Nhân vật anh hùng trong hoàng lê nhất thống chí của ngô gia văn phái

Từ văn học dân gian với những nhân vật anh hùng như Đam San, Xinh Nhã, Thánh Gióng… đến văn học viết với hình tượng người anh hùng thời Lý Trần, Lê Lợi, Quang Trung, Từ Hải, Lục Vân Tiên

CỦA NGÔ GIA VĂN PHÁI

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC VIỆT NAM

ĐÀ NẴNG, NĂM - 2022

CỦA NGÔ GIA VĂN PHÁI

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 822 01 21

LUẬN VĂN THẠC SĨ

ĐÀ NẴNG, NĂM - 2022

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đề tài luận văn: “Nhân vật anh hùng trong Hoàng Lê nhất thống chí của Ngô gia văn phái” là một công trình nghiên cứu độc lập dưới sự hướng

dẫn của thầy giáo - TS Nguyễn Quang Huy Luận văn không có bất kỳ sự sao chép của người khác Ngoài ra, trong luận văn có sử dụng một số nguồn tài liệu tham khảo

đã được trích dẫn nguồn và chú thích rõ ràng

Tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm về sự cam đoan này

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Hồng Phong

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn, tôi đã nhận được sự động viên, khuyến khích và tạo điều kiện giúp đỡ nhiệt tình của các cấp lãnh đạo, của các thầy giáo, cô giáo, anh chị em, bạn bè, đồng nghiệp và gia đình

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy giáo, cô giáo khoa Ngữ văn, Trường Đại học

Sư phạm Đà Nẵng đã trực tiếp giảng dạy các chuyên đề của toàn khóa học; các thầy giáo, cô giáo đã tạo điều kiện, góp ý kiến cho tôi trong suốt quá trình học tập và hoàn thành luận văn thạc sỹ

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến thầy giáo - TS Nguyễn Quang Huy, giảng viên Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm Đà Nẵng - người đã trực tiếp hướng dẫn, chỉ bảo, giúp đỡ, đóng góp ý kiến tận tình, tỉ mỉ để tôi tìm hiểu, nghiên cứu

và hoàn thành luận văn này

Với thời gian nghiên cứu còn hạn chế, luận văn không tránh khỏi những thiếu sót, tôi rất mong nhận được các ý kiến đóng góp chân thành từ các thầy giáo, cô giáo, đồng nghiệp, bạn bè!

NAME OFTHESIS:

HERO CHARACTERS IN HOANG LE NHAT THONG CHI

BY NGO GIA VAN PHAI

Major: Vietnamese Literature

Full name of Master student: Nguyen Thi Hong Phong

Supervisors: Dr Nguyen Quang Huy

Training institution: Da Nang National University of Education

Summary:

The thesis has explored and researched the heroic characters in the work of Hoang Le Nhat Thong Chi by Ngo Gia Van school in terms of the concept of heroic character according to tradition and according to Joseph Campbell's theory; the character of the hero with the adventure

of the hero, facing the challenge, the new life and the dark side of the hero; The art of building heroic characters in Hoang Le Nhat Thong Chi is such as the art of character building, character personality, character psychology, diverse and flexible narrative point of view

Through the study of the image of heroic characters in the novel Hoang Le Nhat Thong Chi, the topic reproduces and highlights the qualities and positions of the characters in the work

At the same time, from the perspective of J Campbell's hero theory, the thesis contributes an approach different from the previous approaches In the hero's adventure journey, they are not alone but always have companions with them In hero theory, these people play the role of

“auxiliaries” Or another aspect, the hero in thought practice, body cultivation, in the inner world

of man, if he achieves the Way and has results, he is also a hero These two aspects have not been developed in previous studies when evaluating the novel Hoang Le Nhat Thong Chi This is an important scientific contribution to this thesis In chapter three, in developing and analyzing personality, psychological, and point-of-view characteristics, new terms are also applied such as ego exaggeration, adventure motif, facilitator, etc

The thesis will be a useful reference for further study and related research on this trend

Keywords: facilitator; Nguyen Hue; Nguyen Huu Chinh; Ngo Thi Nham; Tran Cong Xan;

Hoang Le nhat thong chi

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 11

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 11

5 Phương pháp nghiên cứu 12

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 12

7 Cấu trúc của đề tài 13

NỘI DUNG 14

Chương 1 BỐI CẢNH XÃ HỘI, VĂN HÓA VIỆT NAM HẬU KÌ TRUNG ĐẠI VÀ QUAN NIỆM VỀ NHÂN VẬT ANH HÙNG 14

1.1 Bối cảnh lịch sử, văn hóa - xã hội Việt Nam hậu kì trung đại 14

1.1.1 Bối cảnh lịch sử, văn hóa - xã hội 14

1.1.2 Thành tựu văn học của Việt Nam hậu kì trung đại và sự xuất hiện tập trung nhân vật người anh hùng 18

1.2 Quan niệm về nhân vật anh hùng và đặc điểm của nhân vật anh hùng theo quan điểm của J Campbell 24

1.2.1 Quan niệm về nhân vật anh hùng 24

1.2.2 Nhân vật anh hùng theo quan điểm của Joseph Campbell 29

Tiểu kết chương 1 33

Chương 2 ĐẶC ĐIỂM NHÂN VẬT ANH HÙNG TRONG HOÀNG LÊ NHẤT THỐNG CHÍ 34

2.1 Cuộc phiêu lưu của nhân vật anh hùng 35

2.1.1 Lời mời gọi lên đường 35

2.1.2 Dấn thân vào cuộc phiêu lưu 39

2.2 Đối diện với thử thách 44

2.2.1 Những thử thách trên hành trình phiêu lưu 44

2.2.2 Bản lĩnh giải quyết thử thách của nhân vật anh hùng 48

2.3 Cuộc sống mới và mặt trái của người hùng 53

2.3.1 Cuộc sống mới 53

2.3.2 Mặt trái của người hùng 54

Tiểu kết chương 2 57

Chương 3 NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT ANH HÙNG TRONG HOÀNG LÊ NHẤT THỐNG CHÍ 58

3.1 Nghệ thuật xây dựng tính cách, cá tính nhân vật anh hùng 58

3.1.1 Tính cách, cá tính nhân vật của Trần Công Xán 58

3.1.2 Tính cách, cá tính nhân vật Quang Trung 59

3.1.3 Tính cách, cá tính nhân vật Nguyễn Hữu Chỉnh 61

3.2 Nghệ thuật xây dựng tâm lý nhân vật anh hùng 63

3.2.1 Nghệ thuật xây dựng tâm lý nhân vật Nguyễn Huệ 63

3.2.2 Nghệ thuật xây dựng tâm lý nhân vật Nguyễn Hữu Chỉnh 65

3.3 Điểm nhìn trần thuật đa dạng và linh động 68

3.3.1 Điểm nhìn trần thuật về nhân vật Nguyễn Huệ 68

3.3.2 Điểm nhìn trần thuật về nhân vật Nguyễn Hữu Chỉnh 70

3.3.3 Điểm nhìn trần thuật về nhân vật Trần Công Xán và Ngô Thì Nhậm 73

Tiểu kết chương 3 76

KẾT LUẬN 78

TÀI LIỆU THAM KHẢO 82 PHỤ LỤC PL1

2.2 Chú giải hành trình người hùng trong tổng thể lí thuyết J

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Nhân vật là một trong những hình thức cơ bản nhất, để qua đó, văn học miêu

tả và biểu hiện thế giới Nhân vật anh hùng xuất hiện từ rất sớm trong văn học Các bậc anh hùng hào kiệt từ cổ chí kim luôn được ngợi ca, sống vĩnh hằng trường cửu trong sử sách, trong tâm thức dân gian và trong văn hóa truyền thống của mỗi quốc gia, dân tộc Trong bất kỳ giai đoạn lịch sử nào, cũng đều xuất hiện những nhân vật anh hùng Từ văn học dân gian với những nhân vật anh hùng như Đam San, Xinh Nhã, Thánh Gióng… đến văn học viết với hình tượng người anh hùng thời Lý Trần, Lê Lợi, Quang Trung, Từ Hải, Lục Vân Tiên… Họ đã trở thành những biểu tượng trong tâm thức nhân dân, tiêu biểu cho tính cách và số phận của cộng đồng cũng như thể hiện thái độ, cách cảm, cách nhìn cuộc đời của mỗi tác giả Nghiên cứu các phẩm chất của người anh hùng và các phương tiện nghệ thuật thể hiện người anh hùng trong văn học truyền thống do đó là việc rất cần thiết Tiểu thuyết

chương hồi Hoàng Lê nhất thống chí của Ngô gia văn phái là tác phẩm văn học đồ

sộ, hội tụ những bậc anh hùng hào kiệt của một thời đất nước loạn lạc, phân tranh

Ai cũng có chí hướng tạo nên thời thế, dù vận mệnh mỗi người mỗi khác nhưng tài năng, mưu lược, khí phách đều xứng là bậc anh hùng

Trong truyền thống văn học và tư tưởng văn hoá xưa nay, trong quan niệm vẫn thường cho rằng, bậc anh hùng phải là những người hiền nhân quân tử, hành xử hợp lẽ trời, hợp lòng người Nhưng nếu những nhân vật anh hùng được nhìn đa chiều hơn, trong nhiều mối quan hệ thì có lẽ, tài năng, khí phách của mỗi người sẽ

được bộc lộ, trọng dụng rõ ràng hơn Trong Hoàng Lê nhất thống chí, bên cạnh

Nguyễn Huệ đã được lịch sử tôn xưng là nhân vật anh hùng, có công đánh đuổi quân Thanh, giữ yên bờ cõi; còn có những nhân vật khác mà công trạng phò vua, giúp chúa, trung thần, và sự mưu trí, dũng cảm, cả những câu nói của bậc trượng phu cũng làm thay đổi cục diện, họ há chẳng phải là anh hùng? Trong thời loạn lạc, lòng người hoang mang, ai cũng muốn tìm một minh chủ để phò tá, đem lại thái bình cho xã tắc muôn dân, thì lý tưởng, tài năng của người đó đều đáng trọng

Tìm hiểu về nhân vật anh hùng trong Hoàng Lê nhất thống chí, đặc biệt là qua

sự tham chiếu với lí thuyết người hùng của Joseph Campbell, luận văn sẽ góp phần nhìn nhận một cách khách quan, đầy đủ hơn về những nhân vật anh hùng trong cách hành xử, trong chí hướng, trong mối quan hệ đa chiều, và có những đánh giá mới hơn về những nhân vật anh hùng trong tác phẩm này

2 Lịch sử vấn đề

Hoàng Lê nhất thống chí, như nhiều nhà nghiên cứu văn học nhận định, là tiểu

thuyết chương hồi đỉnh cao trong nghệ thuật tự sự trường thiên ở Việt Nam thời trung đại Giá trị văn học, lịch sử, văn hoá của nó đã được quan tâm khai thác, đánh giá trên nhiều phương diện.Trước hết cần phải kể sơ lược đến nhóm các nghiên cứu nghiêng về góc nhìn lịch sử

Từ góc nhìn lịch sử và các giá trị mà những nhân vật trong Hoàng Lê nhất

thống chí mang lại cần phải kể đến các công trình của Lê Văn Hoè [29]; các nghiên

cứu của Nguỵ Nguyên, Hoàng Xuân Hãn, Nguyễn Đăng Thục, Tạ Chí Đại Trường,

Tạ Quang Phát, Phạm Văn Sơn, Hồ Hữu Tường, v.v in trong số đặc biệt về Quang Trung năm 1967 trên tập san Sử Địa số 9 và 10 [46] Cũng trên tập san Sử địa năm

