Luận Văn Tài Liệu, Lưu Giữ Tài Liệu, Sử Dụng Tài Liệu, Nông Dân.pdf

LỜI MỞ ĐẦU ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN VŨ THỊ VÂN GGIIÁÁ TTRRỊỊ VVÀÀ VVẤẤNN ĐĐỀỀ TTỔỔ CCHHỨỨCC LLỰỰAA CCHHỌỌNN,, LLƯƯUU GGIIỮỮ,, SSỬỬ DDỤỤNNGG TTÀÀII LLIIỆỆUU TT[.]

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

VŨ THỊ VÂN

GIÁ TRỊ VÀ VẤN ĐỀ TỔ CHỨC

THUỘC SỞ HỮU CỦA CÁC GIA ĐÌNH NÔNG DÂN

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Lưu trữ học

Hà Nội - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

VŨ THỊ VÂN

GIÁ TRỊ VÀ VẤN ĐỀ TỔ CHỨC

THUỘC SỞ HỮU CỦA CÁC GIA ĐÌNH NÔNG DÂN

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Lưu trữ học

Mã số: 60 32 03 01

Người hướng dẫn khoa học: GS.TSKH Nguyễn Văn Thâm

Hà Nội - 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đề tài “Giá trị và vấn đề tổ chức lựa chọn, lưu giữ,

sử dụng tài l ệu thuộc sở hữu của các gia đình nông dân n” là công trình

nghiên cứu khoa học của riêng tôi Các tài liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn là chính xác và trung thực./

Hà Nội, ngày 31 tháng 12 năm 2015

Tác giả

Vũ Thị Vân

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 3

1 Lý do chọn đề tài 3

2 Mục tiêu của đề tài 4

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 4

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

5 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 5

6 Nguồn tư liệu tham khảo 9

7 Phương pháp nghiên cứu 9

8 Đóng góp của đề tài 11

9 Bố cục của Luận văn 11

Chương 1: THÀNH PHẦN, NỘI DUNG VÀ GIÁ TRỊ CỦA TÀI LIỆU LƯU TRỮ THUỘC SỞ HỮU CÁC GIA ĐÌNH NÔNG DÂN 14

1.1 Những khái niệm cơ bản được sử dụng trong luận văn 14

1.2 Thành phần và nội dung tài liệu lưu trữ các gia đình nông dân 17

1.3 Đặc điểm (tính chất) và các giá trị tiêu biểu của tài liệu lưu trữ các gia đình nông dân 23

1.3.1 Đặc điểm 23

1.3.2 Giá trị tiêu biểu 26

Tiểu kết chương 1 31

Chương 2: TÌNH HÌNH LƯU GIỮ VÀ SỬ DỤNG TÀI LIỆU THUỘC SỞ HỮU CỦA CÁC GIA ĐÌNH NÔNG DÂN 32

2.1 Giới thiệu về địa bàn khảo sát 32

2.2 Tình hình lưu giữ, bảo quản tài liệu 33

2.2.1 Ý thức lưu giữ giấy tờ, tài liệu 33

2.2.2 Thành phần, nội dung tài liệu trong các gia đình nông dân ở Việt Nam 33

2.2.3 Tình hình bảo quản tài liệu trong các gia đình nông dân 36

2.2.4 Tình trạng vật lý của tài liệu trong các gia đình nông dân 38

2.2.5 Sự mất mát tài liệu lưu trữ trong các gia đình nông dân 38

2.3 Tình hình sử dụng tài liệu lưu trữ trong các gia đình nông dân 39

2.4 Nhận xét 41

2.4.1 Sự giống nhau 41

2.4.2 Sự khác nhau 43

Tiểu kết chương 2 45

Chương 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP VỀ TỔ CHỨC LƯU TRỮ TÀI LIỆU TRONG CÁC GIA ĐÌNH NÔNG DÂN 46

3.1 Tuyên truyền, giải thích cho người dân thấy rõ giá trị của tài liệu lưu trữ trong các gia đình nông dân 46

3.2 Phổ biến, hướng dẫn phương pháp và kỹ thuật bảo quản tài liệu 48 3.3 Nghiên cứu xây dựng mô hình quản lý, sử dụng tài liệu lưu trữ các gia đình nông dân trong một địa bàn dân cư sinh sống 50

3.3.1 Mô hình của một số nước trên thế giới 50

3.3.2 Mô hình của Việt Nam 51

3.3.3 Xây dựng mô hình quản lý, sử dụng tài liệu lưu trữ các gia đình nông dân trong một địa bàn dân cư sinh sống 55

Tiểu kết chương 3 61

KẾT LUẬN 62

TÀI LIỆU THAM KHẢO 64 PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Tài liệu lưu trữ là một trong những nguồn di sản văn hóa có giá trị đặc biệt của mỗi dân tộc, phản ánh lịch sử hình thành và phát triển của quốc gia một cách trung thực và sinh động Khi nói đến tài liệu lưu trữ chúng ta thường đề cập đến tài liệu chỉ sự sở hữu của nhà nước Tuy nhiên, một phần rất quan trọng và không thể thiếu, phản ánh đầy đủ và toàn diện lịch sử của một quốc gia nói chung và các lĩnh vực khác trong đời sống xã hội nói riêng,

đó là tài liệu lưu trữ nhân dân, trong đó có tài liệu thuộc sở hữu của các gia đình nông dân

Tài liệu gia đình nông dân hình thành trong hoạt động của cả gia đình

và các thành viên Chúng thường được lưu giữ nhằm xác nhận thông tin về nhân thân, làm kỷ niệm, số khác dùng làm cơ sở khi cần đề nghị áp dụng chính sách của Nhà nước cho cá nhân, giải quyết các vụ tranh chấp dân sự Tài liệu lưu trữ gia đình nông dân có giá trị không chỉ đối với các thành viên và toàn gia đình mà c n có giá trị rất lớn đối với xã hội uất phát t nhu cầu tự thân, t ng cá nhân, gia đình đã có thức lựa chọn, lưu giữ một số giấy

tờ, tài liệu

Theo uật ưu trữ năm 2011 kh ng định chính sách của Nhà nước

“ h a nhận quy n sở hữu đối với tài liệu lưu trữ; huyến h ch t chức, cá

nhân hiến tặng, gửi, bán tài liệu lưu trữ của mình cho Nhà nước

uất phát t thực tế hình thành và giá trị của loại tài liệu này, đã có một vài khóa luận tốt nghiệp, đề tài nghiên cứu khoa học sinh viên, bài viết, bài nghiên cứu, hội thảo khoa học nghiên cứu về vấn đề này cả về l luận và thực tiễn Tuy nhiên, vẫn chưa được nhìn nhận và quan tâm đúng mức Nhận thức của mọi người về loại tài liệu này c n ở mức độ nhất định, thức lưu giữ, bảo

quản và sử dụng hiệu quả tài liệu trong các gia đình chưa cao Chính vì vậy,

chúng tôi lựa chọn đề tài “Giá trị và vấn đề tổ chức lựa chọn, lưu giữ, sử dụng tài l ệu thuộc sở hữu của các gia đình nông dân n” làm đề tài luận văn của

mình, với mong muốn kh ng định giá trị của tài liệu lưu trữ gia đình nông dân, đồng thời góp phần nâng cao nhận thức của người dân, của xã hội đối với việc lưu giữ tài liệu phục vụ lợi ích của mỗi cá nhân, gia đình và xã hội

2 Mục tiêu của đề tài

Đề tài của chúng tôi được thực hiện với mong muốn:

Một là, khảo sát thực tế việc lưu giữ, bảo quản và sử dụng tài liệu của

các gia đình nông dân đã giới hạn ở phạm vi nghiên cứu

Hai là, đưa ra một số giải pháp về tổ chức lưu trữ tài liệu trong các gia

đình nông dân nhằm nâng cao chất lượng của việc lựa chọn, lưu giữ và sử dụng loại tài liệu này

