cụ thể

Dựa vào dấu hiệu thứ nhất:

Dựa vào tiêu chí độ tuổi có thể phân thành: nhóm khán giả cao tuổi, nhómkhản giả trung niên, nhóm khán giả thanh niên, nhóm khán giả trẻ em Trong

ĐỖ BẠCH DƯƠNG

giả Việt Nam Chương trình Trò chơi Truyền hình với khán

2

luận văn này, đối tượng nghiên cứu của chúng tôi sẽ là nhóm khán giả từ độ tuổithanh niên trở lên.

Dựa vào tiêu chí giới có thể phân thành: nhóm khán giả nam và nhómkhán giả nữ

Dựa vào tiêu chí học vấn có thể phân thành: nhóm khán giả có trình độ đạihọc và trên đại học; nhóm khán giả có trình độ trung cấp, cao đẳng; nhóm khángiả có trình độ trung học, trung học cơ sở, tiểu học

Dựa vào tiêu chí nghề nghiệp có thể phân thành các nhóm khán giả: côngchức, học sinh sinh viên, tiểu thương, hưu trí, lực lượng vũ trang Nhóm khángiả nông dân, là một nhóm khán giả rất rộng lớn , do điều kiện hạn hẹp nên chưathể trở thành đối tượng nghiên cứu của luận văn này

Dựa vào địa bàn cư trú có thể phân thành: nhóm khán giả miền Bắc, nhómkhán giả miền Trung, nhóm khán giả miền Nam

Dựa vào dấu hiệu thứ hai:

Dựa vào dấu hiệu này có thể phân thành nhóm khán giả chịu ảnh hưởngtrực tiếp và nhóm khán giả chịu ảnh hưởng gián tiếp Ngoài ra, có thể căn cứ vàomức độ mở rộng hay thu hẹp phạm vi ảnh hưởng của các loại hình sản phẩmtruyền hình khác nhau để chia thành nhóm khán giả thực tế (nhóm khán giả thực

sự đã tiếp thu chương trình) và nhóm khán giả tiềm năng (nhóm khán giả có khả

năng tiếp thu một chương trình – tất cả những người có năng lực thị giác).

Dựa vào dấu hiệu thứ ba:

Từ tiêu chí mối quan hệ của khán giả với từng sản phẩm hay nhóm sảnphẩm truyền hình cụ thể, có thể phân thành: nhóm khán giả của các chươngtrình thể thao, nhóm khán giả của chương trình thời sự, nhóm khán giả củachương trình trò chơi giải trí… Từ tiêu chí mối quan hệ của khán giả với cơ quan

ĐỖ BẠCH DƯƠNG

giả Việt Nam Chương trình Trò chơi Truyền hình với khán

2

báo chí có thể phân thành nhóm khán giả của Đài truyền hình Việt Nam, nhómkhán giả của Đài truyền hình Hà Nội, nhóm khán giả của VTV1 VTV2,VTV3…Trong luận văn này, đối tượng nghiên cứu của chúng tôi là nhóm khángiả của các chương trình trò chơi giải trí trên VTV3.

1.2 Đặc điểm tiếp nhận của khán giả xem truyền hình

Dựa trên các công trình nghiên cứu về hoạt động tiếp nhận của côngchúng báo chí và của khán giả truyền hình từ trước đến nay, có thể khái quát một

số đặc đIểm trong quy luật tiếp nhận của khán giả truyền hình như sau:

Đặc điểm thứ nhất: Cơ chế của sự tiếp nhận

Theo các công trình nghiên cứu về cơ chế tiếp nhận của công chúng báochí và khán giả truyền hình nói riêng, sự tiếp nhận luôn bắt đầu từ sự tiếp nhận

cá nhân với các sự kiện được thông báo, mô tả và phân tích trên báo chí Các cánhân với những đặc thù về trình độ tiếp nhận, vốn hiểu biết, thái độ tiếp nhận, lợiích của cá nhân với vấn đề, sự kiện sẽ tiếp nhận thông tin với mức độ riêng của

mình (Cấp độ 1 của sự tiếp nhận) Thông qua các hoạt động giao tiếp, mà gần

nhất là các nhóm mà cá nhân trực tiếp tham gia trong cuộc sống hàng ngày,thông tin, sự kiện được lan truyền, thẩm định và lĩnh hội lại, cho kết qủa là dư

luận nhóm về vấn đề được hình thành (Cấp độ hai của sự tiếp nhận) Ở cấp độ

ba của sự tiếp nhận, thông tin được lan toả và hình thành các ảnh hưởng trên

phạm vi cộng đồng Ở cấp độ ba này, sự tiếp nhận của khán giả hay công chúng

đã ở mức độ hình thành nên một dư luận xã hội rộng lớn Dư luận xã hội này sẽtác động vào ý thức lịch sử văn hoá, vào nhân sinh quan và thế giới quan củaquần chúng, và kết quả của nó là sự điều chỉnh định hướng xã hội, điều chỉnhcác hành vi ứng xử trong xã hội