1971, trong số 21 dành riêng cho kỉ niệm 200 năm phong trào Tây Sơn với các bài viết của Nhất Thanh, Hoàng Xuân Hãn, Phạm Văn Sơn, Hoàng Ngọc Thành, v.v [47] và số 26 kỉ niệm 300 năm ngưng chiến Nam Bắc phân tranh Năm 2004, trên tạp chí Dòng Việt, số 15, tập hợp các bài viết cũ và mới cho số đặc biệt về Vua Quang Trung - Nguyễn Huệ của các tác giả như Thái Văn Kiểm, Trần Gia Phụng,

Lê Văn Ba, Nguyễn Khắc Hoạch, Nguyễn Nhã, v.v.[48] Trong công trình Lịch sử

nội chiến ở Việt Nam từ 1771 đến 1802 của Tạ Chí Đại Trường cũng có nhiều phân

tích và đánh giá dựa trên nguồn tư liệu Hoàng Lê nhất thống chí [60], v.v Những nghiên cứu này có những đánh giá đa chiều về các nhân vật lịch sử trong Hoàng Lê

nhất thống chí Những nhân vật như Nguyễn Huệ, Nguyễn Hữu Chỉnh được nhìn

nhận một cách khá khách quan Đây là những gợi ý quan trọng, giúp chúng tôi tổng hợp và định vị được những giá trị mà các nhân vật có thật trong tiểu thuyết này mang lại

Về phương diện văn học, liên quan đến các nhân vật chính trong Hoàng Lê

nhất thống chí, năm 1950, tác giả Sơn Tùng Hoàng Thúc Trâm có những đánh giá

bước đầu về Phan Huy Ích, Nguyễn Hữu Chỉnh, v.v qua những nét về cuộc đời, sự nghiệp và một vài đóng góp của họ về phương diện văn chương quốc ngữ [57] Nguyễn Hữu Chỉnh là người trội về quốc văn, lại làm được nhiều lối như thơ, ca,

khúc và phú Nguyễn Hữu Chỉnh có câu: Tay nhỏ khó bưng vừa miệng thế/ Giãi

lòng ngay thảo cậy thiên tri nhằm ám chỉ dư luận người đời nhiều khi khắc nghiệt

và sai lệch, chỉ có trời mới biết được nỗi lòng của mình Trong Trương Lưu hầu

phú, tác giả có ý so sánh mình với Trương Lương giúp Lưu Bang hoàn thành đại

nghiệp với nhà Hán qua câu: Lòng này ai biết Hán hay Hàn Thơ văn Chỉnh có

những bài tả cảnh đau khổ của thời loạn và nỗi ấm lạnh của tình đời Những câu

như: Đường trời mở rộng thênh thênh/ Ta đây cũng một triều đình kém ai? hay

Ngẫm từ trên như Trọng Liên, Phạm Lãi nào hơn/ So về dưới như Lý Tĩnh, Khổng Minh chưa đáng/ Ngôi đế sư mà danh cao sĩ, ngoại vật há còn trong bụng ngàn thu, chữ thắm chửa phai vàng, v.v.theo Hoàng Thúc Trâm phần nào nói lên nỗi

lòng và những hoài bão trong tâm hồn Chỉnh [57; tr 111-112]

Tác giả Đỗ Đức Dục trong bài viết “Tính cách điển hình trong Hoàng Lê nhất

thống chí”, đăng lần đầu trên tạp chí Văn học số 9 năm 1986 sau in lại trong cuốn

Văn học trung đại Việt Nam - những công trình nghiên cứu, từ góc nhìn hiện thực chủ nghĩa đã phân tích những nhân vật, tính cách mang tính điển hình cho thời đại

xã hội cuối Lê và Tây Sơn [19] Bằng ngòi bút hiện thực, tác giả Hoàng Lê nhất

thống chí đã vẽ lên được “những nhân vật đa dạng, những tính cách sinh động với

những nét tiêu biểu nhất thể hiện trong lời nói hay hành động của nhân vật được đặt vào những hoàn cảnh căng thẳng, những quan hệ phức tạp” [19; tr 130] Theo Đỗ

Đức Dục, vượt lên trên mọi hình tượng được mô tả trong Hoàng Lê nhất thống chí

với những nét đặc sắc nhất, đậm nét nhất và tương đối hoàn chỉnh là nhân vật Nguyễn Hữu Chỉnh Đây là nhân vật điển hình nói lên được bước tiến quan trọng của văn học hiện thực chủ nghĩa thời Lê mạt Tác giả gọi Nguyễn Hữu Chỉnh là

“nhân vật quái kiệt” với nhiều phẩm chất, nhiều trải nghiệm chinh chiến và cuộc đời, vượt bao nhiêu bước chìm nổi, phiêu lưu ở một thời đại rối ren loạn lạc, leo lên

chức Tể tướng Bắc Hà, quyền ngang nhà vua, thế có thể lật nghiêng cả nước Đây

là một kiểu nhân vật “chính khách kiểu mới” chưa từng có trong lịch sử xã hội Việt Nam từ trước đến thời đó Nổi bật lên cả của Nguyễn Hữu Chỉnh, theo Đỗ Đức Dục, là tính cách “phiêu lưu, liều mạng, được ăn cả ngã về không” Tác giả đặt ra giả thuyết rằng “một con người có tài và nhiều thủ đoạn như vậy, ví thử gặp thời bình và lúc chế độ quân chủ phong kiến đang còn phát triển thuận chiều, những mặt gian ác ít nhiều bị đà lớn chung của lịch sử ngăn chặn lại, thì chưa chắc đã đến nỗi phải kết thúc cuộc đời một cách thảm hại” [19; tr 132] Đỗ Đức Dục giải thích bản chất tính cách Nguyễn Hữu Chỉnh từ nguồn gốc xuất thân là con phú thương Bên

cạnh Nguyễn Hữu Chỉnh, nhân vật Nguyễn Huệ cũng được Hoàng Lê nhất thống

chí “vẽ lên một phần đáng kể tài năng và khí phách của người anh hùng dân tộc đã

tiến công như vũ bão tiêu diệt quân đội hùng mạnh của phong kiến nhà Thanh sang xâm lược nước ta Tài năng khí phách ấy thể hiện trong lời nói và hành động của chính bản thân nhân vật hoặc qua lời nói và thái độ của những người đương thời đã tiếp xúc trực tiếp với nhân vật hay được nghe người khác kể lại” [19; tr 133] Người anh hùng nông dân này nổi bật lên hai khía cạnh Một là ý chí quật cường, khí phách hiên ngang, tài năng kiệt xuất Hai là đời sống tâm tình giản dị và khoẻ khoắn của một con người với những quan hệ bình thường Những đánh giá của Đỗ

Đức Dục về hai nhân vật quan trọng nhất tiểu thuyết Hoàng Lê nhất thống chí là

những gợi ý quan trọng cho những nghiên cứu về nhân vật cũng như giá trị nghệ thuật, cách đánh giá nhân vật, v.v về sau Những khía cạnh đề cập đến sơ lược trong bài viết này như tính cách, tâm lí, hành động, lời nói nhân vật là gợi ý để chúng tôi tiếp cận sâu hơn, dẫn chứng đa dạng hơn Các mặt khác như tài năng, phẩm chất, ý chí, khí phách, sự phiêu lưu trong hành động tuy tác giả chưa phân tích cặn kẽ nhưng cũng là những khái quát quan trọng mà luận văn này sẽ hướng đến tiếp cận đầy đủ hơn

Nhà nghiên cứu Nguyễn Lộc trong công trình Văn học Việt Nam nửa cuối thế

kỷ XVIII đến hết thế kỷ XIX đã dành một chương (chương V, phần thứ hai) để viết

về Hoàng Lê nhất thống chí; đã nhận định rằng: “Một thành công khác cũng rất đáng chú ý ở Hoàng Lê nhất thống chí là cách xây dựng nhân vật” Khi viết về

nhân vật Nguyễn Huệ, ông đã có nhiều nhận xét ưu ái: “Phải nói trong toàn bộ tác phẩm, không có nhân vật thứ hai nào cẩn trọng, cơ mưu, trí dũng, nhân ái như Nguyễn Huệ Nguyễn Huệ dùng Nguyễn Hữu Chỉnh mà biết tim đen của Nguyễn Hữu Chỉnh, dùng Vũ Văn Nhậm mà biết mưu mô của Vũ Văn Nhậm Nguyễn Huệ rất tin ở mình, nhưng sẵn sàng nghe lời nói phải của người khác” [38; tr 250] Những phẩm chất tốt đẹp của người anh hùng được Nguyễn Lộc đề cập đến như: cẩn trọng, cơ mưu, trí dũng, nhân ái, có lí tưởng cao cả Ông cho rằng “Nguyễn Huệ là người duy nhất trong tác phẩm đã chiến đấu với một động cơ trong sáng, một lí tưởng cao cả” Nhưng nói về Nguyễn Hữu Chỉnh, tác giả Nguyễn Lộc có những đánh giá ngược lại: “Đặc điểm của con người Nguyễn Hữu Chỉnh là thông minh, có bản lĩnh, nhưng là một kẻ không tình nghĩa, không biết ai khác ngoài mình, cho nên sống trong một hoàn cảnh như thế, y đã trở thành một kẻ hết sức nguy hiểm” Ông còn nói thêm: “Trong một xã hội mà giai cấp thống trị lụn bại, thối nát như xã hội nước ta những năm cuối thế kỷ XVIII được phản ánh trong

Hoàng Lê nhất thống chí, có khả năng sản sinh ra hai loại người Một loại người là

anh hùng và một loại người là gian hùng Người anh hùng là người phản ứng lại thực tại đó xuất phát từ phía chính nghĩa, phía quần chúng nhân dân Còn người gian hùng là người cũng phản ứng lại thực tại nhưng xuất phát từ một lập trường cá nhân, có tính chất cơ hội chủ nghĩa, muốn kiếm chác nhân lúc tình hình rối ren Tiêu biểu cho loại người thứ nhất là Nguyễn Huệ Tiêu biểu cho loại người thứ hai

là Nguyễn Hữu Chỉnh” [38; tr 257] Những nhận định gợi ý của Nguyễn Lộc về phẩm chất nhân vật như cơ mưu, trí dũng, nhân ái, có lí tưởng, thông minh, nhanh nhẹn, mẫn cán trước thời cuộc khi đánh giá Nguyễn Huệ và Nguyễn Hữu Chỉnh, một phần có những điểm gặp gỡ với nghiên cứu của Đỗ Đức Dục, một phần khác nghiêng về ca ngợi tài năng của Nguyễn Huệ nhiều hơn Điểm gặp gỡ có lẽ do góc nhìn, cách khai thác tiểu thuyết này từ quan điểm hiện thực chủ nghĩa, phát hiện tính cách điển hình trong hoàn cảnh điển hình, khai thác thành phần xuất thân, thành phần giai cấp của nhân vật Những phẩm chất, tính cách nhân vật như trên cũng phần nào được đề cập trong công trình nghiên cứu của nhà nghiên cứu Phạm

Tú Châu trong cuốn Hoàng Lê Nhất Thống Chí, Văn Bản, Tác Giả và Nhân Vật [9]

Nhà nghiên cứu Trần Đình Sử cho rằng tiểu thuyết Hoàng Lê nhất thống chí

thiên về miêu tả cục diện chính trị và nhiều mặt của đời sống xã hội, đặc biệt là bộ mặt tinh thần của nhiều tầng lớp xã hội Nổi bật lên trong thế giới nhân vật là hình tượng “Nguyễn Huệ uy vũ, giản dị vào ra xuất nhập như thần, các sự kiện xoay quanh Nguyện Huệ đậm đà màu sắc sử thi, mà đây là sự kiện chi phối toàn truyện