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện được những mục tiêu trên, chúng tôi tập trung giải quyết một số nhiệm vụ chính sau:

hứ nhất, nghiên cứu l luận về tài liệu lưu trữ các gia đình nông dân

trên cơ sở các công trình đi trước và bổ sung thêm t nghiên cứu của bản thân

hứ hai, khảo sát điều tra, phân tích tình hình thực tế việc lưu giữ, sử

dụng tài liệu trong các gia đình nông dân, t đó có những nhận xét cụ thể

hứ ba, đề ra một số giải pháp về tổ chức lưu trữ tài liệu trong các gia

đình nông dân nhằm phục vụ lợi ích của cá nhân, gia đình và toàn xã hội

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Với đề tài nêu trên, đối tượng nghiên cứu của

chúng tôi là những tài liệu hình thành t các gia đình nông dân, không thuộc

diện nhà nước quản l , gồm cả tài liệu do các gia đình sưu tầm được hoặc các

bài viết về họ

Phạm vi nghiên cứu: do hạn chế về thời gian nên chúng tôi giới hạn

phạm vi nghiên cứu của đề tài ở việc lựa chọn, lưu giữ, sử dụng tài l ệu thuộc

sở hữu của 80 hộ gia đình nông dân tại thôn Mạn Đê, xã Nam Trung, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương và 160 hộ gia đình nông dân tại thôn Trà âm, xã Trí Quả, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh

5 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Trên thế giới, một số nước đã quan tâm đến tài liệu lưu trữ nhân dân Qua khảo sát tài liệu, chúng tôi thấy Hàn Quốc và Thụy Sĩ là hai nước có thực tiễn về các mô hình tài liệu lưu trữ nhân dân

Tại Hàn Quốc, bên cạnh khu vực nhà nước, lưu trữ tư nhân hình thành rất nhiều như “Quỹ ưu trữ Dân chủ (2001), ưu trữ Văn hóa khiêu vũ Hàn Quốc (2009), ưu trữ Nhạc truyền thống Hàn Quốc (2010), ưu trữ Điện ảnh Hàn Quốc (1991), ưu trữ tài liệu Nghệ thuật Quốc gia (2010), ưu trữ dân gian Hàn Quốc tại bảo tàng dân tộc Hàn Quốc, ưu trữ ịch sử lao động Hanae (2010) đã thành lập và hoạt động ưu trữ tại các cộng đồng địa phương hoặc khu vực đang trong quá trình xây dựng dần dần” [40,35]

Tại Thụy Sĩ “Việc xã hội hoá công tác lưu trữ được phát triển rất sớm

Vì vậy, số lượng tài liệu lưu trữ cá nhân, gia đình, d ng họ được quản l trong các kho lưu trữ của Nhà nước là rất lớn Phải nói rằng, ở Thụy Sỹ, toàn dân có thể đến các kho lưu trữ để khai thác tài liệu lưu trữ phục vụ tìm thông tin quá khứ cho chính mình, như xác định tài sản, bất động sản; xác định thông tin về nguồn gốc cá nhân để viết gia phả, tộc phả Những tài liệu này đương nhiên

có giá trị phục vụ yêu cầu nghiên cứu của toàn xã hội” [19,270]

Ở Việt Nam hiện nay, nếu so với các lĩnh vực khác của lưu trữ học nói chung thì vấn đề tài liệu lưu trữ nhân dân nói chung và tài liệu trong các gia đình nông dân nói riêng c n được nghiên cứu ít và có mức độ Chưa có một công trình nghiên cứu khoa học cấp nhà nước nào về vấn đề này, chỉ có số ít xuất bản phẩm, khóa luận tốt nghiệp, nghiên cứu khoa học sinh viên, bài viết, bài nghiên cứu, kỷ yếu, hội thảo, tọa đàm khoa học đề cập đến vấn đề này cả

về phương diện l luận và thực tiễn

V xuất bản phẩm: theo tìm hiểu của chúng tôi, đến nay chưa có sách

giáo khoa, giáo trình giảng dạy chuyên sâu về vấn đề này, chỉ có xuất bản phẩm của các tác giả PGS Vương Đình Quyền, PGS Nguyễn Văn Hàm,

PGS TS Vũ Thị Phụng với cuốn “ chức và phát huy giá trị tài liệu lưu trữ

nhân dân , Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, 2013 Cuốn sách được biên soạn

sau Hội thảo quốc tế “ chức và phát huy giá trị tài liệu lưu trữ nhân dân

do ba trường đại học phối hợp đồng tổ chức, gồm Trường Đại học Khoa học

ã hội và Nhân văn thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội (Việt Nam), Trường Đại học Gakushuin (Nhật Bản) và Trường Đại học Myongji (Hàn Quốc) tại Hà Nội, ngày 14 tháng 12 năm 2012 Hội thảo được các nhà khoa học đề cập chủ yếu về tổ chức lưu trữ và phát huy giá trị tài liệu thuộc sở hữu của các cá nhân, gia đình, d ng họ và các làng xã, các tổ chức xã hội

V khóa luận tốt nghiệp, báo cáo khoa học sinh viên chuyên ngành Lưu trữ học và Quản trị văn phòng, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội: thời gian qua có khá nhiều công trình nghiên cứu về

mảng đề tài này

Có hai khóa luận tốt nghiệp, năm 2008 của cử nhân Trung Ngọc Châu

(2008, KL287) về “Bảo tồn, bảo quản, quản lý và khai thác sử dụng tài liệu

lưu trữ cá nhân, gia đình, dòng họ và các làng xã - Thực trạng và giải pháp

và khóa luận của Phạm Thị Huyền Trang (2010, KL349) về “ ìm hiểu ý thức

và việc lưu giữ tài liệu trong các gia đình Việt Nam hiện nay Nội dung hai

khóa luận giải quyết các nhiệm vụ như: tìm hiểu về tài liệu lưu trữ cá nhân, gia đình, d ng họ và các làng xã để thấy được nghĩa, giá trị to lớn của loại tài liệu này; nêu được thực trạng tình hình lưu giữ, bảo quản, quản lý và khai thác sử dụng tài liệu trong nhân dân, t đó đề ra các giải pháp

Có một số công trình nghiên cứu khoa học sinh viên xung quanh vấn đề tài liệu các cá nhân, gia đình, d ng họ, làng xã như: Trung Ngọc Châu,

Nguyễn Thị Thùy Linh (2007, KH331), “Bước đầu tìm hiểu v lưu trữ nhân

dân ; Thân Thị Mỹ Lan (2009, KH439), “Công tác lưu trữ tài liệu gia đình, thực trạng và giải pháp ; Đỗ Thị Lan Anh, Nguyễn Thị Thơm (2009,

KH449), “Khảo sát ý thức của các gia đình trong việc lưu giữ các tài liệu

thuộc sở hữu cá nhân ; Trần Thị Dịu, Nguyễn Thị Thu Lan (2009, KH456),

“Khảo sát ý thức của sinh viên trong việc lưu giữ và sử dụng tài liệu thuộc sở hữu cá nhân ; Ngô Thị Thuyên (2010, KH521), “Khảo sát ý thức của một số dòng họ tại huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh trong việc lưu trữ các tài liệu thuộc sở hữu cá nhân ; nhóm nghiên cứu Hoàng Thị Phương Anh, Nguyễn

Thị Khánh Hòa, Trịnh Thị Kiều, Nguyễn Thị Mai, Nguyễn Thị Phương

(2015), “ ìm hiểu thực trạng quản lý và bảo quản tài liệu trong gia đình …

Các nghiên cứu trên đã đề cập đến một vài vấn đề có liên quan đến tài liệu lưu trữ phi nhà nước

V các bài viết đăng trên các tạp ch có: Trần Hoàng, Đã đến lúc cần

có các ho lưu trữ nhân dân, Tạp chí ưu trữ Việt Nam, số 5/2003; Trần

Hoàng, Bàn v hái niệm xã hội hóa công tác lưu trữ trong dự thảo Luật Lưu

trữ, Tạp chí Văn thư ưu trữ Việt Nam, số 5/2011; Trần Việt Hà, Bàn v một

số giải pháp xã hội hóa công tác lưu trữ ở nước ta, Tạp chí Văn thư ưu trữ

Việt Nam, số 7/2011; Hoàng Bá Thịnh, Giá trị và phương pháp hai thác tư

liệu và tài liệu lưu trữ trong nghiên cứu gia đình và giới, Tạp chí Văn thư

ưu trữ Việt Nam, số 3/2012; Vũ Thị Phụng, Lưu trữ tài liệu trong các gia

đình ở Việt Nam qua hảo sát thực tế và các vấn đ cần nghiên cứu, Tạp chí

Văn thư ưu trữ Việt Nam, số 2/3013; Nguyễn Cảnh Đương, ài liệu lưu trữ

tư - Kinh nghiệm quản lý ở một số quốc gia trên thế giới, Tạp chí Dấu ấn thời

gian, số 3&4/2013 Những bài viết trên đây cho thấy tài liệu lưu trữ nhân dân bắt đầu đã được quan tâm nghiên cứu