ĐỖ BẠCH DƯƠNG

giả Việt Nam Chương trình Trò chơi Truyền hình với khán

2

Trong cuốn “Truyền thông đại chúng trong công tác lãnh đạo quản lý“

(Vũ Đình Hoè chủ biên) [42], các tác giả cũng đã chia quá trình tiếp nhận thông

tin của xã hội gồm những bước sau:

- Bước 1: Tiền đề nhận thức của đối tượng gồm vốn hiểu biết, trình độ

văn, kinh nghiệm sống, thái độ, quan đIểm chính trị, xã hội của công chúng

- Bước 2: Sự quan tâm của đối tượng: công chúng tập trung vào nguồn

thông tin nào có ý nghĩa và mang lại lợi ích cho họ

- Bước 3: Sự đánh giá của đối tượng về nguồn thông tin.

- Bước 4: Sự thử nghiệm của đối tượng.

- Bước 5: Đối tượng chấp nhận và thực hiện các kỹ năng phù hợp với mục

đích của vấn đề được truyền thông

Bên cạnh việc đưa ra các bước của quá trình tiếp nhận này, các tác giảcũng đưa ra khái niệm hiệu ứng xã hội như một nguyên nhân quan trọng tạo rahiệu quả tiếp nhận tức thì và hiệu quả tiếp nhận lâu dài Việc phân chia các bướctiếp nhận như trên cũng là khá cụ thể, tuy nhiên xu hướng phân chia này vẫn tậptrung chủ yếu vào sự tiếp nhận của cá nhân Trong thực tế, vai trò của cá nhân,nhóm và xã hội hoà quyện vào nhau nên khó phân định được các cấp độ tiếpnhận của công chúng nếu không lưu tâm đến đặc thù này

Theo P Lazarfelt, cơ chế khi tiếp nhận các sản phẩm báo chí gồm hai

bước: bước tiếp nhận cá thể (trực tiếp) và bước tiếp nhận cộng đồng (gián tiếp).

Hai bước tiếp nhận này có mối quan hệ quy định lẫn nhau tạo nên hiệu quả tiếpnhận đích thực [42] Tính cá nhân và sự giao lưu trong quy luật tiếp nhận củacông chúng sẽ tạo nên các kết quả tiếp nhận hết sức đa dạng và nhiều chiều

Từ những phân tích của những nghiên cứu trên, có thể rút ra một kết luận

có tính khái quát về quá trình tiếp nhận của công chúng báo chí nói chung và

ĐỖ BẠCH DƯƠNG

giả Việt Nam Chương trình Trò chơi Truyền hình với khán

3

khán giả xem truyền hình nói riêng là đây là một quá trình có hai bước cơ bản.Bước thứ nhất là sự tiếp nhận trực tiếp với sự chi phối từ những đặc điểm của cánhân tiếp nhận và bước thứ hai là tiếp nhận gián tiếp với sự phụ thuộc và chiphối (lây lan, áp đảo) của các đặc điểm nhóm, tập thể trong xã hội.

Đặc đIểm thứ hai: Quá trình tiếp nhận của khán giả truyền hình bị chi

phối bởi rất nhiều yếu tố

Yếu tố đầu tiên có thể kể đến là yếu tố tâm lý Các nhóm công chúng vớicác đặc điểm tâm lý khác nhau sẽ tiếp nhận các sản phẩm truyền hình với thái độkhác nhau Lấy thí dụ về tâm lý theo nhóm lứa tuổi Nhóm công chúng cao tuổithích xem các vấn đề truyền thống, mối quan hệ gia đình, các vấn đề sức khoẻ,chữa bệnh với những hình thức thể hiện nhẹ nhàng và tốc độ chậm rãi Nhómcông chúng thanh niên ưa thích các chương trình với các đề tài mang tính khámphá, sáng tạo với sự thể hiện tươi mới, có phần mạnh mẽ, phá cách và tiết tấutương đối nhanh Nhóm công chúng trẻ em lại yêu thích các chương trình mangnhiều tính vận động và yếu tố thần tiên, viễn tưởng

Ngoài ra, còn có thể phân biệt tâm lý nhóm theo giới tính và vùng Lấy ví

dụ như nhóm khán giả năm giới thường thiên về các chương trình có nội dung

về thể thao, khoa học tự nhiên còn nhóm khán giả nữ giới thích các chương trình

về nghệ thuật hay thường thức gia đình

Tâm lý và văn hoá vùng cũng là một yếu tố chi phối lớn đặc biệt là ởnước ta khi sự phân biệt địa lý và các vùng văn hoá rất rõ ràng sẽ ảnh hưởngmạnh mẽ quá trình tiếp nhận các sản phẩm thông tin đại chúng nói chung vàtruyền hình nói riêng Có thể lấy ví dụ đơn giản như các khán giả phía Nam ởnước ta rất thích những người dẫn chương trình có giọng Nam pha Bắc bởingười dẫn có giọng nói vừa dùng ngôn từ phương Nam khiến họ dễ hiểu lại vừa

