Cảm thức thời gian trong thơ Xuân Diệu và Chế Lan Viên từ góc nhìn so sánh

Từ việc tìm hiểu và nghiên cứu đề tài: “CẢM THỨC THỜI GIAN TRONG THƠ XUÂN DIỆU, CHẾ LAN VIÊN TỪ GÓC NHÌN SO SÁNH”, đề tài không chỉ giúp khẳng định phần nào phong cách đặc sắc của hai nhà thơ mà còn xác định những đóng góp của hai nhà thơ trong giai đoạn văn học Việt Nam hiện đại.

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

CẢM THỨC THỜI GIAN TRONG THƠ

XUÂN DIỆU, CHẾ LAN VIÊN

TỪ GÓC NHÌN SO SÁNH

Trình độ đào tạo: Thạc sĩ Chuyên ngành: Văn Học Việt Nam

Bình Định, năm 2022

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 2

1 Lí do chọn đề tài 2

2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 2

2.1 Mục đích nghiên cứu 2

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu 2

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 2

3.1 Đối tượng nghiên cứu 3

3.2 Phạm vi nghiên cứu 3

4 Phương pháp nghiên cứu 3

NỘI DUNG 4

1 Khái lược chung về thời gian nghệ thuật 4

1.1 Khái niệm thời gian nghệ thuật 4

1.2 Đặc điểm của thời gian nghệ thuật 5

2 Sơ lược về Xuân Diệu và Chế Lan Viên 6

2.1 Vài nét về Xuân Diệu và phong cách thơ ông 6

2.2 Vài nét về Chế Lan Viên và phong cách thơ ông 8

3 Cảm thức thời gian trong thơ Xuân Diệu và Chế Lan Viên từ góc nhìn so sánh 10

3.1 Nét tương đồng về cảm thức thời gian trong thơ Xuân Diệu và Chế Lan Viên 10

3.1.1 Thời gian khả biến trong cảm nhận cá nhân 10

3.1.2 Nỗi ám ảnh trước thời gian 12

3.1.3 Khát khao được sống, được sáng tạo theo dòng chảy của thời gian 13

3.2 Cảm thức thời gian khác biệt trong thơ Xuân Diệu và Chế Lan Viên 14

3.2.1 Thời gian trong trang thơ Xuân Diệu 14

3.2.2 Thời gian trong trang thơ Chế Lan Viên 16

KẾT LUẬN 20

TÀI LIỆU THAM KHẢO 21

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Trong tiến trình phát triển của văn học Việt Nam, không có trào lưu văn học nào đủ

sức làm nên Một thời đại trong thi ca (lời tổng kết của Hoài Thanh) như phong trào Thơ mới

(1932-1945) Sở dĩ có được điều đó là do số lượng và chất lượng đặc biệt phong phú, mới

mẻ và độc đáo của các tác giả, tác phẩm thơ Mỗi hiện tượng thơ dù trong quá khứ hay đanghiện hữu trên thi đàn nếu thực sự có giá trị thì luôn tạo được sự hấp dẫn đối với công chúng

và sự quan tâm luận bàn của thế giới nghiên cứu Xuân Diệu và Chế Lan Viên là những nhàthơ như thế

Xuân Diệu và Chế Lan Viên - hai gương mặt sáng của phong trào Thơ mới, hai giọngthơ - hai dấu ấn riêng để bao thế hệ yêu thơ nhận ra cái hay, cái đẹp của mỗi người, dẫumạch tư tưởng theo từng giai đoạn lịch sử xã hội tương đối trùng hợp Có biết bao đặc điểmtrong nội dung và thế giới nghệ thuật thơ Xuân Diệu và thơ Chế Lan Viên thu hút những tácgiả nghiên cứu văn học Nhưng tiêu biểu vẫn là vấn đề thời gian nghệ thuật trong các sángtác của hai nhà thơ

Từ việc tìm hiểu và nghiên cứu đề tài: “CẢM THỨC THỜI GIAN TRONG THƠ

XUÂN DIỆU, CHẾ LAN VIÊN TỪ GÓC NHÌN SO SÁNH”, đề tài không chỉ giúp khẳng

định phần nào phong cách đặc sắc của hai nhà thơ mà còn xác định những đóng góp của hainhà thơ trong giai đoạn văn học Việt Nam hiện đại