ại hội thảo “Xã hội hóa công tác lưu trữ ngày 21/12/2007 do Hội Văn thư Lưu trữ Việt Nam t chức có bài của PGS Vương Đình Quyền “V

ti m năng và thành phần tài liệu lưu trữ nhân dân ; bài của GS.TSKH

Nguyễn Văn Thâm “Một số vấn đ xã hội hoá công tác lưu trữ đối với tài liệu

lưu trữ nhân dân

Tại hội thảo khoa học khai thác và phát huy giá trị của tài liệu lưu trữ trong nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn, Hà Nội, tháng 12/2009 có bài

của Đoàn Thị H a “Giá trị sử liệu của tài liệu lưu trữ có xuất xứ cá nhân ; bài của Nguyễn Thị Chinh “Vai trò của tài liệu lưu trữ cá nhân t thực tế các

triển lãm tài liệu lưu trữ

ại tọa đàm hoa học “Quy định v sở hữu tài liệu lưu trữ trong Luật Lưu trữ , Đại học Nội vụ Hà Nội, 2015 Trung tâm Khoa học và Công nghệ

văn thư - lưu trữ thuộc Cục Văn thư và ưu trữ nhà nước có bài “Một số nội

dung trao đ i v vấn đ sở hữu tài liệu lưu trữ cá nhân, gia đình, dòng họ

Như vậy, kinh nghiệm của các nước về tài liệu lưu trữ nhân dân nói chung và tài liệu lưu trữ các gia đình nói riêng có phần phong phú và đi trước Việt Nam Vấn đề lưu trữ tài liệu trong các gia đình ở Việt Nam đã bắt đầu thu hút được sự quan tâm của các nhà nghiên cứu, chủ yếu tập trung ở phong trào nghiên cứu khoa học sinh viên Tuy nhiên, các nghiên cứu nói trên mới chỉ tập trung vào việc nghiên cứu bước đầu như tìm hiểu thức lưu giữ tài liệu của nhà dân, phần khảo sát thực trạng đã có nhưng quy mô c n nhỏ, cũng

chưa có một đề tài nào đi sâu nghiên cứu về giá trị và vấn đề tổ chức lựa

chọn, lưu giữ, sử dụng tài liệu thuộc sở hữu của các gia đình nông dân để t

đó đề xuất các phương pháp kịp thời Vì vậy, trên cơ sở vận dụng những

thành tựu nghiên cứu của các đề tài trước, chúng tôi mạnh dạn chọn đề tài

trên làm luận văn cao học ưu trữ học của mình

6 Nguồn tư liệu tham khảo

Để thực hiện đề tài này, chúng tôi đã tham khảo các nguồn tư liệu sau:

- Các sách, tài liệu l luận về khoa học nghiệp vụ lưu trữ

- Một số luật và bộ luật về lưu trữ, di sản văn hóa, sở hữu trí tuệ, dân sự

- Các bài viết đăng trên tạp chí Văn thư ưu trữ Việt Nam, tạp chí Dấu

ấn thời gian, khóa luận tốt nghiệp, nghiên cứu khoa học sinh viên, kỷ yếu, hội

thảo, tọa đàm khoa học liên quan

- Một số website có liên quan: http://thongtinphapluatdansu.edu.vn, http://www.archives.gov.vn, http://www.doko.vn, www.cpd.vn

Và khảo sát tài liệu trong thực tế của 80 gia đình nông dân tại thôn Mạn

Đê, xã Nam Trung, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương và 160 gia đình nông

dân tại thôn Trà Lâm, xã Trí Quả, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh

7 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, chúng tôi đã kết hợp nhiều phương pháp với nhau:

- Phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - ênin, các quan điểm về nhận thức của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử

- Các phương pháp cụ thể:

Phương pháp khảo sát, điều tra: bằng phiếu khảo sát và thông qua quan sát, phỏng vấn, trao đổi, chụp ảnh

Trong phạm vi đề tài, chúng tôi tiến hành khảo sát để lấy thông tin bằng cách phát phiếu hỏi cho 240/749 hộ trong 2 thôn (chiếm 32,87% số hộ trong thôn) và phỏng vấn trực tiếp một số gia đình nông dân hiện đang cư trú tại thôn Mạn Đê, xã Nam Trung, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương và thôn Trà âm, xã Trí Quả, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh

Về cấu trúc bảng hỏi được thiết kế theo dạng câu hỏi đóng và dạng câu hỏi mở Bảng hỏi gồm 10 câu, trong đó có 8 câu hỏi đóng và 2 câu hỏi mở

Trong 8 câu hỏi đóng, chúng tôi chia làm 3 nhóm xoay quanh các nội dung sau:

+ Nhóm câu hỏi về các loại giấy tờ, tài liệu được lưu giữ trong các gia đình nông dân (trong đó có câu hỏi về cơ cấu, thành phần gia đình để biết được nhận thức của các gia đình về vai tr quan trọng của giấy tờ, tài liệu Sau đó, câu hỏi về các loại giấy tờ được lưu giữ hiện nay trong các gia đình nông dân)

+ Nhóm câu hỏi về mục đích lưu giữ, sử dụng tài liệu (mục đích lưu giữ, sử dụng tài liệu để làm gì?)

+ Nhóm câu hỏi về quản l , bảo quản tài liệu (ai là người lưu giữ giấy

tờ, tài liệu, tài liệu được giữ lâu nhất, phương tiện bảo quản)

Câu hỏi mở xoay quanh nghĩa của việc lưu giữ, sử dụng tài liệu và việc

đã t ng mất tài liệu hay chưa, l do, khó khăn khi đánh mất tài liệu

Phương pháp thu thập, xử l thông tin: t nhiều nguồn khác nhau như khảo sát thực tế các bài viết đăng trên tạp chí Văn thư ưu trữ Việt Nam, tạp chí Dấu ấn thời gian, khóa luận tốt nghiệp, nghiên cứu khoa học sinh viên, kỷ yếu, hội thảo, tọa đàm khoa học, các website có liên quan, t đó xử l chọn lọc những thông tin liên quan đến mục đích nghiên cứu

Phương pháp phân tích, tổng hợp: phân tích các nguồn tài liệu tham khảo, phân tích số liệu thu được t phiếu khảo sát và tổng hợp các nguồn thông tin thu nhận được để sử dụng trong quá trình nghiên cứu, tìm ra điểm giống và khác nhau của việc lưu giữ, bảo quản giấy tờ, tài liệu giữa 2 địa bàn

cư dân Phương pháp này rất phù hợp với việc nghiên cứu, tìm hiểu một vấn

đề mới mẻ, chưa có nhiều tài liệu liên quan của chúng tôi

Phương pháp so sánh: giúp chúng tôi thấy được điểm khác biệt giữa tài liệu lưu trữ nhà nước với tài liệu lưu trữ nhân dân nói chung, tài liệu lưu trữ gia đình nông dân nói riêng

8 Đóng góp của đề tài

uận văn của chúng tôi sẽ góp phần:

- Bổ sung thêm l luận về tài liệu lưu trữ các gia đình nông dân

- Kết quả của luận văn sẽ đưa ra một số giải pháp về tổ chức lưu trữ tài liệu trong các gia đình nông dân

9 Bố cục của Luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, phần nội dung luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Thành phần, nội dung và giá trị của tài liệu lưu trữ thuộc

sở hữu các gia đình nông dân

Trong Chương này chủ yếu chúng tôi tìm hiểu về khái niệm tài liệu lưu trữ các gia đình nông dân và một số khái niệm khác có liên quan Đồng thời, chúng tôi muốn đề cập đến thành phần, nội dung, đặc điểm, giá trị của tài liệu trong các gia đình nông dân ở Việt Nam để t đó có cái nhìn sâu sắc, toàn diện hơn về giá trị đích thực của chúng