ĐỖ BẠCH DƯƠNG

giả Việt Nam Chương trình Trò chơi Truyền hình với khán

3

dùng âm điệu Bắc nghe rất “dễ thương“ Khán giả phía Nam khi xem các

chương trình có người dẫn chương trình có giọng Bắc 100% cũng thường phàn

nàn là họ nói có nhiều ngôn từ “khó hiểu“ đôi khi nói quá “nhanh“ trong khi các khán giả phía Bắc lại coi tốc độ nói đó là “bình thường“ Ngược lại, các khán

giả phía Bắc khi xem các chương trình của phía Nam mà có yếu tố hài hước đều

than phiền là hài hước rất “nhạt“.

Một yếu tố khác cũng ảnh hưởng mạnh mẽ đến quá trình tiếp nhận là trình

độ văn hoá, học vấn và nghề nghiệp của đối tượng tiếp nhận Những nhóm cótrình độ văn hoá, học vấn và nghề nghiệp khác nhau sẽ tiếp nhận thông tin ởnhững cấp độ khác nhau Ví dụ khi xem một chương trình thi đố nặng về tínhkiến thức hàn lâm, những người có trình độ đại học, trên đại học sẽ chú ý nhiềuhơn đến kiến thức của chương trình bởi nó gần gũi hơn với nhứng kiến thức họ

đã học và nghiên cứu Nhứng đối tượng có trình độ học vấn thấp hơn, mặc dùmức độ theo dõi chương trình cũng chăm chú như các đối tượng kia nhưng họ bịthu hút nhiều hơn bởi diễn biến và kich tính của chương trình hơn là vào kiếnthức Những kết quả điều tra xã hội học các chương trình truyền hình cũngthường cho thấy rõ khuynh hướng nghề nghiệp ảnh hưởng rất rõ đến lượngngười xem của các chương trình truyền hình

Những yếu tố tâm lý, trình độ văn hoá là những yếu tố chủ quan ảnhhưởng đến quá trình tiếp nhận của khán giả và công chúng Ngoài ra còn có cácyếu tố khách quan mà trong đó các nhà nghiên cứu đặc biệt nhấn mạnh đến yếu

tố lây lân tâm được hiểu như là một quy luật, một hiệu ứng lan truyền thông tin

và tâm lý từ một nhóm nhỏ ra một diện xã hội rộng lớn, đôi khi là từ một cá nhânnào đó do ảnh hưởng của uy tín cá nhân này

Đặc điểm thứ ba: Thái độ tích cực trong xu hướng tiếp nhận

ĐỖ BẠCH DƯƠNG

giả Việt Nam Chương trình Trò chơi Truyền hình với khán

3

Các nhà nghiên cứu, đặc biệt là các nhà nghiên cứu tâm lý cho rằng côngchúng báo chí có thái độ tích cực khi tiếp nhận các sản phẩm báo chí Điều nàyđược thể hiện ở hai thái độ tiếp nhận tích cực của công chúng.

Mỗi con người đều có kiểu phản xạ “cái gì thế“ Khi có một tác nhân kích

thích mạnh, từ bên ngoài tác động vào sẽ làm nảy sinh phản xạ bị hấp dẫn Phản

xạ này có tính vô thức nhưng đối với các phương tiện thông tin đại chúng, đặcbiệt là với báo in và truyền hình nó đặc biệt có ý nghĩa trong việc tạo ấn tượng,gây hấp dẫn người đọc, người xem Tuy nhiên, điều này cũng có tính hai mặt,một hình ảnh hay một khẩu hiệu chẳng hạn, khi nó được lặp đi lặp lại có thể gây

ấn tượng tốt cho người xem nhưng cũng có thể gây ấn tượng ngược lại mànguyên nhân của nó rất khó tìm ra Bởi vậy, trước khi quyết định đưa chúng racông chúng, người ta cần phải suy nghĩ và cân nhắc rất kỹ

Thái độ tiếp nhận thứ hai xảy ra khi công chúng tiếp xúc với những vấn đềmang tính chất không hoà hợp nhau hoặc bản thân họ có nhận thức không hoàhợp về các vấn đề Điều này sẽ dẫn đến hai cách giải quyết Cách giải quyết thứnhất là công chúng sẽ từ chối tiếp nhận Cách giải quyết này có ý nghĩa tiêu cực.Cách giải quyết thứ hai là công chúng có xu hướng tìm thông tin để hiểu đúngvấn đề Xu hướng giải quyết này thường xảy ra nhiều hơn và từ đó, nó giúp côngchúng điều chỉnh hành vi, ý thức của bản thân, điều chỉnh chúng trong mối quan