Tuy nhiên, Hoàng Lê nhất thống chí không chỉ có hài kịch của triều đại sắp tiêu

vong, có hào khí anh hùng của cuộc chiến tranh chống ngoại xâm, mà còn rất nhiều

số phận bi kịch của kiếp người” [52] Màu sắc sử thi trong Hoàng Lê nhất thống

chí, theo nhà nghiên cứu Trần Đình Sử tập trung vào bốn khía cạnh chính: 1/ tiểu

thuyết miêu tả vận mệnh toàn xã hội, toàn đất nước: triều đại suy tàn, xã hội phân hoá, vua chúa bất lực, kiêu binh nổi loạn, người tài chạy đi tìm chủ, vua hèn rước voi giày mồ, Nguyễn Huệ diệt Trịnh, đuổi ngoại xâm, xưng hoàng đế thống nhất đất nước, nhưng số mệnh ngắn ngủi, sơn hà vào tay nhà Nguyễn; 2/ các nhân vật đa dạng, là những mảnh khảm lớn nhỏ trong toàn cảnh của bức tranh xã hội; 3/ nhân vật được miêu tả hoặc bằng âm mưu, lời đối thoại, v.v mà hiểu rõ kẻ trung, người nịnh, kẻ khí khái, kẻ tiểu nhân, bậc anh hùng hào kiệt; 4/ thái độ miêu tả của tác giả giữ được tính khách quan [52] Trong nghiên cứu của Trần Đình Sử, có hai yếu tố quan trọng liên quan đến luận văn, là việc nhắc đến và nhấn mạnh sự xuất hiện của bậc anh hùng hào kiệt, hào khí anh hùng của cuộc chiến tranh chống ngoại xâm và màu sắc sử thi của tiểu thuyết này Màu sắc sử thi, anh hùng ca và nhân vật anh hùng là những phần làm nên nhau, quan hệ gắn bó

Trong bài viết “Tiểu thuyết chương hồi Việt Nam thời trung đại - quá trình

hình thành, phát triển và đặc trưng nghệ thuật”, in trong Con đường giải mã văn

học trung đại Việt Nam, nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Na đã chỉ ra những thành

công và đặc sắc của tiểu thuyết Hoàng Lê nhất thống chí trên các phương diện như:

phá bỏ lối kể chuyện theo trình tự thời gian, biết chọn thời điểm nóng bỏng, bùng

nổ để miêu tả, không gian nghệ thuật rộng lớn, miêu tả nhân vật ở cả hai phía: nhân dân và phong kiến, dân tộc và ngoại xâm, yêu nước và bán nước, chính nghĩa và phi nghĩa, anh hùng và tướng cướp, v.v với đủ hạng người và thành phần trong xã hội Về khía cạnh nhân vật, Nguyễn Đăng Na cho rằng với 400 nhân vật đã “đại

diện đủ cho các tập đoàn người, các xu thế chính trị, các tầng lớp xã hội, ở đó có đủ già - trẻ, trai - gái, thành thị - nông thôn, Việt Nam - Trung Hoa, triều đình - dân gian, văn quan - võ tướng, vua chúa - dịch lại, quân tử - tiểu nhân, hào hoa phong nhã - dung tục bỉ ổi, người anh hùng cái thế - kẻ luồn cúi đê hèn, v.v.” [40; tr 505] Nhiều nhân vật trong đó dù được miêu tả nhiều hay ít đều trở nên sinh động và điển hình Tác giả cho rằng có được thành công như vậy là do hai yếu tố: 1/ do thời đại đem lại - cuối thế kỉ XVIII đầu thế kỉ XIX sinh ra lắm con người quái kiệt và 2/ do

sự khổ công lao động nghệ thuật của tác giả tiểu thuyết Trong nghiên cứu này, Nguyễn Đăng Na dành nhiều cảm tình cho Nguyễn Huệ và phong trào Tây Sơn Với nhân vật Nguyễn Huệ, ông nhấn mạnh những đặc điểm “chất anh hùng quyết đoán, yêu nước thương dân, tài kiêm văn võ nhưng cũng thật thà đến vụng về, đôi lúc kiêu căng, hậm hực đến tức cười” [40; tr 507] Có nhiều đoạn nghiêng về ngợi

ca nhân vật thái quá như “ở con người này có một sức mạnh phi thường, một trí tuệ siêu việt, dám tuốt gươm đứng lên san phẳng bất bình Vì thế cả non sông đứng về phía chàng Ở chàng là sự kết tinh quá khứ, hiện tại và tương lai của dân tộc Sự kết hợp tài tình giữa bút pháp hiện thực và bút pháp sử thi đã tạo ra hình tượng người anh hùng dân tộc Nguyễn Huệ Quang Trung độc đáo, vừa chân thật hào hùng, vừa gần gũi thân quen” [40; tr 527] Một điểm quan trọng khác là Nguyễn Đăng Na đã chỉ ra nét riêng và mới trong nghệ thuật miêu tả nhân vật anh hùng trong truyền thống tự sự trung đại Việt Nam: “trong văn xuôi tự sự Việt Nam các nhân vật anh hùng thường được các tác giả hoặc thần thánh hoá để đưa họ vào điện thờ tôn nghiêm như Lý Tế Xuyên đã làm đối với Bà Trưng, Lý Nam Đế, Lý Phục Man, Phùng Hưng, Lý Thường Kiệt, … hoặc huyền thoại hoá, biến họ thành những người siêu phàm dị tướng như Trần Thế Pháp, Nguyễn Hãng đã làm đối với Lạc Long Quân, An Dương Vương,… Ngô gia văn phái thì khác, các tác giả đã phá bỏ nếp nghĩ cổ truyền ấy” [40; tr 526] Điểm mới ở đây là cách khai thác nhân vật ở nhiều góc cạnh khác nhau Nghiên cứu của Nguyễn Đăng Na gợi ý nhiều điểm quan trọng về nghệ thuật và bút pháp thể hiện phẩm chất nhân vật anh hùng, đặc

biệt là nhân vật Quang Trung Nguyễn Huệ trong Hoàng Lê nhất thống chí

Tác giả Trần Thị Hoa Lê trong bài viết “Giải mã hư cấu nghệ thuật trong

Hoàng Lê nhất thống chí từ góc nhìn thể loại “tiểu thuyết” đã có một cái nhìn mới

về tiểu thuyết Hoàng Lê nhất thống chí [36]

Từ giá trị hư cấu nghệ thuật của Hoàng Lê nhất thống chí với tư cách “tiểu

thuyết” kể chuyện cuộc đời/con người, tiểu thuyết này đã mang lại cái nhìn về bản chất con người trong một xã hội khủng hoảng chính trị/đạo đức Hầu hết con người trong xã hội ấy dù thuộc tầng lớp nào cũng đều có điểm chung là sở hữu dục vọng/tham vọng quá ngưỡng Các đời chúa từ Trịnh Sâm đến Trịnh Tông, Trịnh

Lệ, Trịnh Bồng đều vì tham vọng quyền lực mà sát quân thí phụ, huynh đệ tương tàn Tham vọng quyền lực khiến các vị văn võ toàn tài như Hoàng Đăng Bảo, Nguyễn Hữu Chỉnh trở thành phản thần bội nghịch Đến binh lính, tôi tớ cũng không từ một cơ hội, thủ đoạn nào để thực hiện tham vọng chiếm giữ lợi lộc cung đình [36] Về kĩ thuật tiểu thuyết, bài viết nhấn mạnh “kỹ thuật ẩn dụ đối xứng”, là một đặc sắc nổi bật, có một bước tiến xa so với truyền thống văn xuôi lịch sử thời trung đại, đồng thời tiếp cận được một số chỉ báo thẩm mỹ của tiểu thuyết hiện đại Nghệ thuật ẩn dụ “chính trường” đặc biệt là chính trường lúc giao thời với những đối nghịch nhân cách và phe phái: trung thần - phản thần, quân tử trượng nghĩa - tiểu nhân vị lợi, phe vua - phe chúa - phe Tây Sơn; ẩn dụ “tài năng thời loạn” - tài năng văn võ song toàn đồng nghĩa với mưu mô thoán đoạt, hành xử hai mặt, sẵn sàng thanh trừng đối thủ; ẩn dụ “lỗi hệ thống”, v.v Hầu như tất cả các yếu nhân và thứ nhân trong vòng xoáy quyền lực thời Lê mạt - Nguyễn sơ đều tự nhận mình chính danh nhưng ai cũng có thể bị gọi/coi là “giặc” Từ chúa Tông cho đến Bằng công Hữu Chỉnh hoặc vua tôi nhà Tây Sơn đều không ra ngoài sự tranh chấp danh - thực ấy Tác giả tiểu thuyết đã kiến tạo một đại ẩn dụ về bản chất thời cuộc Văn võ toàn tài như Hoàng Đăng Bảo, Nguyễn Hữu Chỉnh, trung thần như Hoàng Phùng Cơ, tài năng nghĩa khí như Trần Công Xán, cương trực như Nguyễn Đình Giản, v.v thì đều bị nghi kỵ hoặc phế bỏ Có thể nói, lịch sử cuộc nhất thống cũng chính là lịch sử của liên miên những cái chết bi thảm muôn hình vạn trạng, bắt nguồn sâu xa từ sự suy đồi của thể chế lưỡng đầu và những kẻ cầm cân nảy mực bất xứng danh vị [36]

Theo Trần Thị Hoa Lê, Hoàng Lê nhất thống chí mang cái nhìn đa diện về

con người, trước tiên là về các yếu nhân lịch sử như vua chúa hoặc các vị anh hùng cái thế như Hữu Chỉnh, Nguyễn Bình Ở họ vừa có mặt này, vừa có mặt kia, thậm chí là đối nghịch nhau Hiển Tông mang hình hài đế vương “râu rồng, mũi cao, tóc hạc, mắt phượng, đi nhẹ như nước, ngồi vững như non ” nhưng thực chất bất tài, bạc nhược Chiêu Thống có vẻ ngoài “mặt rồng, mắt phượng, tiếng nói như chuông” nhưng bản chất yếu hèn, nhỏ nhen, mê muội Trịnh Sâm “thông minh sáng suốt, trí tuệ hơn người, đủ tài văn võ ” mà kết cục đưa cả cơ nghiệp nhà chúa hơn hai trăm năm xuống vực thẳm, Hữu Chỉnh “trí tuệ hơn người”, văn võ kiêm toàn,

“phong lưu bậc nhất Trường An”, một đời “đi khắp bốn biển chín châu”, “dọc ngang nào biết trên đầu có ai”, cuối cùng bị “phanh thây” [36] Cái nhìn đa đạng về

nhân vật trong Hoàng Lê nhất thống chí cũng được tác giả Vũ Thanh Hà chỉ ra

trong bài viết “Từ điểm nhìn sử gia đến điểm nhìn tác giả tiểu thuyết chương hồi chữ Hán Việt Nam” Bài viết này nghiên cứu sự dịch chuyển điểm nhìn trần thuật

từ sử gia đến tác giả tiểu thuyết chương hồi chữ Hán Việt Nam, trên phương diện miêu tả nhân vật Trong đó, khẳng định sự trưởng thành của các tác giả tiểu thuyết chương hồi chữ Hán Việt Nam trong việc miêu tả sự kiện và nhân vật lịch sử Với

cách viết vượt qua được lối chép sử thông thường, các tác giả Hoàng Lê nhất thống

chí để cho các nhân vật của mình được tự do bộc lộ tính cách thông qua ngôn ngữ

và hành động Vì thế, tiếng cười - sức mạnh châm biếm dường như được nhân lên Dưới con mắt của những tác giả, các sự kiện, nhân vật lịch sử hiện lên không phải lúc nào cũng trong dáng vẻ trịnh trọng, trang nghiêm mà có nhiều lúc được phản