Chương 2: Tình hình lưu giữ và sử dụng tài liệu thuộc sở hữu của các gia đình nông dân

Sau khi đã làm rõ các vấn đề về khái niệm để thấy được sự cần thiết trong việc lưu giữ tài liệu, chúng tôi tiến hành việc khảo sát, nghiên cứu về thực tế các tài liệu được lưu giữ, bảo quản, sử dụng ở các gia đình nông dân,

Trong quá trình học tập và thực hiện luận văn, chúng tôi đã nhận được

sự giúp đỡ, hướng dẫn tận tình và tạo điều kiện của qu thầy cô, cơ quan công tác, các pháp nhân và cá nhân có liên quan, các anh chị học viên khoá trên và các học viên trong lớp Với l ng biết ơn sâu sắc, chúng tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến:

- Ban Giám hiệu, Khoa sau Đại học, qu thầy, cô Khoa ưu trữ học và Quản trị văn ph ng, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội

- ãnh đạo và các anh chị em Cục ưu trữ Văn ph ng Trung ương Đảng

- ãnh đạo Văn ph ng Công chứng Bình Minh

- Chú Hồ Trọng Bấc và anh Trịnh Quang Tái - trưởng thôn tại 2 địa bàn dân cư trực tiếp khảo sát

- PGS TS Nguyễn Văn Huy - nguyên giám đốc Bảo tàng dân tộc học Việt Nam, Ths Phạm Chí Thiện tại khu Trung, xã Tráng iệt, huyện Bình Giang, tỉnh Hải Dương

- Đặc biệt, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và lời tri ân sâu sắc đến

GS.TSKH Nguyễn Văn Thâm, thầy đã dành nhiều thời gian và tâm huyết, tận

tình chỉ bảo, hướng dẫn, động viên và tạo điều kiện cho chúng tôi hoàn thành luận văn

Trong quá trình thực hiện đề tài, mặc dù bản thân đã có nhiều cố gắng song chắc rằng luận văn vẫn c n một số thiếu sót, hạn chế nhất định Vì vậy, chúng tôi rất mong nhận được sự quan tâm và các kiến góp của qu thầy

cô, các đồng nghiệp và bạn bè để luận văn được hoàn thiện hơn, đưa những kết quả nghiên cứu giúp ích cho xã hội

in chân thành cảm ơn./

Hà Nội, ngày 31 tháng 12 năm 2015

Tác giả

Vũ Thị Vân

Chương 1: THÀNH PHẦN, NỘI DUNG VÀ GIÁ TRỊ CỦA TÀI LIỆU LƯU TRỮ THUỘC SỞ HỮU CÁC GIA ĐÌNH NÔNG DÂN 1.1 Những khái niệm cơ bản được sử dụng trong luận văn

Hiện nay, có rất nhiều khái niệm về gia đình của các nhà triết học, nhà

xã hội học, nhà tâm l học…Nhìn chung, gia đình được hiểu theo 2 nghĩa Hiểu theo nghĩa rộng: gia đình có liên quan đến toàn gia tộc, những người có cùng huyết thống Hiểu theo nghĩa hẹp: gia đình là tập hợp người cùng sống chung thành một đơn vị nhỏ nhất trong xã hội, gắn bó với nhau bằng quan hệ hôn nhân và d ng máu Trước đây, gia đình Việt Nam thường gồm có nhiều thế hệ cùng chung sống (tứ đại đồng đường - ông bà, cha mẹ, con cái, cháu chắt), nhưng hiện nay gia đình hạt nhân (2 thế hệ - bố mẹ và con cái) đang là

xu hướng phổ biến Ở phạm vi đề tài này, chúng tôi xét gia đình ở nghĩa hẹp (có t 2 đến 4 thế hệ sống chung dưới một mái nhà)

uất phát t nhu cầu của chính mình, mỗi gia đình và các thành viên đều có thức lựa chọn và lưu giữ một số giấy tờ, tài liệu nhất định Tài liệu này có khi là của cả gia đình, có khi chỉ của một thành viên trong gia đình

Theo uật ưu trữ năm 2011 “ ài liệu lưu trữ là tài liệu có giá trị phục

vụ hoạt động thực tiễn, nghiên cứu hoa học, lịch sử được lựa chọn để lưu trữ Trong đó, “tài liệu là vật mang tin được hình thành trong quá trình hoạt động của cơ quan, t chức, cá nhân Vật mang tin ở đây rất đa dạng như

giấy, phim ảnh ghi âm, thẻ tre, lá cọ, đá…

Theo PGS.TS Dương Văn Khảm “ ài liệu lưu trữ là tài liệu có giá trị

được lựa chọn t trong toàn bộ hối tài liệu hình thành qua hoạt động của các cơ quan, t chức và được bảo quản trong ho lưu trữ [18,346]

Tài liệu lưu trữ có các đặc trưng cơ bản sau:

- Hình thành qua thực tiễn của xã hội, có một bản trong mỗi hồ sơ, có nguồn sản sinh ra tài liệu

- Là bản gốc, bản chính hoặc bản sao hợp pháp

- Có giá trị pháp l , làm bằng chứng chân thực cho các hoạt động quá khứ

Cần phân biệt các khái niệm “ ài liệu lưu trữ , “ ư liệu lưu trữ ,

“Hiện vật

PGS.TS Dương Văn Khảm định nghĩa “ ư liệu lưu trữ là tài liệu

hông mang đủ t nh chất như tài liệu lưu trữ, nhưng có giá trị tham hảo cho các công trình nghiên cứu [18, 416]

C n theo T điển Tiếng Việt thì “ ư liệu là tài liệu sử dụng cho việc

nghiên cứu [23, 1071]

Ví dụ: các xuất bản phẩm cổ, các tư liệu lịch sử, hồi k , sách, được sử dụng như một nguồn sử liệu bổ trợ cho các công trình nghiên cứu

Theo T điển Tiếng Việt “Hiện vật là vật có thực để làm bằng cớ, để

chứng minh [23,438] Ví dụ: các hiện vật trưng bày tại bảo tàng, hiện vật của

thời đại đồ đá…

Có nhiều cách định nghĩa về tài liệu lưu trữ gia đình:

Vận dụng Điều 5, uật ưu trữ năm 2011 có thể hiểu: tài liệu lưu trữ

gia đình là tài liệu được hình thành trong quá trình hoạt động của cá nhân, gia đình, có giá trị phục vụ thực tiễn, nghiên cứu hoa học, lịch sử được lựa chọn để lưu trữ

Theo PGS.TS Dương Văn Khảm thì “tài liệu lưu trữ gia đình là toàn

bộ tài liệu hình thành trong quá trình sống và làm việc của những thành viên trong gia đình [18, 348]

Còn PGS TS Vũ Thị Phụng thì cho rằng “tài liệu lưu trữ gia đình là

những tài liệu được sản sinh trong quá trình hoạt động của mỗi gia đình, thuộc sở hữu của các thành viên trong gia đình, được lựa chọn và lưu giữ để phục vụ cho mục đ ch sử dụng của t ng thành viên và toàn gia đình [25, 80]

Theo chúng tôi, định nghĩa của PGS.TS Vũ Thị Phụng có phần đầy đủ, toàn diện hơn định nghĩa thứ nhất và thứ hai vì nó đề cập thêm tính sở hữu và mục đích sử dụng của tài liệu lưu trữ gia đình Định nghĩa này bao hàm nội dung của hai định nghĩa phía trước

Tài liệu lưu trữ gia đình có thể chia làm 2 nhóm: tài liệu của các gia đình tiêu biểu và tài liệu của những cá nhân, gia đình bình thường

Tài liệu của các gia đình tiêu biểu (có các thành viên là các nhân vật tiêu biểu, các nhà hoạt động trong các lĩnh vực khác nhau) như khoa học tự nhiên, khoa học xã hội, văn hóa nghệ thuật…Những nhân vật này có ảnh hưởng nhất định đối với xã hội trong t ng hoạt động của mình và góp phần to lớn vào sự phát triển chung của xã hội Nhóm tài liệu này hiện được lưu giữ

và bảo quản tại Trung tâm lưu trữ quốc gia III

Tài liệu của những cá nhân, gia đình bình thường, của đại đa số quần chúng nhân dân hiện nay Vì chúng không có tính tiêu biểu, tính điển hình nên nhóm này không được đưa vào bảo quản tại các cơ quan lưu trữ nhà nước, hiện chúng được lưu giữ tại các gia đình qua nhiều thế hệ