2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Trình bày một cách hệ thống và cụ thể những nét khái lược về thời gian và đi vào đặcđiểm thời gian theo những sáng tác của Xuân Diệu và Chế Lan Viên và Xuân Diệu dưới gócnhìn so sánh

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để làm rõ mục đích nghiên cứu trên, tôi đưa ra các nhiệm vụ cụ thể sau đây:

- Khái lược chung về thời gian nghệ thuật

- Sơ lược về Xuân Diệu và Chế Lan Viên

- Cảm thức thời gian trong thơ Xuân Diệu và Chế Lan Viên từ góc nhìn so sánh

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Bài tiểu luận đi sâu vào nghiên cứu những vấn đề liên quan đến “Cảm thức thời gian

trong thơ Xuân Diệu và Chế Lan Viên từ góc nhìn so sánh”.

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi của đề tài là khảo sát các tập thơ trong sự nghiệp của hai nhà thơ Đặc biệtchuyên sâu, chắt lọc những bài thơ có liên quan đến thời gian của Xuân Diệu và Chế LanViên Tham khảo những bài nghiên cứu, bài bảo về hai nhà thơ trên sách báo và các phươngtiện thông tin đại chúng

4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp só sánh - đối chiếu

- Phương pháp thống kê - phân loại

- Phương pháp phân tích - tổng hợp

NỘI DUNG

1 Khái lược chung về thời gian nghệ thuật

1.1 Khái niệm thời gian nghệ thuật

Theo Từ điển thuật ngữ văn học, thời gian nghệ thuật là “hình thức nội tại của hình

tượng nghệ thuật thể hiện tình chính thể của nó Cũng như không gian nghệ thuật, sự miêu

tả, trần thuật trong văn học bao giờ cũng xuất phát từ một điểm nhìn nhất định trong thờigian Và cái trần thuật bao giờ cũng diễn ra trong thời gian, được biết qua thời gian nghệthuật Sự phối hợp của hai yếu tố thời gian này tạo thành thời gian nghệ thuật, một hiệntượng ước lệ chỉ có trong thế giới nghệ thuật

Trong triết học người ta xem thời gian là hình thức (phương thức) tồn tại của vật chất.Trong đó, thời gian là một trong các hình thức tồn tại cơ bản của thế giới, của sinh thành,trưởng thành, trôi chảy, và huỷ diệt của tất cả các hiện tượng của thực tại Phạm trù thời giangắn liền với sự thay thế liên tục của các giai đoạn đời sống của tự nhiên, con người, và sựphát triển của ý thức; vì thế sự cảm nhận chủ quan về  thời gian gắn chặt với các quan hệnhân quả, quá khứ, hiện tại và tương lai, cũng gắn liền với với sự thể nghiệm chủ quan và sựdiễn giải của các kiểu ý thức khác nhau. Thời gian theo nhận thức chung là hình thức tồn tại

có tính liên tục, có độ dài, có hướng, có nhịp độ, có ba chiều quá khứ, hiện tại, tương lai và

có tính chất không thể đảo ngược. 

Thời cổ đại người ta chỉ biết có thời gian tuần hoàn theo kiểu bốn mùa Vật lí họcNewton chỉ biết thời gian tuyền tính, đồng chất, đồng đều, vô thuỷ vôc hung Thiên chúagiáo chỉ biết thời gian hữu hạn từ khi chúa ra đời ho đến ngày phán xử cuối cùng, không đảongược Phải đến thời cận đại với thời gian tương đối người ta mới biết có nhiều kiểu thờigian, kể cả thời gian nghệ thuật

Nghệ thuật là một dạng tồn tại đặc thù, có thời gian riêng Tác phẩm nghệ thuật cũngtồn tại trong thời gian vật chất: xem một bài thơ, một cuốn tiểu thuyết, một bộ phim, một vởkịch… đều phải mất một lượng thời gian, tuỳ theo dung lượng tác phẩm dài hay ngắn.Không có thời gian vật chất, tác phẩm nghệ thuật không tồn tại được Nhưng thời gian kháchquan đó chưa phải là thời gian nghệ thuật Bởi thời gian nghệ thuật là hình thức tái hiện thờigian một cách đặc biệt Nếu thời gian tự nhiên là hình thức tồn tại của thế giới vật chất thì

thời gian nghệ thuật là hình thức tồn tại của thế giới nghệ thuật Qua tác phẩm, ta có thể trảiqua một cuộc đời, một ngày, trải qua nhiều thế hệ, hoặc quay về quá khứ, hay nhảy vượt tớitương lai, hoặc sống với thời gian cõi tiên như Từ Thức