ánh bằng cái nhìn hài hước Chính điều này đã làm cho tác phẩm Hoàng Lê nhất

thống chí thêm phần hấp dẫn [25]

Những điểm phân tích sâu của tác giả Trần Thị Hoa Lê hướng đến một cái nhìn mới cho tiểu thuyết này Nếu đọc một chiều như phân định nhân vật theo đạo đức Nho giáo thành hai tuyến trung thành - phản nghịch sẽ giản đơn hoá tiểu thuyết

này Nói đúng hơn, tiểu thuyết Hoàng Lê nhất thống chí đã đặt ra và thể hiện những

chiều cạnh phức tạp nhất của xã hội và con người trong xã hội Đại Việt hậu kì trung đại

George Dutton trong bài “Hoàng Lê nhất thống chí và việc viết sử ký của Đại

Việt hồi cuối thế kỷ thứ mười tám” [18], xét về khía cạnh tư liệu văn học, có một vài gợi ý quan trọng theo hướng của luận văn như trường hợp nhân vật Nguyễn Huệ Tác giả cho rằng nhân vật này “được phác họa như kẻ đã đẩy đến đỉnh cao của mọi vấn đề được khởi sinh bởi Trịnh Sâm, hiện ra như một nhân vật uy quyền

và đôi khi ngay như một anh hùng” Ông được trình bày như một người có đầu óc độc lập, khá khác biệt với các kẻ tự nhận thuộc dòng dõi chúa Trịnh hay các người còn sống sót của nhà Lê, những người nghe theo sự cố vấn của bất kỳ ai kề cận, thường mang lại các hậu quả tại hại Không giống như các đối thủ quân sự và chính trị của mình, Nguyễn Huệ không gặp phải sự thất trận Các quyết định của ông luôn luôn mang lại các kết quả tích cực, và sức mạnh từ nhân cách của ông không tha thứ cho sự đối lập nào [18]

Khai thác những khía cạnh, chiều kích khác nhau về hình tượng nhân vật anh hùng trong văn học nói chung, có thể kể đến các luận văn, luận án khác như:

1/ “Hình tượng nhân vật anh hùng trong tiểu thuyết lịch sử hiện đại Việt Nam”- Luận văn thạc sỹ Văn học của tác giả Nguyễn Văn Sang [50 ];

2/ “Nhân vật anh hùng văn hóa trong truyện kể dân gian về thời kỳ Văn Lang

- Âu Lạc - Luận án tiến sĩ Văn học của tác giả Đặng Thị Lan Anh [4];

3/ “So sánh hình tượng anh hùng Từ Hải và Lục Vân Tiên dưới góc nhìn văn hóa” - Luận văn thạc sĩ ngữ văn của tác giả Phạm Thị Mai [39];

4/ “Nhân vật anh hùng trong tiểu thuyết lịch sử Việt Nam sau 1975” - Luận án tiến sĩ Ngữ văn Trần Thị Nhật [45], v.v

Như vậy, tiểu thuyết Hoàng Lê nhất thống chí xét trên nhiều bình diện, khía

cạnh khác nhau đã được giới nghiên cứu quan tâm, đánh giá và tìm hiểu Điều này chứng tỏ giá trị nghệ thuật, giá trị sử học, giá trị văn hoá của của tác phẩm này Về phương diện khai thác các giá trị văn học, các nghiên cứu của Đỗ Đức Dục, Nguyễn Lộc, Nguyễn Đăng Na, Phạm Tú Châu, v.v đã tập trung phân tích tính cách, tâm lí, hành động nhân vật Nghiên cứu của Trần Thị Hoa Lê tiếp cận kĩ thuật tiểu thuyết, các kiểu ẩn dụ, tìm đến những biểu hiện đời thường, ngược chiều trong

nghệ thuật thế hiện nhân vật trong Hoàng Lê nhất thống chí Nếu phân tích các khía

cạnh cụ thể về người anh hùng, nhân vật anh hùng, đặc biệt làphân tích theo những gợi ý từ lí thuyết người hùng của Joseph Campbell thì chưa có công trình nào đề cập đến Tuy vậy, những nghiên cứu đi trước sẽ tạo thành nền tảng tham khảo vững chắc cho luận văn này

3 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của chúng tôi trong luận văn này là chỉ ra và phân tích các phẩm chất của nhân vật anh hùng và các phương tiện nghệ thuật thể hiện phẩm

chất người anh hùng trong tiểu thuyết Hoàng Lê nhất thống chí

Tìm hiểu về nhân vật anh hùng trong Hoàng Lê nhất thống chí sẽ góp phần

nhìn nhận một cách khách quan, đầy đủ hơn về những nhân vật anh hùng trong cách hành xử, trong chí hướng, trong mối quan hệ đa chiều, và có thể có những đánh giá mới hơn về những nhân vật anh hùng trong tác phẩm này

4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Trong đề tài này, qua văn bản Hoàng Lê nhất thống chí, đối tượng nghiên cứu

là những nhân vật anh hùng, hình tượng người anh hùng trong tiểu thuyết Hoàng

Lê nhất thống chí

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Trong đề tài này, chúng tôi hướng đến phân tích, đánh giá hình tượng nhân vật

người anh hùng trong tiểu thuyết Hoàng Lê nhất thống chí trên những phạm vi sau:

Thứ nhất, về phạm vi thời gian, luận văn tập trung tham chiếu vào khung thời

gian của tiểu thuyết Hoàng Lê nhất thống chí, trong đó, tập trung nhất là hơn hai

thập niên cuối của thế kỉ XVIII, giai đoạn miêu tả cô đọng của tiểu thuyết này

Thứ hai, về phạm vi nội dung, chúng tôi nghiên cứu tập trung vào những nhân

vật như: Nguyễn Huệ, Nguyễn Hữu Chỉnh, Trần Công Xán, Ngô Thì Nhậm trên các phương diện như các phẩm chất về người anh hùng, các yếu tố tính cách, tâm lý

và điểm nhìn của nhân vật Phần các phẩm chất nhân vật được chúng tôi triển khai theo mô hình lí thuyết người hùng của J Campbell

Thứ ba, về phạm vi lí thuyết, ngoài những công trình gợi dẫn về kiểu hình

tượng anh hùng, sử thi, v.v chúng tôi có tham chiếu thêm quan niệm của Joseph

Campbell về hình tượng anh hùng trong văn học qua các thời đại

Thứ tư, về văn bản, chúng tôi dựa trên văn bản tiểu thuyết Hoàng Lê nhất thống chí, gồm 17 hồi của Ngô gia văn phái, bản dịch của Nguyễn Đức Vân và

Kiều Thu Hoạch [42]

Thứ năm, về tài liệu đối chiếu, cụ thể hơn, hệ thống nhân vật và sự kiện trong Hoàng Lê nhất thống chí là có thật, do đó, các cách khai thác của các tài liệu như: Lịch triều tạp kỉ của Ngô Cao Lãng [34] và Lịch sử nội chiến ở Việt Nam từ 1771 đến 1802 của Tạ Chí Đại Trường, v.v cũng được chúng tôi tham chiếu [60]

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp lịch sử

Chúng tôi sử dụng phương pháp lịch sử để tìm hiểu điều kiện, hoàn cảnh xã hội tác động đến lý tưởng, tình cảm, khát vọng và hành xử của con người, của các nhân vật lịch sử trong thời loạn Phương pháp này cũng giúp khai thác và nhìn nhận

sự kiện, nhân vật lịch sử từ góc độ sử liệu

5.2 Phương pháp thống kê

Chúng tôi sử dụng phương pháp thống kê để thống kê số lần xuất hiện, lời nói, hành trạng của từng nhân vật anh hùng để nhận diện vai trò, vị trí của nhân vật trong tác phẩm

5.3 Phương pháp so sánh

Chúng tôi chia tuyến nhân vật anh hùng, đối sánh nhân vật này trong mắt người kia và trong nhìn nhận của chính mình để tìm hiểu căn nguyên của hành động và làm nổi bật tầm vóc anh hùng của từng nhân vật

Ngoài các phương pháp trên, luận văn cũng sử dụng các phương pháp, thao tác chung như: Phân tích, đối chiếu, v.v

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Đề tài mang lại các ý nghĩa khoa học và thực tiễn sau:

Thứ nhất, qua nghiên cứu về hình tượng nhân vật anh hùng trong tiểu thuyết

Hoàng Lê nhất thống chí, đề tài tái hiện và làm nổi bật những phẩm chất và vị trí

của nhân vật trong tác phẩm

Thứ hai, ở chương 2, từ cái nhìn lí thuyết người hùng của J Campbell, luận văn đóng góp một hướng tiếp cận khác với các hướng tiếp cận trước đó Từ đây, luận văn cố gắng nhận diện mới đối với một số nhân vật anh hùng, khắc phục sự phiến diện trong đánh giá, nhận xét đối với nhân vật Trong hành trình phiêu lưu của người anh hùng, họ không đơn độc mà luôn có những người đồng hành với họ Trong lí thuyết người hùng, những người này đóng vai trò “phù trợ” Hoặc khía cạnh khác, người hùng trong thực hành tư tưởng, tu thân, ở thế giới bên trong con người nếu đạt đạo, có thành quả cũng là người hùng Hai khía cạnh này chưa được

triển khai trong các nghiên cứu trước đó khi đánh giá tiểu thuyết Hoàng Lê nhất

thống chí Đây là điểm đóng góp khoa học quan trọng cho luận văn này Trong

chương ba, trong việc triển khai phân tích các đặc điểm về tính cách, tâm lí, điểm nhìn, các thuật ngữ mới cũng được vận dụng như: phóng đại bản ngã, motif phiêu lưu, kẻ phù trợ, v.v

Thứ ba, luận văn sẽ là tài liệu tham khảo bổ ích cho việc học tập và những

nghiên cứu liên quan tiếp theo về khuynh hướng này

7 Cấu trúc của đề tài

Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, luận văn được triển khai trong 3 chương:

Chương 1: Bối cảnh xã hội Việt Nam hậu kỳ trung đại và quan niệm về nhân vật anh hùng

Chương 2: Nhân vật anh hùng trong Hoàng Lê nhất thống chí

Chương 3: Nghệ thuật xây dựng hình tượng nhân vật anh hùng trong Hoàng

Lê nhất thống chí

NỘI DUNG Chương 1 BỐI CẢNH XÃ HỘI, VĂN HÓA VIỆT NAM HẬU KÌ TRUNG ĐẠI

VÀ QUAN NIỆM VỀ NHÂN VẬT ANH HÙNG 1.1 Bối cảnh lịch sử, văn hóa - xã hội Việt Nam hậu kì trung đại

1.1.1 Bối cảnh lịch sử, văn hóa - xã hội

Bắt đầu từ Lê Trung Hưng (1533 về sau) đến 1789, thực thể chính trị - xã hội Việt Nam vận hành theo cơ chế “lưỡng đầu chế” (một vua, hai chúa, và quyền chúa lớn hơn vua, chúa tiếm quyền vua) Thực tế chiến tranh diễn ra triền miên, để lại nhiều dấu ấn tích cực và tiêu cực trong đời sống văn hóa dân tộc Thuật ngữ bối cảnh lịch sử, văn hóa - xã hội Việt Nam hậu kì trung đại được chúng tôi hình dung trong một bối cảnh rộng về mặt thời gian Chính trong bối cảnh này, những hệ quả của nó đã đem đến và in dấu trong thành tựu văn học nghệ thuật từ thế kỉ XVII đến thế kỉ XIX Có thể sơ lược một số điểm chính như sau:

Chính quyền trung ương có một sự xáo trộn về quyền lực một vua, hai chúa,

và quyền chúa lớn hơn vua, chúa tiếm quyền vua, đặc biệt là chúa Trịnh đàng Ngoài Tất cả mọi việc quan trọng trong đời sống xã hội rơi vào tay chúa Vua chỉ

là người buông tay ngồi nhìn thế sự nổi trôi, một “vật trang trí” Trong nội bộ của chính quyền, sự giết nhau, phế lập một cách bất thường đã khiến cho luân lí cương thường khuynh đảo Điều này làm cho tính chất tôn phò, danh nghĩa, phận sự, v.v

có những lung lạc, đặc biệt là tầng lớp kẻ sĩ

Chiến tranh của các tập đoàn phong kiến diễn ra liên tục Chế độ phong kiến Việt Nam sau khi phát triển đến đỉnh cao nhất dưới triều Lê Thánh Tông (XV) thì dần dần đi vào giai đoạn khủng hoảng, suy thoái Nội chiến giữa các thế lực: Lê - Mạc (1545 -1592), Trịnh - Nguyễn (1627 - 1672), Tây Sơn - Nguyễn, Tây Sơn - Trịnh và xen lẫn vào đó là các cuộc chiến với Ai Lao, Xiêm, Thanh, v.v đất nước trong ba trăm năm không nơi đâu yên ổn, đặc biệt là giai đoạn nửa sau của thế kỉ XVIII cho đến 1802 Năm 1789, phong trào Tây Sơn - Nguyễn Huệ nổ ra xóa bỏ tập đoàn vua Lê - chúa Trịnh ở Đàng Ngoài, nhà Nguyễn ở Đàng Trong, đánh đuổi quân xâm lược Xiêm (trong), Thanh (ngoài) thống nhất đất nước Triều đại Tây

Sơn kéo dài được 14 năm, đến 1802, nhà Nguyễn lật đổ triều đại Tây Sơn còn non yếu, dựng nên một chính quyền mới trên nền cũ Những nét chính về lịch sử giai đoạn này có thể hình dung trong Hình 1.1 dưới đây

Hình 1.1 Lược đồ các mốc lịch sử giai đoạn 1533-1789

(Nguồn: https://vi.wikipedia.org/wiki/Nhà_Lê_Trung_Hưng)

Các cuộc khởi nghĩa nông dân, diễn ra nhiều phong trào, nhiều đợt sôi nổi và rầm rộ Tiêu biểu năm 1738, Lê Duy Mật đảo chính ở Thăng Long nhưng thất bại Năm 1739, Nguyễn Tuyển, Nguyễn Cừ, Ngô Trác Oánh nổi dậy ở Hải Dương Năm 1740, Vũ Đình Dung, Hoàng Công Chất nổi dậy ở Sơn Nam Đặc biệt hai cuộc khởi nghĩa của Hoàng Công Chất, Nguyễn Hữu Cầu, lực lượng lớn mạnh, mục đích cao cả, đã được đông đảo quần chúng nhân dân ca ngợi Điều này là hình ảnh trái ngược và hậu quả từ những hưởng lạc, tô thuế nặng nề, lâu đài nguy nga tráng lệ trong đời sống của quý tộc quan lại vua chúa

Bối cảnh lịch sử, văn hóa - xã hội Việt Nam trong Hoàng Lê nhất thống chí

điển hình cho thời loạn, là sự cô đọng lại những hậu quả mà các vua Lê, Chúa Trịnh, chúa Nguyễn đã không có những động thái làm thay đổi xã hội theo hướng tích cực hơn Trong suốt thế kỷ thứ XVIII, đã nổ ra nhiều cuộc chiến tranh liên

miên, hao người tốn của; cuộc sống của nhân dân lầm than cơ cực, triều đình phong kiến hầu như không quan tâm đến phát triển nông nghiệp; chỉ lo thu dụng binh lính,

xây đắp thành lũy Sách Lê mạt sự ký của Nguyễn Duy Chính viết: “Sau những

năm chiến tranh, đến cuối thế kỷ XVIII thì Thăng Long gần như hoang phế, mùa màng thất bát, đói kém xảy ra khắp nơi, không còn là nơi đô hội như trước nữa Năm Mậu Tuất (1778), thóc lúa dân tích trữ không còn gì, giá gạo cao vọt, chỗ nào cũng có người chết đói” [12] Ở Nam Hà, theo Tạ Chí Đại Trường trong quyển

Lịch sử nội chiến ở Việt Nam: “Đói từ tháng 10 năm Giáp Ngọ (1774) Ở cửa Hàn,

không còn một con heo, con gà, con vịt Đường cát trước kia sản xuất nhiều, nay biến mất Đồng tiền sụt giá: một quan còn giá trị độ một đồng tiền (…) Tình trạng còn nguy hại hơn là thêm vào với việc mất nhân công, người ta không còn hạt giống để gieo mùa sau Cho nên đói khổ không chừa đến cả đám quan quyền, tôn thất: các phu nhân phải đi ăn xin…” [60]

Ngược lại với hình ảnh các cuộc chiến tranh tàn khốc và triền miên gây nên nhiều thảm cảnh trong xã hội, bức tranh tư tưởng và văn hoá nghệ thuật lại có sự phục hưng và khởi sắc chưa từng có từ trước đến thời điểm này

Đây là giai đoạn đánh dấu sự phồn thịnh của văn hóa nghệ thuật dân tộc trên các lĩnh vực như: Sử học, Địa lí, Địa chí, Y học, Âm nhạc, Sân khấu, kiến trúc và điêu khắc, Nghề in phát triển, v.v.với các công trình của Lê Quý Đôn (1726 - 1784); Ngô Thì Sĩ (1726 - 1780), Ngô Thì Nhậm (1746 - 1803); Bùi Huy Bích (1744 - 1818); Bùi Dương Lịch (1757 - 1827); Phan Huy Chú (1782 - 1840), Lê Hữu Trác, v.v.Năm 1734, Trịnh Giang đã cho khắc và in tất cả các công trình cổ điển và cấm nhập các bản từ Trung Quốc Bên cạnh đó, sự du nhập của tư tưởng Kitô theo chân các thương nhân, sự hồi sinh của Phật giáo với nhiều dòng thiền mới được du nhập từ cuối thế kỉ XVI, cùng với những tư tưởng trong khoảng thời gian vào các thế kỉ XVII và XVIII “có một chủ nghĩa tôn giáo hoà đồng đặc biệt được hình thành và tạo nên thứ tôn giáo bình dân hiện nay Tôn giáo này, với một chủ nghĩa dung hoà cao độ do các điều kiện môi trường và tâm lí tạo nên, đã tiếp nhận cả ba tôn giáo qua việc mượn của mỗi tôn giáo một số tín ngưỡng và nghi thức nhiều ít tuỳ theo các tầng lớp xã hội” [32; tr 341-342]

Khuôn mặt ý thức xã hội giai đoạn này bắt đầu trước hết với những đổ vỡ: Những biến thiên cùng với bi kịch lớn trong xã hội đã tác động mạnh đến tư tưởng con người, thể hiện ở mối hoang mang cùng cực và cuộc phân hóa sâu sắc trong tầng lớp nho sĩ và từ mối hoang mang cùng cực với sự phân hóa sâu sắc ấy, ý thức

xã hội nói chung đi về nhiều hướng khác nhau Phong trào nổi dậy của nông dân, lối sống khoáng đạt của tầng lớp thị dân, đô thị phát triển kéo theo cách nhìn, cách nghĩ, cách đánh giá mới và dĩ nhiên thị hiếu, thẩm mĩ cũng thay đổi cùng với những xu hướng tư tưởng trên đã tác động mạnh đến lễ giáo phong kiến, làm dấy lên một luồng sinh khí mới, làm nảy nở một trào lưu tư tưởng đối lập với tam cương ngũ thường nhiều tiết chế của Nho giáo

Trong hoàn cảnh chiến tranh triền miên, việc chú trọng quân sự đã tạo điều kiện cho sự lên ngôi của đẳng cấp quan binh Quyền lính là một thực tế làm chủ xã hội Một ông chúa dưới mắt “kiêu binh”: Chúng ta đã phò ông ấy làm chúa nên cũng đừng quấy nhiễu quá để ông ấy biết làm chúa là vui Chờ xem sau này dần dần thuận cảnh xem ông ấy cư xử ra sao Nếu mà càn dở thái quá bấy giờ mình sẽ

liệu cách mà trị Quyền mình nguyên vẫn là lính kia mà (Hoàng Lê nhất thống chí)

Kinh tế hàng hóa phát triển và tầng lớp thị dân xuất hiện Đây là một nét mới trong xã hội Việt Nam mà từ trước vắng bóng Nằm cuối cùng trong bảng mục “tứ dân” (sĩ - nông - công - thương), nhưng thương nhân là một kẻ mang vác văn hóa quan trọng, tạo nên những nét riêng như một “mẫu người văn hóa” mà từ trước đến nay ít người chú ý một cách sâu sắc Cũng từ mẫu người này, các yếu tố thành thị, thị dân, thưởng thức nghệ thuật, trao đổi giá trị văn hóa, các mẫu nhân vật như tài

tử, kẻ phiêu lưu, ca kĩ đến hệ thống chữ viết… xuất hiện như những đặc thù, tạo nên các nét riêng cho bức tranh văn hoá văn học trung đại Việt Nam vốn đã bị bao kín bởi văn hóa làng xã cộng thêm những cực đoan của Nho giáo thêm sinh động

Sự có mặt của tầng lớp thị dân cũng như sự phát triển của đô thị phong kiến thời kì này là nhân tố trực tiếp tác động đến xu hướng chống phong kiến đòi quyền sống, quyền tự do cá nhân và quyền thể hiện bản ngã, khẳng định cá tính của con người

xã hội lâu nay bị đè nén, bức bối nặng nề về đời sống cả vật chất lẫn tinh thần

1.1.2 Thành tựu văn học của Việt Nam hậu kì trung đại và sự xuất hiện tập trung nhân vật người anh hùng

1.1.2.1 Thành tựu văn học Việt Nam hậu kỳ trung đại

Có một thực tế khá rõ là quan niệm về nghệ thuật càng về giai đoạn hậu kì trung đại càng thể hiện rõ những nét giá trị nội tại của văn chương Giai đoạn văn học này có những đặc điểm cơ bản sau:

Thứ nhất, đây là giai đoạn đề cao Tình (khác giai đoạn văn học trước là Chí)

Từ Lê Quý Đôn đến Cao Bá Quát, khi phát biểu quan niệm về thơ, đều đề cao thơ nói tình Nói thế không có nghĩa là thơ giai đoạn này không nói đến chí mà là thể hiện tình nhiều hơn chí Từ Đặng Trần Côn đến Hồ Xuân Hương, Nguyễn Du, v.v đều thể hiện say sưa và đặc sắc Tình Hình tượng nhân vật nữ xuất hiện đậm nét với nhiều sắc thái khác nhau từ nhan sắc tới phẩm hạnh, tạo nên nhiều chân dung nữ nhân đặc biệt Có điều đáng chú ý là các nhà thơ lựa chọn cho mình các hình tượng người ca nhi, kĩ nữ, cô đào - loại nhân vật bị xã hội Nho giáo coi rẻ nhất

Thứ hai, mẫu hình nổi bật trong giai đoạn này là con người tài tử (khác với sự thể hiện tập trung con người quân tử trước đó) Người tài tử trọng cái tài (tài năng không chỉ về văn võ mà quan trọng hơn là tài cầm - kì - thi - họa) của mình, kiểu