Tài liệu lưu trữ gia đình là một bộ phận của tài liệu lưu trữ nhân dân

Khái niệm “tài liệu lưu trữ nhân dân” đã được một số nước sử dụng

phổ biến, tuy nhiên, ở nước ta chỉ được đặt ra trong các công trình nghiên cứu, trong hội thảo, hoặc được viết trong các bài báo đăng trên tạp chí chuyên ngành Riêng trong các văn bản quy phạm pháp luật thì khái niệm này hầu

như chưa được đề cập đến, mà được sử dụng khái niệm tương tự được gọi là

“tài liệu lưu trữ cá nhân, gia đình, dòng họ coi như đại diện

Một số tác giả cũng đã định nghĩa, hoặc giải thích về tài liệu lưu trữ nhân dân, song c n có những kiến khác nhau, vì các giải thích đó phần nhiều mang tính chất liệt kê tài liệu Đến nay, một cách hiểu được coi là đầy

đủ nhất là: “ ài liệu lưu trữ nhân dân (Private archives) là t dùng để chỉ

những tài liệu hình thành trong quá trình hoạt động của các cá nhân, gia đình, dòng họ; các hiệp hội, các t chức phi ch nh phủ, các doanh nghiệp tư nhân (gọi chung là t chức tư nhân)…được các chủ sở hữu lựa chọn, t chức lưu giữ, bảo quản và sử dụng để phục vụ cho những nhu cầu, lợi ch của các

cá nhân, t chức [24, 17]

Tổng hợp lại, chúng tôi hiểu:

“ ài liệu các gia đình nông dân là toàn bộ tài liệu hình thành trong cuộc sống của mỗi gia đình nông dân và của các thành viên trong gia đình

“ ài liệu lưu trữ các gia đình nông dân là toàn bộ tài liệu hình thành trong cuộc sống của mỗi gia đình nông dân, thuộc sở hữu của các thành viên trong gia đình, được lựa chọn và lưu giữ để phục vụ cho mục đ ch sử dụng của t ng thành viên và toàn gia đình Vì, “Nông dân là người lao động sống bằng ngh làm ruộng [23, 740] nên tài liệu lưu trữ gia đình nông dân chủ

yếu có ở vùng nông thôn

1.2 Thành phần và nội dung tài liệu lưu trữ các gia đình nông dân

Có nhiều cách phân loại tài liệu lưu trữ các gia đình nông dân Chúng tôi lấy vật mang tin của tài liệu làm căn cứ phân loại Thành phần tài liệu lưu trữ các gia đình nông dân bao gồm:

Tài liệu giấy: đây là loại hình tài liệu chiếm số lượng lớn trong các gia

đình nông dân vì nó được sản sinh ra trong cuộc sống thường ngày của người dân với ruộng đồng, làng quê, mọi ghi chép phần lớn trên giấy Nội dung gồm:

- Nhóm tài liệu về nhân thân: đó là các tài liệu phản ánh những thông tin về tiểu sử, đặc điểm nhận dạng hay nơi cư trú của các cá nhân trong gia đình (giấy khai sinh, chứng minh nhân dân, sổ hộ khẩu…)

Chứng minh nhân dân S hộ khẩu gia đình

- Nhóm tài liệu về sở hữu: gồm các loại giấy tờ, tài liệu chứng nhận quyền sở hữu của t ng cá nhân và toàn gia đình, được cơ quan có thẩm quyền cấp chứng nhận và bảo vệ về quyền lợi (giấy chứng nhận quyền sử dụng đất,

di chúc, sổ tiết kiệm, giấy đăng k xe máy, ô tô, giấy chứng nhận quyền sở hữu đối với các tài sản, sáng tác…)

Giấy chứng nhận quy n sử dụng đất Di chúc

- Nhóm tài liệu về thành tích học tập, kết quả lao động và những đóng góp của các thành viên và toàn gia đình: đây là những tài liệu được nhà nước hay các cơ quan, tổ chức có thẩm quyền ghi nhận và tôn vinh đối với sự cố gắng, nỗ lực, đóng góp của cá nhân và gia đình (giấy chứng nhận gia đình có công với cách mạng, bằng khen, giấy khen, huân huy chương kháng chiến, giấy chứng nhận gia đình văn hoá, các loại bằng cấp học tập, các chứng chỉ ngắn hạn…)

Bằng tốt nghiệp đại học Huân chương quyết thắng

- Nhóm tài liệu về ký ức, kỷ niệm: là các loại tài liệu được ghi chép trong quá trình sống và hoạt động của t ng thành viên và toàn gia đình, giúp

gợi lại những kỷ niệm vui, buồn trong quá khứ (gia phả, nhật ký, hồi ký, sổ lưu bút, thư t , sổ sách cá nhân…) Gia phả là gia sử, là tác phẩm mang tính chất văn hóa của dòng họ, ngoài ghi chép việc phát tích của nguồn cội, quê quán vị tổ tiên đầu tiên sinh ra dòng họ của mình, còn thể hiện diễn biến của

t ng người trong các đời, kể cả những vinh quang cũng như thăng trầm của dòng họ đã t ng gắn bó Gia phả là một vật thiêng liêng của tộc họ, nó đánh thức mỗi người hướng về cội nguồn

Nhật ký

Ngoài ra, trong các gia đình nông dân c n có các loại giấy tờ liên quan đến các dịch vụ sinh hoạt hàng ngày, hàng tháng (phiếu thu tiền điện, tiền nước, tiền mạng internet, sổ khám chữa bệnh, thẻ bảo hiểm y tế…)

tổ tiên, ảnh ngày tết, ảnh cưới một thành viên trong gia đình Trong một số dịp kỷ niệm đặc biệt quan trọng của các thành viên hay toàn gia đình cũng hình thành tài liệu ghi âm như lễ cưới, lễ m ng thọ ông bà, bố mẹ…

Ảnh gia đình Đĩa DVD cưới

Tài liệu khoa học kỹ thuật: trong các gia đình nông dân loại hình tài

liệu này thường được hình thành liên quan đến quá trình xây dựng nhà ở, các công trình dân dụng Đó là các bản vẽ, bản thiết kế nhà ở, sơ đồ lắp điện nước, các giấy tờ hoá đơn liên quan đến công trình xây dựng Đặc biệt, trong các gia đình nông dân có truyền thống hiếu học thì còn có thêm các công trình nghiên cứu khoa học, bản thảo khoá luận tốt nghiệp, luận văn, luận án của các thành viên trong gia đình

Tài liệu điện tử: loại tài liệu này được coi là mới mẻ đối với các gia

đình nông dân, chủ yếu tập trung vào các gia đình có thành viên trẻ, có khả năng sử dụng thiết bị hiện đại Ví dụ: các em học sinh, sinh viên sử dụng máy tính để gửi email, lưu các file dữ liệu học tập, file ảnh gia đình…

Dữ liệu trên máy vi tính

Như vậy, tài liệu lưu trữ trong các gia đình nông dân có đầy đủ các loại hình và thành phần của tài liệu lưu trữ Tuy nhiên, số lượng tài liệu điện tử và

tài liệu khoa học kỹ thuật hình thành trong các gia đình nông dân rất ít do trình độ dân trí, điều kiện kinh tế hạn chế và tính chất công việc có sự khác biệt so với các tầng lớp khác trong xã hội

1.3 Đặc điểm (tính chất) và các giá trị tiêu biểu của tài liệu lưu trữ các gia đình nông dân

Một là, tài liệu lưu trữ gia đình nông dân phản ánh quá khứ của cá

nhân, gia đình Chúng phản ánh về các sự kiện, hiện tượng, biến cố lịch sử, những thành quả lao động sáng tạo của cá nhân, gia đình trong quá trình hoạt động qua các giai đoạn khác nhau

Hai là, tài liệu lưu trữ gia đình nông dân có bản gốc, bản chính, bản

sao của văn bản Chúng thể hiện độ chân thực và chính xác cao như bút tích, nhật kí của cá nhân, văn bản có con dấu của chính quyền