1.2 Đặc điểm của thời gian nghệ thuật

Nhìn chung, thời gian nghệ thuật có các đặc điểm cơ bản sau:

Một là thời gian nghệ thuật là thời gian hữu hạn Tác phẩm nào cũng có mở đầu và kết

thúc Bài thơ là cảm xúc bột phát trong giây phút

Hai là nó có tính liên tục của thời gian sự kiện, có độ dài với nhịp độ nhanh hay chậm,

với các chiều thời gian: hiện tại, quá khứ, tương lai, thời gian đồng thời, đồng hiện hoặc vĩnh

cữu Đồng thời với tính liên tục này phải thấy thời gian nghệ thuật có tính gián đoạn, bởi

nghệ thuật không có ý và cũng không thể tái hiện toàn bộ chiều dài của thời gian, mà chỉchọn lấy những đoạn có ý nghĩa rồi liên kết lại.  Do tính gián đoạn mà ngắt thời gian ra, để

nó có thể lặp đi lặp lại, có thể hồi cố, hồi tưởng, có thể kể theo hai mạch, ba mạch khácnhau

Thứ ba, thời gian nghệ thuật do nghệ thuật sáng tạo ra nên mang tính chủ quan, tự do,

ước lệ, nhanh chậm gắn với thời gian tâm lý Tác giả có thể bắt đầu hay kết thúc ở đâu cũng

được, miễn là có ý nghĩa Thời gian nghệ thuật là hình tượng nghệ thuật, sản phẩm sáng tạocủa tác giả bằng các phương tiện nghệ thuật nhằm làm cho người thưởng thức cảm nhậnđược: hoặc hồi hộp đợi chờ, hoặc thanh thản vô tư, hoặc đắm chìm vào quá khứ Thời giannghệ thuật là một sáng tạo khách quan trong chất liệu

Thứ tư, thời gian nghệ thuật là một biểu tượng, một tượng trưng, thể hiện một quan

niệm của tác giả về cuộc đời và con người Cuộc đời có thể như chớp mắt, như giấc mộng.

Thời gian nghệ thuật là phạm trù có nội hàm triết lý Chỉ cần lưu ý tới quan niệm thời giantrong thơ Xuân Diệu, trong thơ Chế Lan Viên, trong thơ Tố Hữu, ta sẽ thấy ý nghĩa củaphạm trù thời gian trong thơ ca và văn học nói chung Xuân Diệu viết:

Xuân đang tới, nghĩa là xuân đang qua, Xuân còn non, nghĩa là xuân sẽ già,

Thời gian trôi quá nhanh, vượt quá mức bình thường, khiến tuổi trẻ quá ngắn ngủi Chế LanViên viết:

Cả Dĩ Vãng là chuỗi mồ vô tận

Cả Tương Lai là chuỗi huyệt chưa thành

Và Hiện Tại, biết cùng chăng hỡi bạn Cũng đương chôn lặng lẽ chuỗi ngày xanh!

Thời gian chỉ là nấm mồ Còn Tố Hữu chỉ thấy có một tương lai chắn chắn như đinh đóngcột:

Ngày mai đây, tất cả sẽ là chung Tất cả sẽ là vui và ánh sáng!

          Thứ năm, thời gian nghệ thuật là một trong những phạm trù quan trọng nhất của thipháp học, bởi vì nó thể hiện thực chất sáng tạo nghệ thuật của tác giả Thời gian thể hiện ýthức sáng tạo chủ động, tự do, chủ quan của nghệ thuật

Thứ sáu, là thời gian nghệ thuật có thể được xét trên nhiều bình diện Thời gian là đốitượng, là chủ đề, là công cụ miêu tả – là sự ý thức và cảm giác về sự vận động và đổi thaycủa thế giới trong các hình thức đa dạng cuả thời gian xuyên suốt toàn bộ văn học Như thế

có thể xem xét thời gian từ nhiều góc độ, từ chủ đề đến các biểu hiện nghệ thuật

Thời gian là một phạm trù triết học phổ quát Như một chân lý vĩnh hằng, khi ta nói