“Trời đất cho ta một cái tài/ Trót nợ cùng thơ phải chuốt lời” (Nguyễn Công Trứ) Cái tài đó gắn bó mật thiết với Tình Tài/ tình thể hiện ra ở văn chương và văn chương chính là cái bộc lộ ra bên ngoài của thiên tài/ nhân tài

Thứ ba, trong sự phát triển tương ứng với nhân vật mới đề cao cái tình trên, là

sự ra đời và thịnh hành các thể loại mới: ngâm khúc, truyện thơ, hát nói được viết bằng chữ Nôm, xích gần lại với cái đời thường, cái nhìn thấy xảy ra trong xã hội

So với thơ, phú, chúng là thứ văn chơi chứ không phải là văn học chức năng

Các khuynh hướng văn học chính: 1/ Ca ngợi phong trào nông dân khởi nghĩa Thế kỉ này diễn ra sôi nổi, dồn dập những cuộc bạo động của nông dân Nội dung này đã được phản ánh vào văn học, nhưng sự cấm đoán của triều Nguyễn và sự tàn phá của thời gian đã làm cho phần lớn tác phẩm bị thất truyền Có thể kể ra một số thơ văn tiêu biểu ở nhiều thể loại khác nhau: hịch, vè, truyện dân gian được miêu

tả gần với con người thực, có cuộc đời thực, gần với diễn biến thực của lịch sử 2/

Phản ánh và phê phán hiện thực xã hội đương thời Có thể nói khuynh hướng này

đã bao gồm được hầu hết các tác gia tiêu biểu và các tác phẩm chủ yếu của thời đại

Nó biểu hiện một cách tập trung và sâu sắc các vấn đề sau: thứ nhất, chiến tranh và hạnh phúc lứa đôi: Chinh phụ ngâm, Cung oán ngâm, thơ Nôm Hồ Xuân Hương…

đã khẳng định, đề cao hạnh phúc lứa đôi, nhất là đối với người phụ nữ; đồng thời phê phán, lên án xã hội phong kiến vì chiến tranh phi nghĩa làm cho hạnh phúc lứa đôi tan vỡ Thứ hai, tình yêu tự do, những người phụ nữ mạnh dạn đi theo tiếng gọi của lòng mình đã xuất hiện khá nhiều trong các tác phẩm giai đoạn này như Song Tinh, Truyện Kiều, Hoa Tiên, Phan Trần, Bích Câu kì ngộ, Phạm Tải Ngọc Hoa, Phạm Công Cúc Hoa, thơ Hồ Xuân Hương…Thứ ba, đấu tranh chống giai cấp thống trị Nội dung này có mặt trong hầu hết các truyện thơ Nôm như Song Tinh, Truyện Kiều, Nhị Độ Mai, Phạm Tải Cúc Hoa, Tống Trân Cúc Hoa… và cả trong thơ văn của nhiều tác giả khác: Hoàng Lê nhất thống chí, thơ Hồ Xuân Hương, thơ Nguyễn Công Trứ, Cao Bá Quát, … Thứ tư, phê phán chế giễu các thói hư tật xấu: Thơ Hồ Xuân Hương, truyện dân gian Trạng Quỳnh, Trạng Lợn, tuồng Nghêu Sò

Ốc Hến, tuồng Sơn Hậu…là những tiếng cười tống tiễn vào quá khứ tất cả những gì

lố bịch, lỗi thời Thứ năm, khuynh hướng trữ tình lãng mạn Khuynh hướng này có quan hệ chặt chẽ với hiện tượng phát triển của cá tính và vai trò cá nhân trong đời sống xã hội Nó còn biểu hiện khá rõ trong nỗi buồn cô đơn trước cảnh “phế hưng”, trong tấm lòng ai hoài “cố quốc”, một hoài niệm về thời vàng son xa xôi Đề tài đôi lứa được quan tâm và thể hiện đa dạng, đặc sắc trong các truyện thơ Nôm từ bác học đến bình dân như Truyện Kiều, Song Tinh, Truyện Hoa tiên, Sơ kính tân trang, Bích câu kì ngộ, Từ Thức… Thứ sáu, ca ngợi tầng lớp thống trị Đề cập đến văn học giai đoạn này cũng không thể không kể đến một số tác phẩm trực tiếp hoặc

gián tiếp chống lại phong trào nông dân như Chiến tụng Tây Hồ phú của Phạm Thái, Hịch đánh Tây Sơn của Lê Huy Giao, Hoài Nam khúc của Hoàng Quang

Nhiều nhà nghiên cứu đã chỉ ra đây là giai đoạn sáng chói nhất của văn học trung đại Việt Nam với những nhân tố hoàn toàn mới, gắn với sự thức tỉnh của đô thị, sự phổ biến của học thức, sự suy thoái của đạo đức cổ truyền, làm thời kì này khác với thời kì trước Văn chương quốc ngữ chữ Nôm hoàn toàn chiếm ưu thế đối

với văn chương chữ Hán Tiểu thuyết ra đời do thị hiếu của dân thành thị Thơ và văn xuôi thể hiện những thế giới vừa tế nhị kín đáo vừa táo bạo, vượt rào, khẳng định vai trò của cá nhân, đặc biệt là hình tượng người phụ nữ, có nhiều yếu tố ngoài khuôn khổ Nho giáo, yếu tố thế tục được nhấn mạnh, v.v Đây là một cuộc cách mạng trong tư tưởng thực sự

Có thể nói giai đoạn Hậu kỳ trung đại văn học Việt Nam đạt được những thành tựu rực rỡ cả về nội dung và nghệ thuật Nhiều thể loại có những tác phẩm đỉnh cao đã làm cho diện mạo văn học thời kỳ này trở nên phong phú Văn học từng bước thâm nhập vào đời thường một cách sâu sắc, gần gũi, chân thực; đến với mọi tầng lớp trong xã hội chứ không chỉ có tầng lớp nho sĩ Nhiều chủ đề, đề tài của hiện thực đời sống được phản ánh sinh động trong các tác phẩm văn học, từ

đề tài chính sự đến tình yêu, thân phận Trong đó có hai đề tài nổi bật nhất là tập trung về người phụ nữ và người anh hùng Riêng hình tượng nhân vật anh hùng xuất hiện với nhiều kiểu khác nhau, cũng phản ánh phần nào từ hệ quả của thời đại có nhiều loạn lạc và đặt con người trong nhiều tình thế phải lựa chọn để tìm con đường cho mình

1.1.2.2 Sự xuất hiện tập trung của nhân vật anh hùng trong văn học Việt Nam hậu kỳ trung đại

Các truyện thơ Nôm trong giai đoạn này đã phản ánh đậm nét hình tượng nhân vật anh hùng Họ là lý tưởng, là ước mơ của người bình dân Anh hùng trong các truyện thơ Nôm là những người tài giỏi, cả văn lẫn võ Ta chứng kiến một Từ Hải khí phách ngang tàng:

Chọc trời khuấy nước mặc dầu Dọc ngang nào biết trên đầu có ai

Ta thấy một Lục Vân Tiên anh dũng vô song:

Vân Tiên ghé lại bên đàng

Bẻ cây làm gậy nhằm làng xông vô

(…) Vân Tiên tả đột hữu xông Khác nào Triệu Tử phá vòng Đương Dang

Hình ảnh người tráng sĩ lên đường trong Chinh phụ ngâm lúc cưỡi ngựa ra

trận mang khí phách mạnh mẽ ào ào như một cơn gió thu:

Chàng tuổi trẻ vốn dòng hào kiệt Xếp bút nghiêng theo việc đao cung Thành liền mong tiến bệ rồng Thác gươm đã quyết chẳng dong giặc trời Chí làm trai dặm nghìn da ngựa Gieo Thái Sơn nhẹ tựa hồng mao Giã nhà đeo bức chiến bào Thét roi cầu Vị ào ào gió thu

Lương Sinh trong Truyện Hoa Tiên là lại anh hùng ở một phương diện khác:

khi nghe tin cha của Dương Giao Tiên bị giặc bủa vây, Lương Sinh đã lập tức xin lệnh của nhà vua cho mình đi phá vòng vây cứu người (mặc dù Lương Sinh chỉ là một quan văn - làm ở Viện hàn lâm)

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến việc xuất hiện ngày càng nhiều nhân vật anh hùng trong văn học Nhưng nguyên nhân chủ yếu chính là thời cuộc lúc bấy giờ, chế độ phong kiến ở nước ta bước vào thời kỳ khủng hoảng, suy vong trầm trọng; chiến tranh xảy ra liên miên, nhà nhà đều có người ra trận Vì vậy, một mặt làm cho đời sống của nhân dân ngày càng lâm vào khốn khó; mặt khác làm cho cha xa con, chồng xa vợ, tình nhân ly biệt… lòng người rơi vào cõi hoang mang, lo lắng, sầu muộn Trong các tác phẩm văn học thời kỳ này xuất hiện nhiều cảnh chinh chiến, nhiều nỗi biệt ly đến héo sầu, xót xa Trong tâm lí đó luôn xuất hiện những mẫu hình lí tưởng đứng lên xoay chuyển càn khôn, mang lại ánh sáng mới, hi vọng mới trong thái bình, yên vui

Nhân vật anh hùng xuất hiện trong văn học thời kỳ này vừa phản ánh ước mơ của nhân dân; vừa lý tưởng hóa người cha, người chồng, người yêu của mình khi chinh chiến trận mạc; vừa bồi đắp niềm tin về một ngày đoàn viên, trùng phùng như ý Vì vậy, tính chất anh hùng của nhân vật văn học thời kỳ xuất phát từ hai phía: phía người ra đi và phía người ở lại chờ đợi Khi người ra trận hành xử như một người anh hùng hoặc mang dáng dấp của người anh hùng, thì niềm tin chiến

thắng để ngày trở về càng gần hơn Điều đó có thể hiểu được do thời kỳ các cuộc nội chiến nổ ra liên miên; nơi nơi đều sung quân bắt lính, khắp làng đều dậy tiếng trống dồn thúc quân…

Nhân vật anh hùng không chỉ xuất hiện trong truyện nôm bác học hoặc thơ nôm bình dân, mà còn xuất hiện ở những tác phẩm đồ sộ như tiểu thuyết, truyện ký, v.v Đặc điểm của những tác phẩm thuộc xu hướng này thường hướng về ca ngợi lí tưởng, ca ngợi sức mạnh phi thường, khắc hoạ những con người có khí phách hiên ngang thay trời hành đạo, những con người nổi loạn chống bất công, cường quyền

Đương thời bài thơ Chim trong lồng của Nguyễn Hữu Cầu chuyển tải một khí

phách hiên ngang, thách thức vẫn được nhiều người truyền truyền tụng:

Nhất lung thiên địa tàng thân tiểu Vạn lý phong vân cử mục tần Hỏi sao sao luỵ cơ trần Bận tài bay nhảy, xót thân tang bồng Nào khi vỗ cánh rỉa lông

Hót câu thiên túng trong vòng lao lung!

Chim oanh nọ vẫy vùng giậu bắc Đàn loan kia túc tắc cành nam Mặc bay đông ngữ, tây đàm Chờ khi phương tiện dứt dàm vân lung Bay thẳng cánh muôn trùng tiêu Hán Phá vòng vây làm bạn kim ô

Giang sơn khách diệc tri hồ?