Ba là, tài liệu lưu trữ gia đình nông dân đa dạng và phong phú về hình

thức cũng như nội dung, có nhiều loại hình như đã nói ở trên Chúng phản ánh

một cách rõ nét đời sống sinh hoạt, đời sống văn hóa xã hội của gia đình cũng như các thành viên Về vật mang tin chủ yếu tài liệu được viết trên giấy, một số

khắc trên đá, gỗ…Về nội dung tài liệu khá phong phú (đã phân t ch ở mục 1.2)

Ngoài ra, chúng tôi thấy tài liệu lưu trữ các gia đình nông dân có những đặc điểm mang tính chất đặc thù sau:

Thứ nhất, tài liệu lưu trữ các gia đình nông dân có quy n sở hữu cá nhân và gia đình

Quyền sở hữu là vấn đề có nghĩa vô cùng quan trọng trong đời sống kinh tế - xã hội cũng như trong pháp luật dân sự Nó là một trong những tiền

đề vật chất cho sự phát triển kinh tế, vì quyền sở hữu chính là mức độ xử sự

mà pháp luật cho phép một chủ thể được thực hiện trong quá trình chiếm hữu,

Trong số các loại tài sản, tài liệu lưu trữ là một loại tài sản, di sản văn hóa đặc biệt của dân tộc, có nghĩa về mặt tinh thần hoặc giá trị về mặt vật chất của t ng gia đình, t ng cá nhân Tài liệu lưu trữ các gia đình nông dân là

sở hữu tư nhân vì nó không có nguồn gốc t nhà nước hay nói cách khác là nó không thuộc sự quản l trực tiếp của nhà nước Có quyền sở hữu thì sẽ có quyền định đoạt, quyền định đoạt ở đây liên quan nhiều đến số phận của tài liệu (quyền quyết định cho mượn, cho thuê, bán, cầm cố, thế chấp, phá hủy) Quyền sở hữu tài liệu có phạm vi khác nhau tùy vào chủ sở hữu là một cá nhân hay đồng sở hữu Tài liệu của cá nhân - do một người sở hữu, tài liệu chung của gia đình - do nhiều thành viên trong gia đình cùng sở hữu Có những tài liệu thuộc sở hữu chung của toàn gia đình như giấy chứng nhận quyền sử dụng đất mang tên hộ gia đình, di chúc cha mẹ để lại cho con cháu, ảnh chụp chung các thành viên trong gia đình Có những tài liệu thuộc sở hữu riêng của t ng thành viên trong gia đình như chứng minh nhân dân, bằng tốt

nghiệp, giấy chứng nhận quyền sử dụng đất mang tên một thành viên cụ thể, giấy đăng k xe máy, ô tô…Việc xác định rõ hình thức sở hữu thực chất liên quan đến quyền định đoạt của cá nhân hay toàn thể thành viên trong gia đình

Ví dụ: một giấy chứng nhận quyền sử dụng đất mang tên hộ gia đình điều đó có nghĩa khi thực hiện bất kỳ giao dịch hay động thái nào liên quan đến mảnh đất đó đ i hỏi sự đồng thuận của các thành viên trong gia đình Ngược lại, một giấy chứng nhận quyền sử dụng đất mang tên ông Nguyễn Văn A, nếu tài sản đó hình thành trước thời kỳ hôn nhân thì ông A có quyền định đoạt, nhưng tài sản đó hình thành khi ông A đã có vợ thì quyền định đoạt thuộc về ông A và vợ, tài sản này là đồng sở hữu

Thứ hai, tài liệu lưu trữ các gia đình nông dân được hình thành tự nhiên trong cuộc sống mỗi người, mỗi gia đình, gắn với hoạt động của t ng

cá nhân riêng lẻ, và đó là những cá nhân bình thường: tài liệu lưu trữ các gia

đình nông dân gắn với hoạt động của t ng cá nhân và đó là những người bình dân trong xã hội, nó được thể hiện qua nhiều thể loại phản ánh công việc bình thường của t ng người hoặc cho thấy tình cảm riêng tư trong cuộc sống của mỗi người Chúng có thể chỉ là những hình ảnh hoặc hình ảnh kèm theo hiện vật, một cuốn sách với các dấu tích của người đã đọc nó, các tài liệu truyền miệng Đây là đặc điểm khác biệt so với tài liệu lưu trữ nhân dân khác Ví dụ: tài liệu trong các d ng họ, làng xã, các tổ chức phi chính phủ thường gắn với hoạt động của nhiều người, của một tổ chức, có sự sắp xếp thứ bậc nhất định,

c n tài liệu trong các gia đình nông dân hình thành trực tiếp t những thành viên trong gia đình, đó là những con người bình dị nhất

hứ ba, tài liệu lưu trữ các gia đình nông dân không được bảo quản trong hệ thống t chức lưu trữ của nhà nước Các gia đình tự tập hợp, bổ

sung, sắp xếp, bảo quản, khai thác sử dụng cho mục đích riêng của mình hoặc lợi ích của gia đình mình

hứ tư, tài liệu lưu trữ các gia đình nông dân hông có sự phân biệt tài liệu có giá trị hiện hành và tài liệu có giá trị lịch sử Việc lưu trữ tài liệu nhiều

hay ít, lâu hay nhanh chủ yếu do thức của mỗi cá nhân, gia đình quyết định

1.3.2 Giá trị tiêu biểu

Với sự phong phú về thành phần và đa dạng về nội dung, tài liệu lưu trữ các gia đình nông dân không chỉ có giá trị riêng đối với bản thân gia đình

và các thành viên trong gia đình mà c n có giá trị to lớn đối với xã hội, với quốc gia

Có thể nhận thấy tài liệu lưu trữ các gia đình nông dân thường được

sử dụng theo mục đích riêng của t ng người, t ng gia đình Hiện chưa có

sự hướng dẫn nào của nhà nước về cách thức quản lý và sử dụng loại tài liệu này Nhìn chung, tài liệu lưu trữ các gia đình nông dân có những giá trị tiêu biểu sau:

Thứ nhất, giá trị đối với bản thân gia đình và các thành viên trong gia đình

- Tài liệu được lưu giữ trong các gia đình nông dân cho biết v nhân thân của mỗi thành viên Trên phương diện cá nhân nó thể hiện sự tồn tại hợp

pháp của mỗi công dân, trên phương diện quản l nhà nước nó còn có tác dụng để quản l dân cư và quản lý xã hội Cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp cho mỗi cá nhân một giấy khai sinh, một chứng minh nhân dân, một số giấy tờ bằng cấp…để minh chứng cho chính bản thân công dân đó, thể hiện

sự tồn tại, tư cách công dân của một con người, đảm bảo quyền lợi về mặt pháp l đối với mỗi cá nhân và gia đình ã hội muốn đi vào nề nếp thì trước hết mỗi công dân phải nêu cao ý thức, đó là việc chấp hành đúng chủ trương của Đảng, pháp luật của Nhà nước như việc lưu giữ đủ các giấy tờ tuỳ thân để trình báo với cơ quan chức năng khi cần thiết

- Tài liệu lưu trữ trong các gia đình nông dân thể hiện giá trị sở hữu trong các giao dịch hàng ngày và trong các tranh chấp v dân sự và thương mại (nếu có) Mỗi cá nhân trong xã hội đều phải sống và làm việc theo hiến

pháp và pháp luật Vì vậy, các giấy tờ chứng minh về quyền sở hữu tài sản như giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, đăng k xe máy, sổ tiết kiệm…có giá trị để giao dịch mua bán, cho tặng đồng thời cũng là căn cứ để thực hiện nghĩa vụ đóng thuế với nhà nước Ngoài ra, những tài liệu liên quan đến quyền sở hữu còn là minh chứng quan trọng để giải quyết các vấn đề liên quan đến tranh chấp đất đai, tài sản giữa các thành viên trong gia đình, giữa các gia đình với nhau khi xảy ra mâu thuẫn, tranh giành quyền lợi