“tồn tại” hay “vũ trụ”, “thế giới” thì đương nhiên “tại – vũ – giới” là không gian, còn “tồn –trụ - thế” là thời gian Nói cách khác, không có cái gì (dù là hiện hữu trong thực tế hay trongtâm tưởng con người) là nằm ngoài không gian và thời gian cả Thời gian nghệ thuật là thờigian tồn tại trong các tác phẩm nghệ thuật Nó có cơ sở từ thời gian vật lý nhưng đã đượcngười nghệ sĩ sáng tạo lại Ý thức về thời gian cũng chính là ý thức về cuộc đời và conngười Khác với thời gian vật chất khách quan, thời gian nghệ thuật phụ thuộc vào cảm giácchủ quan của từng nghệ sĩ Người nghệ sĩ có thể thay đổi nhịp điệu vận động của thời gian,

có thể đảo ngược các chiều vận động của thời gian, có thể dồn nén hay kéo dài thời gian, cóthể làm cho thời gian đồng hiện, v.v…

Với văn học nói riêng, thời gian nghệ thuật là một yếu tố thi pháp làm nên chỉnh thểthống nhất của một tác phẩm, một trào lưu văn học Nghiên cứu thời gian nghệ thuật vừagiúp ta cảm thụ, cắt nghĩa tác phẩm trong tính cụ thể - sáng tạo của nó, vừa giúp ta hiểuđược quan niệm nghệ thuật và phong cách của các nhà văn

2 Sơ lược về Xuân Diệu và Chế Lan Viên

2.1 Vài nét về Xuân Diệu và phong cách thơ ông

Xuân Diệu tên đầy đủ là Ngô Xuân Diệu, sinh ngày 2/2/1916 quê tại huyện Can Lộctỉnh Hà Tĩnh nhưng sinh tại quê mẹ huyện Tuy Phước tỉnh Bình Định Cha của ông là NgôXuân Thọ, mẹ là Nguyễn Thị Hiệp Xuân Diệu sống ở Tuy Phước từ nhỏ cho đến khi 11tuổi Sinh ra trong một gia đình hiếu học, cha ông - Ngô Xuân Thọ đỗ tú tài Hán học, nên sựnghiệp học hành của Xuân Diệu được đào tạo và hướng dẫn rất bài bản, quy củ Cha XuânDiệu là thầy giáo dạy học nên từ nhỏ ông đã được học chữ Nho, chữ Quốc ngữ Sau đó, tiếptục học tập tại nhiều ngôi trường có tiếng khác như trường Bưởi (Hà Nội) và trường KhảiĐịnh (Huế) Năm 1927, ông đến Quy Nhơn học Năm 1936 - 1937, Xuân Diệu ra Huế họcmột năm rồi sau đó đỗ tú tài Năm 1937, Xuân Diệu ra Hà Nội học trường Luật và viết báo,

là thành viên của nhóm Tự Lực Văn Đoàn - một trong những tổ chức nghệ sĩ nổi tiếng ởmiền Bắc lúc bấy giờ Sau khi tốt nghiệp tú tài và cử nhân Luật, năm 1943, Xuân Diệu đỗtham tá Thương chính và làm viên chức ở Mỹ Tho (nay tỉnh Tiền Giang) Bên cạnh làm viênchức nhà nước thì ông còn đi dạy học tư Một năm sau đó, ông quyết định thôi việc và ra HàNội sinh sống bằng nghề viết văn Năm 1944, ông tham gia tích cực vào các phong trào cáchmạng phục vụ kháng chiến Đầu tiên là phong trào Việt Minh, sau đó trở thành Đảng viênĐảng Cộng Sản Khi cách mạng tháng Tám 1945 thành công, Xuân Diệu tiếp tục hoạt độngtrong Hội văn hóa cứu quốc, làm thư ký tạp chí Tiền phong của Hội Năm 1948, Xuân Diệuđược bầu làm Ủy viên Ban chấp hành Hội văn nghệ Việt Nam Từ năm 1957 - 1985, ônglàm Ủy viên Ban chấp hành Hội nhà văn Việt Nam các khóa 1, 2, 3 Ngoài ra, ông còn đượcViện Hàn lâm nghệ thuật nước Cộng hòa dân chủ Đức bầu làm Viện sĩ thông tấn (năm1983) Ngày 18/12/1985, Xuân Diệu mất, khi đó ông 69 tuổi Năm 1996, Xuân Diệu đượctruy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt I về văn học nghệ thuật Để vinh danh và tưởng nhớ,tên của ông đã được sử dụng để đặt cho nhiều tuyến đường, trường học ở nhiều tỉnh thànhtrên cả nước