(Nguyễn Hữu Cầu)

Nếu nhìn vào lịch sử, giai đoạn đầu thế kỉ XVII, một trường hợp khác, rất tiêu biểu, là Đào Duy Từ Thấy mình có tài, lại bị khinh rẻ, không đường tiến thân, ông quyết vào Nam phụng sự Chúa Nguyễn ở Nam Hà Đào Duy Từ bất mãn với chế

độ Đàng Ngoài và mong mỏi phụng sự Nam Hà, do đó tác phẩm của ông bao hàm

tư tưởng của một người quyết đem tài mình làm nổi bật giang sơn Miền Nam so với đất Bắc Người hùng, trong chiều kích này là sự nổi bật về mặt tài năng Ông ví

mình như Khổng Minh đời Tam Quốc: Cửa xe chầu chực ban trưa/ Thấy thiên võ

cử đời xưa luận rằng:/ Thế tuy loạn, trị; đạo hằng/ Biết thời sự ấy ở chưng sĩ hiền/ Hán từ tộ rắn ngửa nghiêng/ Ba phân chân vạc, bốn phương anh hùng/ Nhân tài tuy khắp đời dùng,/ Sánh xem trường lợi, áng công vội giành/ Nào ai lấy đạo giữ mình/

Kẻ đua tới Ngụy, người giành sang Ngô/ Nam Dương có sĩ ẩn nho,/ Khổng - Minh

là chữ, trượng phu khác loài/ Ở mình giành vẹn năm tài/ Phúc ta gẫm ắt ý trời hậu vay (Ngoạ Long cương vãn - Đào Duy Từ) Những từ ngữ như “thế loạn”, “bốn phương anh hùng”, “nhân tài”, “trượng phu”, v.v đều ám chỉ đến những suy nghĩ

và ý chí phi thường của một người hùng trong thiên hạ

Những cảm khái và lí tưởng về người hùng, những mẫu hình siêu việt về trí

tuệ và phẩm cách cũng được Nguyễn Hữu Chỉnh thể hiện trong Trương Lưu hầu

phú, với những câu như: “Hay dùng nào hết chước huyền vi;/ Khó giấu dễ hao cơ

bí tạng./ Đi lại tha hương, cố quốc, lưới anh hùng khôn dò chốn thiểm thâm;/ Ra vào đế tử, tiên ông, lồng trí thuật dễ ngự trong lai vãng./ Nghĩa thuỷ chung biện bạch cũng êm;/ Đường tiến thoái thong dong chẳng vướng./ Một lần mộng dọc ngang trong tám cõi, đủ phê pha công Hán, nợ Hàn;/ Ba tấc lưỡi đưa đẩy ngoại năm năm, vừa chọn vẹn thù Tần oán Hạng./ Ngẫm từ trên Trọng Liên, Phạm Lãi nào hơn;/ So xuống dưới dẫu Lý Tĩnh, Khổng Minh chưa đáng./ Ngôi đế sư mà danh cao sĩ, ngoại vật há còn trong bụng, nghìn thu chữ thắm chẳng vàng phai;/ Nền nho giả mà giá danh thần, chẳng tiên nhưng cũng khác phàm, muôn kiếp sử xanh còn để sáng./ Nay độc danh thần truyện, xem thượng hữu thiên;/ Trách ai thượng hữu cổ nhân, sao chẳng nguyện hy Tử Phòng, mà lại nguyện hy Gia Cát Lượng” Hình ảnh những con người vượt khuôn khổ bình thường trong thơ văn giai đoạn này thể hiện một hiện thực chất chứa trong ý chí và khát vọng của người tài mong muốn có những đổi thay đối với hiện thực Khát vọng của họ mang tính chất phi thường, vượt ra ngoài khuôn khổ

Trong Truyện Kiều của Nguyễn Du, “anh hùng” lặp lại 9 lần, như một âm

hưởng mạnh mẽ, chủ đạo của nó trong giai đoạn hậu kì trung đại: Thuyền quyên ví biết anh hùng/ Ra tay tháo cũi sổ lồng như chơi (c.1071-72); Qua chơi nghe biết nàng Kiều/ Tấm lòng nhi nữ cũng xiêu anh hùng (c.2175-76); Một đời được mấy

anh hùng/ Bỏ chi cá chậu chim lồng mà chơi (c.2183-84); Khen cho con mắt tinh đời/ Anh hùng đoán giữa trần ai mới già (c.2201-2); Trai anh hùng gái thuyền quyên/ Phỉ nguyền sánh phượng đẹp duyên cưỡi rồng (c.2211-12); Anh hùng mới biết anh hùng/ Rày xem phỏng đã cam lòng ấy chưa (c.2277-78); Anh hùng tiếng

đã gọi rằng/ Giữa đường dẫu thấy bất bằng mà tha (c.2429-30); Biết Từ là đấng anh hùng/ Biết nàng cũng dự quân trung luận bàn (c.2455-56); Rằng Từ là đấng anh hùng/ Dọc ngang trời rộng vẫy vùng bể khơi (2549-50) Âm hưởng về “người anh hùng thời loạn” giai đoạn này còn vọng lại rất đậm nét trong thơ Nguyễn Công Trứ giai đoạn sau khi nhà Nguyễn đã tái thiết thống nhất đất nước một thời gian, như nhà nghiên cứu Trần Ngọc Vương đã chỉ ra [61] Ông cho rằng, “trong văn học sử Việt Nam, từ thế kỉ XVII, đã có thể quan sát thấy một nguồn cảm hứng mới, bắt đầu từ hình tượng Khổng Minh trong Ngoạ Long cương vãn, đặc biệt đậm nét trong giai đoạn cuối thế kỉ XVIII - nửa đầu thế kỉ XIX và khép lại bởi hình ảnh “đại trượng phu”, “người anh hùng thư kiếm” trong sáng tác của Nguyễn Công Trứ”[61;

tr 453] Đây là loại nhân vật văn học mới ra đời trong một hoàn cảnh, điều kiện xã hội cụ thể của hậu kì trung đại Việt Nam

Trong tiểu thuyết Hoàng Lê nhất thống chí, những từ/ cụm từ như: thiên hạ,

thời loạn, kẻ sĩ, kẻ sĩ trong thiên hạ, anh hùng, anh hùng trong thiên hạ, nhân tài, người tài, đại trượng phu, hào kiệt, v.v xuất hiện nhiều lần (Xin xem phần thống kê

chính xác trong phần Phụ lục về các từ/ cụm từ này ở cuối luận văn) Những điều

này nói lên cục diện “tranh hùng” trong tiểu thuyết này, và có những tương đồng nhất định với những mẫu hình tượng như: hình tượng người trung nghĩa, người anh hùng thời loạn, người hào kiệt, người cao sĩ, hoặc những bậc hiền giả hiện diện theo tinh thần “dấu hương sắc lánh chơi ngoài cõi tục”

1.2 Quan niệm về nhân vật anh hùng và đặc điểm của nhân vật anh hùng theo quan điểm của J Campbell

1.2.1 Quan niệm về nhân vật anh hùng

Nhân vật anh hùng, người hùng xuất hiện từ rất sớm trong văn học nhân loại, trong thần thoại, truyền thuyết, cổ tích Từ buổi đầu, những vị thần hoặc được thần hoá hoặc nửa thần nửa người, nửa thần nửa thú, v.v với sức mạnh thần kì có công

trong việc xây dựng và kiến tạo văn hoá, sáng tạo văn hoá, chinh phục tự nhiên, v.v Càng về sau, trong lịch sử, kể sử và truyền thống tự sự thành văn bắt đầu tái hiện, miêu tả những nhân vật người hùng nhưng dấu vết của yếu tố thần kì dần mất

đi Quan niệm về người hùng, về nhân vật anh hùng, về mẫu người lí tưởng trong cộng đồng cũng thay đổi theo những cách đánh giá về chuẩn mực, thẩm mĩ khác nhau

Về mặt ý nghĩa của từ ngữ, “anh hùng” là “người giỏi xuất chúng, có tài chí

cao” [59; tr 9] Đào Duy Anh trong cuốn Hán Việt từ điển cắt nghĩa “anh hùng”

gồm “anh là vua của loài hoa”, “hùng là vua của loài thú”; “anh hùng là người hào

kiệt xuất chúng”[3; tr 8] Trong Từ điển truyện Kiều, từ “anh hùng” cũng tương tự như “anh hào” chỉ những người có tài năng hơn người [2; tr 20] Trong Truyện

Kiều, tác phẩm ít nhiều có liên hệ với thời đại với Hoàng Lê nhất thống chí xuất

hiện những câu thơ như: “Đường đường một đấng anh hào”; “Thuyền quyên ví biết

anh hùng”; “Anh hùng đoán giữa trần ai mới già”, v.v.Cuốn Từ điển tiếng Việt của

Viện ngôn ngữ học Việt Nam do Quý Lâm - Kim Phượng biên soạn cho rằng anh hùng là: (1) “người lập nên công trạng đặc biệt lớn lao đối với nhân dân, đất nước”; (2) “là nhân vật thần thoại có tài năng và khí phách lớn, làm nên những việc phi

thường”; (3) “danh hiệu cao nhất nhà nước tặng thưởng cho người hoặc đơn vị có

thành tích và công hiến đặc biệt xuất sắc trong lao động hoặc chiến đấu”; (4) “có

tính chất của người hành động anh hùng” [35; tr 7] Từ điển Hán Việt của Thiều

Chửu cắt nghĩa cụ thể hai chữ “anh” và “hùng” Theo tác giả, trong mục từ “anh”

có nghĩa là “hoa của các loài cây cỏ, vì thế nên vật gì cũng đẹp khác thường đều được gọi là anh” [16; tr 491] Từ “hùng” được cắt nghĩa là “con đực, các loài thú

có lông thuộc về giống đực” [16; tr 666] Các cặp từ anh hùng, hùng tráng, v.v vẫn thường kết hợp với nhau để chỉ sự mạnh mẽ về thể chất và tinh thần kết hợp với yếu tố trí tuệ, tài năng

Như vậy, về mặt ý nghĩa của từ ngữ, anh hùng có thể được hiểu với một số

đặc điểm chung: chỉ con người có tài năng, khí phách lớn lao, phi thường, có kì tích khác thường, hơn người, có công trạng hơn người Từ ngữ này nhấn mạnh những phẩm chất bên trong như: sự mưu trí, tài năng, có trí khôn hơn người để vượt qua

các thử thách, hoàn thành nhiệm vụ phức tạp nào đó có tác động ảnh hưởng đến cộng đồng

Theo tác giả Phạm Thị Mai, cần phân biệt khái niệm anh hùng và anh hùng

dân tộc Anh hùng dân tộc là những nhân vật có thật, kiệt xuất trong lịch sử dựng

nước, giữ nước, tạo dựng văn hóa văn minh mà tên tuổi, hành động, chiến công … được nhân dân suy tôn và lịch sử dân tộc ghi nhận, trở thành biểu tượng và niềm tự hào bất diệt của dân tộc Còn khái niệm “anh hùng” rộng hơn, là người được kính trọng vì lòng dũng cảm hoặc những thành tựu phi thường, đó có thể hiểu là anh hùng văn hóa, xuất hiện trong văn hóa tâm linh như các vị thần trong tâm thức dân gian, những người anh hùng trong tác phẩm văn chương được nhân dân mến mộ, tôn sùng Những người anh hùng ấy là kết quả của trí tưởng tượng thể hiện ước mơ

về những người bảo vệ công lí và lẽ phải, đấu tranh cho hạnh phúc con người [39] Trong văn học trung đại, người anh hùng được thể hiện qua mẫu hình thánh nhân quân tử - mẫu hình lí tưởng của Nho gia Đó có thể là những đấng bậc anh hùng, thánh nhân, vua chúa, Nho gia, thiền sư, những nhân vật tài đức lỗi lạc, phi thường, xuất chúng, chịu sự chi phối của một quan niệm chung mang tính chất văn hóa về nhân cách Trong văn học trung đại, thường xuất hiện mô típ nhân vật dị thường, phi thường liên quan đến thân thể và trí tuệ [39]