Ví dụ: di chúc phân chia tài sản của người đã mất cho người còn sống

Xã hội ngày càng phát triển với các dịch vụ công chứng nhà nước và tư nhân, trình độ dân trí của người dân ngày càng cao, vì vậy theo ý nguyện của mỗi gia đình, mỗi cá nhân họ đã tìm đến các phòng công chứng, văn ph ng công chứng nhờ lập di chúc để phân chia tài sản của mình cho con, cho cháu, cho

hồ sơ khi cần đề nghị áp dụng một số chính sách của nhà nước cho cá nhân (khen thưởng, trợ cấp xã hội…) Có những trường hợp vì các tài liệu về cá nhân không giữ được mà việc áp dụng một chính sách xã hội của nhà nước đối với cá nhân đó đã không thể thực hiện được như việc trả tiền trợ cấp cho

người có công với cách mạng, việc công nhận thương binh, gia đình liệt sĩ Như thế có thể kh ng định rằng tài liệu lưu trữ t các gia đình nông dân nếu được quản lý tốt sẽ rất có ích cho việc xử lý các thủ tục hành chính khi giải quyết các công việc cho người dân

- Tài liệu lưu trữ các gia đình nông dân còn được thể hiện trong việc giáo dục đạo đức, truy n thống gia đình, tạo lập nhân cách và đạo đức sống cho các thành viên trong gia đình Vượt ngoài nghĩa cá nhân, những tài liệu

này còn là nguồn sử liệu giúp các thế hệ hiểu biết về thân thế, sự nghiệp của cha ông mình Chúng ta t ng nói một cá nhân tốt phải được giáo dục tốt kết hợp giữa nhà trường, gia đình và xã hội, trong đó gia đình đóng vai tr quan trọng trong việc hình thành nhân cách con người Mỗi gia đình đều có những truyền thống riêng được xây dựng, bảo tồn t thế hệ này qua thế hệ khác do được giáo dục thường xuyên, liên tục Đối với các gia đình nông dân, những tấm ảnh, huân huy chương có giá trị tinh thần vô giá Nó đánh dấu bước ngoặt quan trọng của đời người, khi nhìn thấy những bức hình, huân huy chương

đó, họ nhớ lại một thời chiến đầu đầy gian khổ nhưng vẻ vang Thông qua những tài liệu được giữ lại như huân huy chương kháng chiến của cha ông, giấy chứng nhận gia đình văn hoá, ảnh ngày giỗ tết giúp cho t ng thành viên

có nhận thức sâu sắc hơn về các thế hệ, về truyền thống gia đình, về tình cảm ruột thịt…tất cả những điều đó đã cố kết các thành viên và giáo dục truyền thống tốt đẹp ở mỗi gia đình, mỗi con người Việt Nam

Thứ hai, giá trị đối với quốc gia, với xã hội

- Việc lưu giữ các tài liệu t xa xưa của các gia đình nông dân giúp chúng ta hiểu được lịch sử hình thành và phát triển của mỗi gia đình nói riêng và lịch sử của các gia đình nông dân trên đất nước Việt Nam nói chung qua các giai đoạn khác nhau H n là chưa thể phản ánh được đầy đủ sự hình

thành và phát triển của một thời đại lịch sử nếu như mới chỉ thông qua cuộc

sống giàu sang phú qu của những đấng “bề trên” của xã hội, người ta cũng không đánh giá được sự phát triển của một quốc gia nếu mới chỉ thông qua một nhóm người Muốn biết được một đất nước có thực sự phát triển hay không phải nhìn vào đời sống của tầng lớp nông dân trong xã hội - đó mới là

sự phản ánh chân thực nhất

Qua tài liệu gia đình c n giữ lại, chúng ta có thể hiểu được lịch sử phát triển của gia đình cũng như cuộc đời và sự nghiệp của các thế hệ cha ông, đặc biệt với các gia đình có truyền thống văn hoá lâu đời, có truyền thống cách mạng Vì vậy, tài liệu gia đình nông dân được coi là nguồn sử liệu với nhiều thông tin quá khứ có giá trị đặc biệt được sử dụng để nghiên cứu nhiều mặt khác nhau của đời sống xã hội như nhật ký, hồi ký, sổ lưu bút là những tài liệu ghi lại hoặc hồi tưởng lại chân thực nhất tâm trạng của con người, thông qua đó chúng ta thấy được tâm tư, nguyện vọng và là cuộc sống của cha ông

- Tài liệu các gia đình nông dân có chức năng ết nối các thế hệ trong gia đình, đồng thời thông qua lịch sử gia đình có phần nào nhận thức được lịch sử dân tộc Tài liệu gia đình góp phần nuôi dưỡng niềm tự hào dân tộc, tự

hào về các bậc thế hệ đi trước như cuộc kháng chiến chống Pháp và đế quốc

Mỹ Đó có thể là những bằng khen gia đình có công với cách mạng, huân huy chương kháng chiến của cha ông Những bức thư viết tay h n đã trở nên xa lạ với thế hệ trẻ ngày nay nhưng nó lại là những thứ rất có giá trị tinh thần to lớn trong mấy chục năm về trước

Hay qua những bức ảnh cá nhân, gia đình được lưu giữ, không chỉ là hình ảnh của t ng cá nhân mà là hình ảnh của cả xã hội Giá trị những tấm ảnh của cá nhân c n thể hiện những hình ảnh về cảnh vật của đất nước trên tấm ảnh mà họ chụp được, để sau 30 năm, 40 năm hay lâu hơn cảnh vật đó đã biến đổi Vì thế mà cảnh vật khi người đó chụp được và lưu lại sẽ là nhân chứng cho sự đổi thay của đất nước Thời gian càng trôi xa thì giá trị của

những tấm ảnh đó càng cao Có thể thấy giá trị của những tấm ảnh cá nhân, ảnh gia đình có nghĩa không chỉ cho cá nhân, gia đình để làm vật kỷ niệm

mà c n cho các nhà nghiên cứu một nguồn tư liệu qu để nghiên cứu về xã hội học và tiểu sử cá nhân về lịch sử dân tộc

Tiểu kết chương 1

Tóm lại, trong Chương 1 chúng tôi đã giải quyết được một số vấn đề sau:

Thứ nhất, làm rõ một số khái niệm: tài liệu lưu trữ, tư liệu lưu trữ, hiện

vật, tài liệu các gia đình nông dân, tài liệu lưu trữ các gia đình nông dân

Thứ hai, phân tích thành phần và nội dung của tài liệu lưu trữ các gia

đình nông dân, t đó tìm sự khác biệt so với thành phần và nội dung tài liệu lưu trữ

Thứ ba, làm rõ đặc điểm của tài liệu lưu trữ các gia đình nông dân, tìm

ra đặc điểm giống và khác với tài liệu lưu trữ và tài liệu lưu trữ nhân dân khác

Thứ tư, phân tích các giá trị tiêu biểu của tài liệu lưu trữ trong các gia

đình nông dân, qua đó cho thấy tài liệu lưu trữ trong các gia đình nông dân không chỉ có giá trị đối với bản thân các gia đình nông dân, t ng thành viên trong gia đình mà nó c n có giá trị to lới đối với quốc gia, đối với xã hội Những tài liệu này đã và đang góp phần không nhỏ làm phong phú thêm đời sống vật chất cũng như tinh thần cho mỗi cá nhân, mỗi gia đình, một số tài liệu được các gia đình nông dân có thức lưu giữ còn có giá trị lớn về văn hoá, lịch sử, khoa học, đem lại những đóng góp to lớn cho đất nước

Chương 2: TÌNH HÌNH LƯU GIỮ VÀ SỬ DỤNG TÀI LIỆU THUỘC

SỞ HỮU CỦA CÁC GIA ĐÌNH NÔNG DÂN

Trong quá trình thực hiện Luận văn, chúng tôi đầu tư khá nhiều thời gian vào việc khảo sát thực tế lưu giữ, sử dụng tài liệu thuộc sở hữu của các gia đình nông dân Kết quả dưới đây được chúng tôi khảo sát tại thôn Mạn

Đê, xã Nam Trung, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương và thôn Trà Lâm, xã Trí Quả, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh

2.1 Giới thiệu về địa bàn khảo sát

uận văn lựa chọn thôn Mạn Đê (Hải Dương) và thôn Trà âm (Bắc Ninh) làm địa bàn khảo sát