Trước 1945, Xuân Diệu là một trong những cây bút lớn của phong trào Thơ mới ở ViệtNam Thơ của ông mang nhiều màu sắc khác nhau, để lại nhiều dấu ấn cho bạn đọc Ôngchính là “ông hoàng thơ tình” luôn tràn đầy sự tươi mới, yêu đời mãnh liệt Là nhà thơ mớinhất trong các nhà thơ mới, chất thơ của Xuân Diệu luôn tạo được sự mới mẻ, khác biệt; sửdụng ngôn từ sáng tạo nên hấp dẫn nhiều độc giả Ai đã đọc thơ Xuân Diệu chắc chắn sẽ khólòng mà quên được! Ông là con người có tinh thần lao động nghệ thuật bền bỉ Việc sáng tác

văn thơ không chỉ để khẳng định tài năng mà còn là cách để ông giao cảm với đời, khẳngđịnh sự hiện hữu của mình trong cuộc đời Cũng vì lẽ đó mà Xuân Diệu còn được biết đến lànhà thơ của mùa xuân, tình yêu và tuổi trẻ Thơ Xuân Diệu luôn thể hiện lòng yêu đời, hamsống đến cuồng nhiệt, luôn khát khao chiếm lĩnh và hưởng thụ những giá trị tốt đẹp của cuộcsống Góp mặt nhiệt thành, tạo màu sắc, sự bùng nổ mạnh mẽ trong thơ mới, Xuân Diệu đãkhiến độc giả không thể quên được chất thơ mình, nhất là thế giới thơ tình trong phong tràoThơ mới của ông Chẳng thế mà nhà phê bình Hoài Thanh, Hoài Chân đã dành cho Ônghoàng thơ tình những lời ưu ái trong cuốn “Thi nhân Việt Nam” năm 1941 rằng: “Thơ XuânDiệu là nguồn sống dào dạt chưa từng có ở chốn non nước lặng lẽ này.” Có lẽ trong phongtrào Thơ mới, giữa vườn văn chương một thuở xã hội còn loạn lạc, chất nhựa sống mơnmởn, khát khao sống và yêu trỗi dậy mạnh mẽ nhất trong thơ Xuân Diệu.

Sau cách mạng tháng Tám, Xuân Diệu có hướng đi mới trong phong cách viết thơ đó làhướng tới đời sống thực tế, mang đậm tính thời sự Ý thức được trách nhiệm của một côngdân, Xuân Diệu miệt mài sáng tác những bài thơ chào cách mạng với các vần thơ yêu đời.Đang từ những khung trời khát khao tình yêu lứa đôi, tình đời mãnh liệt nồng thắm ông đã

ào ra để hòa chung những tình cảm, cảm xúc cá nhân ấy cùng tình yêu quê hương, đất nước,con người, những tình cảm riêng - chung hết sức ấm áp Ta cảm như tình yêu trước đó trongvườn tình của Xuân Diệu mãnh liệt đến thế nào thì nay hòa cùng niềm tin yêu vô hạn vớiĐảng, cách mạng và nhân dân thì nó lại càng như đợt lũ trào, ngòi bút đã trưởng thành, rắnrỏi trở thành vũ khí chiến đấu thực sự