Trong văn học trung đại, tính cách anh hùng của con người phải được quy

chuẩn bởi các phạm trù đạo đức, phải đặt chữ Trung lên hàng đầu, phải tuân thủ chữ Nghĩa, có khí phách và sức mạnh của Dũng, phải giữ được khí tiết trong sạch,

thanh cao, không trọng thân thể, diệt dục Văn học trung đại là tấm gương soi lòng trung của những người anh hùng Trong thơ Nôm Nguyễn Trãi, đó là tư tưởng

“Quân thân chưa báo lòng canh cánh” (Thủ vĩ ngâm, Bài 8), đau đáu “một tấm lòng Trung lẫn hiếu/ Mài chăng khuyết, nhuộm chăng đen” (Thuật hứng, Bài 24) Vị chủ tướng cũng phải là hình mẫu lí tưởng về lòng trung quân ái quốc Đó là Trần Hưng Đạo với ước muốn “xả thịt lột da, nuốt gan uống máu quân thù”; Trần Bình Trọng

“thà làm quỷ nước Nam chứ không làm vương đất Bắc”; Đó là tinh thần phá cường địch, báo hoàng ân của tướng lĩnh thời Trần khi mỗi người đều khắc trên tay hai chữ sát thát (giết giặc); của chủ tướng Lam Sơn “ngẫm thù lớn há đội trời chung/

Căm giặc nước thề không cùng sống” Đó còn là ước nguyện “Sống đánh giặc thác cũng đánh giặc” của những người nông dân nghĩa sĩ trong văn chương Nguyễn

Đình Chiểu Chữ Trung chính là phẩm chất bậc nhất của người anh hùng

Cùng với lòng trung nghĩa, người anh hùng cần phải có khí phách thể hiện qua bản lĩnh và lí tưởng Lí tưởng phải mang tầm vũ trụ, với hành động và khát vọng phi thường như “cắp ngang ngọn giáo bảo vệ non sông”, phải làm được cái điều

“Hội rồng mây cho phỉ chí tang bồng”, “Quyết ra tay buồm lái với cuồng phong”

để “Làm cho rõ tu mi nam tử” (Chí nam nhi) …Người có chí lớn là người “Xếp bút nghiên theo nghiệp đao cung” để mong “tiến bệ rồng”, sẵn sàng ở nơi “cõi xa mưa gió”, nơi “Non Kỳ quạnh quẽ trăng treo/ Bến Phì gió thổi đìu hiu mấy gò” Vấn đề quan tâm của người anh hùng phải là tài trai, chí tang bồng, chí nam nhi, chí trượng phu…Họ phải quan tâm đến gánh trung hiếu, chữ cương thường, đạo vi tử vi thần, phải sắp hai chữ quân thần mà gánh vác Đã là người anh hùng thì phải kinh bang

tế thế, coi “Vũ trụ nội mạc phi phận sự” (trong vòng trời đất không có việc gì không phải của mình) Bậc trượng phu cho rằng đã là là kẻ sĩ trong thiên hạ thì phải

lấy việc phò vua, giúp dân làm trọng Trong Chinh phụ ngâm của Đặng Trần Côn

luôn thấp thoáng hình tượng tiêu biểu cho những con anh hùng trong xã hội phong kiến Những con người lấy việc Tu, Tề, Trị, Bình làm gốc với tinh thần “quân hứa quốc tâm như đơn” (đem quân giúp nước với tấm lòng đỏ như son), “Quân tì dân thân như thiết” (giúp dân che chở cho dân vì chí gan sắt lâu bền) Đó là khát vọng lập công lập danh của kẻ làm trai trong thơ Nguyễn Công Trứ coi làm trai “Phải có danh gì với núi sông” (Đi thi tự vịnh) Từ văn học đến chính sử, chúng ta đã có vô vàn những bậc anh hùng Mà đã là bậc anh hùng phải trọng tiết tháo Thời trung đại

“người anh hùng không có thể làm đến vương hầu mà coi công danh như phù vân, lìa bỏ ngai vàng như trút chiếc giầy rách” Bậc anh hùng khi không được như ý sẵn sàng từ quan về ở ẩn, xa “chốn lao xao” lợi danh để giữ gìn khí tiết như Nguyễn Bỉnh Khiêm Cao Bá Quát là danh sĩ nổi tiếng với khí phách “Nhất sinh đê thủ bái mai hoa” - một đời chỉ cúi đầu trước hoa mai - đóa hoa trong sạch, thẳng ngay Lê Hữu Trác từ người chán nản với công danh do thời thế suy vi, sẵn sàng khước từ

lợi danh, tìm con đường bốc thuốc chữa bệnh, vì dân mà tận tụy Đó chính là bởi tinh thần coi trọng tiết tháo của người anh hùng thời trung đại [39]

Nhân vật anh hùng, theo Henri Benac, có từ Thời cổ đại, là một nhân vật nửa thần thánh, vì có cha hạy mẹ có nguồn gốc thần thánh hoặc là một người được thăng lên nửa thần thánh vì tài năng lỗi lạc Theo nghĩa hiện đại, anh hùng là người

hi sinh thân mình vì một nghiệp lớn vượt quá sự nghiệp của bản thân mình (vì Chúa, vì Tổ quốc, vì danh dự, vì tự do, vì công lý…) Theo nghĩa thuần túy văn học, người anh hùng trong tiểu thuyết hay trong kịch là nhân vật chính, được định

hướng ý nghĩa tích cực nào đó [6 ] Trong Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới của

Jean Chevalier - Alain Gheerbrant cho rằng điểm xuất phát của anh hùng trong thần thoại “là con của cuộc giao phối giữa một thần hay nữ thần với một người trần, người anh hùng tượng trưng sự kết hợp giữa các lực lượng trên trời và dưới đất Nhưng đương nhiên anh ta không được hưởng sự bất tử của thánh thần, tuy vẫn giữ cho đến khi chết một khả năng siêu tự nhiên: một vị thần bị giáng thế hay con người được phong thần [10; tr 10] Lúc chiến đấu, người anh hùng (chiến binh) ở trong trạng thái thịnh nộ hiếu chiến Đôi khi trong người hùng chiến binh, hiện diện với sức mạnh đơn thuần, thiếu trí tuệ và bị những đam mê thúc đẩy, nó cần được hướng dẫn bởi quyền lực tinh thần Có khi nghiêng về phẩm giá cá nhân là chính (những cuộc chiến đấu một chọi một), có khi nghiêng về phẩm giá cộng đồng tập thể là chính Biểu tượng người anh hùng “tượng trưng cho ý chí vươn lên, cho trạng thái xung đột của tâm hồn con người Vì vậy, người anh hùng được tô điểm bằng các biểu hiện của mặt trời, mà ánh sáng và hơi nóng của nó chiến thắng sự tối tăm và lạnh lẽo của cái chết Sự kêu gọi cái anh hùng, xuất phát từ cái bình thường

và cởi mở, và về mặt tinh thần, là động lực của sự tiến hoá sáng tạo Cuộc chiến thắng đầu tiên của người anh hùng là chiến thắng chính mình” [10; tr 11] Điểm nổi bật dễ nhận thấy của người anh hùng là những biểu hiện của: thể lực, tuổi trẻ, sắc đẹp, khéo léo, thông minh, v.v Họ thường theo đuổi những đam mê nhất định nào đó

1.2.2 Nhân vật anh hùng theo quan điểm của Joseph Campbell

Theo quan điểm của Joseph Campbell, theo chúng tôi, sẽ có một số gợi ý quan trọng để có thể hình dung khác về hành trình cũng như bước phiêu lưu khẳng định sức mạnh thể chất, tinh thần của người anh hùng, kẻ sĩ, đại trượng phu, nhà tu khổ hạnh, v.v Có thể hình dung về lí thuyết này qua những nét cơ bản sau đây (những điểm cốt lõi trong hành trình phiêu lưu của người hùng có thể xem trong hình 2.1

và hình 2.2 dưới đây):

Hình 2.1 Hành trình của người anh hùng theo lí thuyết của J Campbell trong

cuốn Anh hùng mang ngàn gương mặt (Campbell, Joseph., 2021)

(Nguồn: storyboardthat.com)

Công trình Người hùng mang ngàn gương mặt (The Hero with a Thousand

Faces xuất bản lần đầu năm 1949, và một phiên bản mới ra đời trong tháng 7 năm

2008 tập hợp các cuốn sách, các bản ghi âm và video của Joseph Campbell trong

quá trình nghiên cứu và giảng dạy sau đó), là một tác phẩm thần thoại học so sánh của Joseph Campbell, trong đó tác giả thảo luận lý thuyết của ông về cấu trúc thần thoại trong cuộc hành trình của người anh hùng nguyên mẫu được tìm thấy trong thần thoại thế giới [21]

Kể từ khi xuất bản Người hùng mang ngàn gương mặt, lý thuyết của

Campbell đã được nhiều nhà văn và nghệ sĩ hiện đại áp dụng một cách có ý thức, đặc biệt là trong lĩnh vực điện ảnh hiện đại Những nghiên cứu về “Hành trình của người anh hùng” tiếp tục ảnh hưởng đến các nghệ sĩ và trí thức trong nghệ thuật và văn hóa đương đại, đã gợi ý nhiều điều hữu ích và cơ bản cho những phân tích về văn chương từ giữa thế kỷ 20 đến nay J Campbell khám phá rằng các câu chuyện thần thoại thường có chung một cấu trúc cơ bản Trong lí thuyết của mình, Campbell mô tả một số giai đoạn hoặc các bước trong cuộc hành trình này “Cuộc phiêu lưu của anh hùng” bắt đầu ở thế giới người thường Anh ta phải rời khỏi thế giới bình thường khi anh ta nhận được một cuộc gọi để phiêu lưu Với sự giúp đỡ của một người trợ giúp, người anh hùng sẽ vượt qua ngưỡng cửa được bảo vệ, dẫn anh ta đến một thế giới siêu nhiên, nơi những luật lệ và trật tự quen thuộc không được áp dụng Ở đó, anh hùng sẽ bắt đầu một con đường thử thách, nơi anh ta được thử thách trên đường đi Anh hùng nguyên mẫu đôi khi được hỗ trợ bởi người đồng hành Khi người hùng đối mặt với thử thách, anh ta gặp phải thử thách lớn nhất của cuộc hành trình Khi vượt qua thử thách, anh hùng sẽ nhận được phần thưởng hoặc lợi ích Lý thuyết của J Campbell về huyền thoại gốc (monomyth) tiếp tục

có ảnh hưởng lớn với quan niệm ẩn dụ về cái chết và sự sống lại Các anh hùng phải quyết định quay trở lại với thế giới họ xuất phát lúc đầu, nhưng với một nhận thức mới, điều này mang lại lợi ích cho thế giới bình thường Người anh hùng sau đó phải đối mặt với nhiều thử thách hơn trên con đường trở về Khi anh hùng trở lại, lợi ích hoặc quà tặng có thể được sử dụng để cải thiện thế giới bình thường của anh hùng [21]

Hình 2.2 Chú giải hành trình người hùng trong tổng thể lí thuyết J Campbell

của Lisa A Spindler

2 Một sự giúp sức, từ một ai đó để hiểu biết hơn, một ai đó bày hoặc hỗ trợ

3 Ra đi - đi ra khỏi không gian quen thuộc của mình, bước vào một thế giới khác để bắt đầu một hành trình, như một cuộc phiêu lưu

4 Các trải nghiệm thử thách - để trở thành một anh hùng, nó phải trải qua các trải nghiệm khó khăn, các thử thách đặc biệt có tính hệ trọng, những vấn đề khó khăn mà chính tình thế cuộc sống đặt ra, ví dụ tiêu diệt thế lực ác, phá các cạm bẫy