- Thôn Mạn Đê thuộc xã Nam Trung, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương (xã Nam Trung là một trong 18 xã thuộc Huyện, xã có 3 thôn gồm: Mạn Đê, Thụy Trà, Thượng Dương) Đây là thôn nông nghiệp, có thêm nghề sấy hành tỏi khô về vụ đông Thôn đã được UBND tỉnh công nhận là àng nghề chế biến nông sản Toàn thôn có khoảng 240 hộ gia đình

- Thôn Trà Lâm thuộc xã Trí Quả, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh (xã Trí Quả là một trong những vùng đất cổ của người Việt, quê hương của những huyền thoại lịch sử, cái nôi của văn minh lúa nước, đậm đà sắc thái riêng có của người Bắc Ninh - Kinh Bắc, xã có 5 thôn gồm: Trà Lâm, Tư Thế, Phương Quan, Văn Quan, Xuân Quan) Đây là thôn nông nghiệp, có thềm nghề phụ là nghề làm đậu Toàn thôn có khoảng 500 hộ gia đình

Sở dĩ chúng tôi lựa chọn hai địa bàn trên vì nó mang tính đại diện, tiêu biểu cho các gia đình nông dân ở nông thôn vùng đồng bằng Sông Hồng, cụ thể:

- V vị trí địa lý: Bắc Ninh là một tỉnh giáp thủ đô Hà Nội, Hải Dương

cách xa thủ đô hơn

- V mô hình nông thôn: Mạn Đê (Hải Dương) là thôn điển hình chung

cho các gia đình nông dân ở vùng Đồng bằng sông Hồng, nông nghiệp chiếm

tỷ trọng lớn trong cơ cấu kinh tế Trà Lâm (Bắc Ninh) là một mô hình nông thôn mới, kinh tế ngoài nông nghiệp còn có nghề truyền thống (50% số hộ trong thôn làm đậu phụ)

- V văn hóa: cả hai địa bàn khảo sát đều có truyền thống lịch sử văn

hóa lâu đời, tuy nhiên Trà Lâm (Bắc Ninh) mang sắc thái riêng của người Bắc Ninh - Kinh Bắc

2.2 Tình hình lưu giữ, bảo quản tài liệu

Nhìn chung, kết quả khảo sát tại 2 địa phương có nhiều điểm giống nhau Tuy nhiên, cũng có sự khác biệt nhất định, mang đặc trưng riêng của

t ng vùng quê Kết quả đó chủ yếu do sự khác biệt về điều kiện tự nhiên cũng

như kinh tế xã hội

2.2.1 Ý thức lưu giữ giấy tờ, tài liệu

Qua khảo sát cho thấy đại đa số người dân coi trọng và có ý thức giữ tài liệu liên quan đến bản thân t ng cá nhân và gia đình mình Tâm lý chung là

họ muốn tự tay giữ để an tâm và sử dụng bất cứ khi nào Ý thức lưu giữu này được hình thành qua nhiều thế hệ, t thế hệ cha ông, đến con cháu sau này

Có thể nói, đối với người nông dân thì những tài liệu này có giá trị tinh thần

to lớn, vì thế họ rất nâng niu, trân trọng

2.2.2 Thành phần, nội dung tài liệu trong các gia đình nông dân ở Việt Nam

Qua khảo sát cho thấy, trong các gia đình nông dân đang giữ một số loại hình tài liệu với nội dung cụ thể như sau:

Thành phần tài liệu

Nội dung tài liệu

Thôn Mạn Đê, xã Nam Trung, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương

Thôn Trà Lâm, xã Trí Quả, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh

Tỷ lệ trung bình

Số phiếu Tỷ lệ Số phiếu Tỷ lệ

Tài liệu giấy

TL về nghề nghiệp 4/80 5% 11/160 6,88% 5,94%

Tài liệu điện tử

và tài liệu khác Tài liệu khác 13/80 16,25% 25/160 15,63% 15,94%

Bảng 2.1: Thành phần và nội dung tài liệu trong các gia đình nông dân qua

khảo sát

Kết quả khảo sát cho thấy, hiện trong các gia đình nông dân, tài liệu giấy được lưu giữ với số lượng nhiều, trong đó đặc biệt phải kể đến các loại giấy tờ về ruộng đất còn giữ lại khá đầy đủ với 99,38% vì đây là nhóm tài

liệu liên quan đến tài sản của cá nhân hay toàn gia đình; tài liệu ảnh đã hình thành ý thức lưu giữ tốt với 95,63 %; sau đó là tài liệu về học bạ 89,38%; tài liệu về bằng sắc 84,69%; tài liệu về nghề nghiệp và tài liệu khác giữ được với mức rất khiêm tốn với các mức tương ứng 5,94% và 15,94%; tài liệu khoa học kỹ thuật liên quan đến bản vẽ nhà cửa không hình thành trong các gia đình nông dân

Như vậy, đối với loại giấy tờ về ruộng đất (chủ yếu là sổ đỏ, một số ít giữ giấy tờ chuyển nhượng, mua bán) Sở dĩ các gia đình nông dân lưu giữ các tài liệu này do giấy tờ nhà đất rất quan trọng để xác định chủ sở hữu nơi mình định cư Qua khảo sát tài liệu cho thấy, vai trò rất quan trọng của tài liệu, giấy

tờ liên quan đến nhà đất, nó được các gia đình nông dân hết sức coi trọng

Nhiều gia đình nông dân còn giữ ảnh vì đây là nguồn thông tin vô cùng xác thực với mỗi quá trình lịch sử gắn với t ng cá nhân cụ thể, được lưu giữ làm kỷ niệm

Tài liệu, giấy tờ về cá nhân như học bạ và bằng sắc còn nhiều trong các gia đình nông dân vì đối với mỗi cá nhân, trong cả cuộc đời mình đều gắn bó mật thiết với những loại giấy tờ đó

Tài liệu về nghề nghiệp còn ít vì hai địa bàn được khảo sát, ngoài làm nông nghiệp người dân còn có thêm nghề sấy hành tại thôn Mạn Đê, xã Nam Trung, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương và nghề đậu phụ tại thôn Trà Lâm,

xã Trí Quả, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh Nghề sấy hành khô theo mùa

vụ và làm đậu phụ còn nhỏ lẻ nên chủ yếu là những giấy tờ về xuất nhập hàng, mua bán thông thường

Bản vẽ nhà cửa không hình thành trong các gia đình nông dân, bởi họ xây nhà thường đơn giản, theo mô tả, kinh nghiệm là chủ yếu

2.2.3 Tình hình bảo quản tài liệu trong các gia đình nông dân

Tài liệu trong các gia đình nông dân hiện nay đang để ở nhiều chỗ, phân tán, tài liệu của cá nhân nào thì cá nhân đó giữ, tr một số tài liệu chung của toàn gia đình

Một điều đáng chú ý là việc lưu giữ tài liệu trong các gia đình nông dân phần lớn do nữ giới đảm nhiệm chiếm 83,75% (67/80 phiếu) tại thôn Mạn Đê,

xã Nam Trung, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương và 94,38% (151/160 phiếu) tại thôn Trà Lâm, xã Trí Quả, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh Vì họ quan niệm phụ nữ vốn cẩn thận, là tay hòm chìa khóa trong nhà, một số gia đình có chồng đi công tác xa nhà nên giao lại cho vợ giữ giấy tờ, tài liệu Qua phỏng vấn cho thấy, những giấy tờ riêng liên quan đến cá nhân để giao dịch thường xuyên thì do các thành viên tự giữ như chứng minh thư nhân dân, bằng lái xe máy, giấy chứng nhận xe máy…

Trong các gia đình nông dân, một số giấy tờ quan trọng, có tính pháp lý cao, có giá trị đã được lưu giữ rất cẩn thận, ép platic để trong túi nilon, hòm

gỗ, vani, tủ, két sắt…được cất, khóa cẩn thận Việc bảo quản tài liệu trong các gia đình nông dân thường là để trong môi trường tự nhiên, không có hình thức bảo quản gì đặc biệt Với tài liệu ảnh được người dân bảo quản trong các album ảnh, để trong các khung ảnh, trong tủ kính…

Khi hỏi về phương tiện bảo quản tài liệu hiện nay trong các gia đình nông dân, chúng tôi thu được kết quả sau:

Phương tiện bảo quản tài liệu

Thôn Mạn Đê, xã Nam Trung, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương

Thôn Trà Lâm, xã Trí Quả, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh

Tỷ lệ trung bình