2.2 Vài nét về Chế Lan Viên và phong cách thơ ông

Tên thật của Chế Lan Viên là Phan Ngọc Hoan, nguyên quán ở Quảng Trị, song nơiông sinh ra và lớn lên là mảnh đất Bình Định Ông đỗ bằng Thành chung (THCS hay cấp IIhiện nay) thì thôi học, đi dạy tư kiếm sống Có thể xem Quy Nhơn, Bình Định là quê hươngthứ hai của Chế Lan Viên, nơi đã để lại những dấu ấn sâu sắc trong tâm hồn của thi sĩ tài ba.Ông bắt đầu làm thơ từ năm 12, 13 tuổi Năm 17 tuổi, với bút danh Chế Lan Viên, ông xuấtbản tập thơ đầu tay nhan đề Điêu tàn, có lời tựa đồng thời là lời tuyên ngôn nghệ thuật của

“Trường Thơ Loạn” Cả tập Điêu tàn là cảm xúc của ông về cả một Đế chế - Đế chế ChiêmThành và ông đã xót thương thay sự “Điêu tàn” của Đế chế này đến mức lấy Chế làm họ chomình, trong khi ông tên là Phan Ngọc Hoan sinh tại Quảng Trị Ông thương xót một triều đại

đã từng là “Giặc phương Nam” của nước Việt ta với các Thủ lĩnh như Chế Củ, Chế BồngNga, đã bị các Vua Việt Nam xóa sổ.

Vùng đất Bình Định vốn là kinh đô xưa của vương quốc Chiêm Thành Phan NgọcHoan chọn một bút danh mang họ của người Chăm (họ Chế) và trong vũ trụ thơ của ôngtrước năm 1945, xuất hiện dày đặc số phận, địa danh, đặc trưng văn hóa, hình ảnh, sự kiệnlịch sử của người Chăm Chế Lan Viên là một bút danh, song đó cũng là một lựa chọn cótính chất phản kháng trí thức đối với chế độ cũ, trạng huống xã hội, tinh thần trong xã hộiViệt Nam nửa thực dân - nửa phong kiến Thơ Chế Lan Viên là một thế giới đúng nghĩa

“trường thơ loạn”: “kinh dị, thần bí, bế tắc của thời Điêu tàn với xương, máu, sọ người, vớinhững cảnh đổ nát, với tháp Chàm” Những tháp Chàm “điêu tàn” là một nguồn cảm hứnglớn đáng chú ý của Chế Lan Viên Qua những phế tích đổ nát và không kém phần kinh dịtrong thơ Chế Lan Viên, ta thấy ẩn hiện hình bóng của một vương quốc hùng mạnh thờivàng son, cùng với nỗi niềm hoài cổ của nhà thơ

Sau Cách mạng tháng Tám, thơ ông đã “đến với cuộc sống nhân dân và đất nước, thấmnhuần ánh sáng của cách mạng”, và có những thay đổi rõ rệt Hành trình sáng tạo và phongcách nghệ thuật thơ Chế Lan Viên sau năm 1945 có những nét phát triển tương đồng vớinhiều nhà thơ mới Sau năm 1945, đất nước ta trải qua nhiều biến thiên lịch sử của hai cuộckháng chiến trường kỳ, giành độc lập dân tộc và thời kỳ khắc phục hậu quả chiến tranh, pháttriển đất nước Tháng Tám, năm 1945 là mốc son quan trọng đánh dấu sự ra đời của nướcViệt Nam dân chủ cộng hòa sau bao xiềng xích nô lệ Mùa thu kỳ diệu ấy khiến cho muôntriệu trái tim nô nức, tin vào ánh sáng của Đảng, ánh sáng cách mạng Sức mạnh, sức ảnhhưởng của Cách mạng tháng Tám còn kỳ diệu đến nỗi làm xoay chuyển lỗi nghĩ mộng mị,tiêu cực, có hại cho cách mạng Thật khó để giải thích khi các nhà Thơ Mới như: Xuân Diệu,Thế Lữ, Chế Lan Viên, Huy Cận… tự phủ nhận thơ mình trong giai đoạn trước đó để xoayhướng tư tưởng, tự tin, khẳng khái đi theo con đường cách mạng với những tác phẩm thơđậm chất sử thi, nồng nàn tinh thần yêu nước Trong thời kì 1960 - 1975, thơ Chế Lan Viênvươn tới khuynh hướng sử thi hào hùng, chất chính luận, đậm tính thời sự Sau năm 1975,

“thơ Chế Lan Viên dần trở về đời sống thế sự và những trăn trở của cái “tôi” trong sự phứctạp, đa diện và vĩnh hằng của đời sống”