Về mặt văn học, điều ngày nay cần quan tâm là các lý tưởng của người xưa, trước hết của trí thức nho sĩ, về một bậc quân vương đã được thể hiện như thế nào, bằng những phương tiện nghệ t
Lí do ch ọn đề tài
Chiến thắng của Ngô Quyền trước quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng đã mở ra kỉ nguyên tự chủ cho dân tộc Việt Nam, đánh dấu sự khởi đầu của thời kỳ xây dựng nền quân chủ chuyên chế kéo dài mười thế kỉ Từ thế kỉ X đến thế kỉ XV, Việt Nam trải qua giai đoạn đầu của chế độ quân chủ chuyên chế, với hoàng đế đứng đầu triều đình và nắm quyền lực điều hành mọi phương diện của đất nước Sự ảnh hưởng của hoàng đế đến an nguy và thịnh suy của triều đại là rất sâu sắc, khiến nhân vật này trở thành một đối tượng quan trọng trong văn học Do đó, nghiên cứu văn học giai đoạn đầu thời trung đại không thể thiếu việc tìm hiểu về hình ảnh của hoàng đế.
Nhân vật hoàng đế trong văn học và văn hóa mang nhiều nội dung chính trị, xã hội và văn học quan trọng cần được nghiên cứu Hoàng đế hoạt động trong xã hội quân chủ chuyên chế chủ yếu theo đức trị, và vai trò lịch sử của họ có những tích cực và hạn chế riêng Các lý tưởng của trí thức nho sĩ về quân vương được thể hiện qua nhiều phương tiện nghệ thuật và thể loại văn học, nhằm chuyển tải các vấn đề đạo đức chính trị trong một xã hội mà sai sót nhỏ có thể dẫn đến án tử Các hoàng đế thời trung đại không chỉ sáng tác văn chương để thể hiện tài năng mà còn để phục vụ mục đích chính trị, khẳng định tính chính danh của triều đại và ngôi vị của họ Điều này tạo ra một loại diễn ngôn quyền lực độc đáo trong văn hóa chính trị thời kỳ này, đặt ra câu hỏi về các phương tiện nghệ thuật, hoàn cảnh sáng tác, cảm hứng và tư tưởng của các tác phẩm.
Thế giới nhân vật trong văn học trung đại Việt Nam rất phong phú và đa dạng, đặc biệt từ thế kỉ X đến thế kỉ XV với các loại hình nhân vật như thiền sư, nho sĩ, hoàng đế và liệt nữ Tuy nhiên, hầu hết các công trình nghiên cứu hiện nay chủ yếu tập trung vào nhân vật nhà nho, thiền sư và liệt nữ, trong khi nhân vật hoàng đế vẫn chưa được nghiên cứu một cách hệ thống và toàn diện Do đó, việc tìm hiểu về nhân vật hoàng đế trong văn học trung đại Việt Nam giai đoạn này còn nhiều khía cạnh mới cần được khai thác.
Việc nghiên cứu nguồn gốc và đặc điểm của nhân vật hoàng đế, cũng như mối quan hệ của nhân vật này với bối cảnh lịch sử - xã hội thời kỳ đó, sẽ cung cấp những bài học quý giá về quản lý đất nước và an dân cho hệ thống chính trị hiện nay.
Nghiên cứu về hoàng đế trong văn học trung đại Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XV là một đề tài cấp thiết, không chỉ vì tính chất chính trị, quân sự và ngoại giao của các vị hoàng đế, mà còn vì giá trị khoa học và thực tiễn của việc tiếp cận từ góc độ văn học Việc này giúp làm sáng tỏ những khía cạnh văn hóa và tư tưởng của thời kỳ lịch sử quan trọng này.
Đối tượ ng và ph ạ m vi nghiên c ứ u
Đối tượng nghiên cứu của luận án là hình tượng hoàng đế trong văn học trung đại Việt Nam, tập trung từ thế kỷ X đến thế kỷ XV.
Phạm vi nghiên cứu của luận án tập trung vào các tác phẩm văn học từ thế kỷ X đến thế kỷ XV có nhân vật hoàng đế Mặc dù luận án không thể tái hiện nhân vật này một cách hoàn toàn chính xác và chi tiết như trong các tác phẩm văn học trước đây, nhưng nó vẫn phản ánh được sự phong phú của giai đoạn sáng tác này Tuy nhiên, do nhiều lý do, số lượng tác phẩm từ thời kỳ này không được lưu trữ đầy đủ.
Các công trình biên tuyển văn học trung đại như Hợp tuyển văn học trung đại Việt Nam, Tổng tập văn học Việt Nam (tập I – V), Nguyễn Trãi toàn tập, Tổng tập văn học Hán – Nôm, Thơ văn Lí – Trần, và các tuyển tập như Tuyển thơ các vua Trần, Thơ văn Lê Thánh Tông cung cấp tư liệu phong phú cho nghiên cứu và tìm hiểu về văn học thời kỳ này.
Văn chương trung đại khác biệt với văn chương hiện đại ở chỗ mang nặng tư duy nguyên hợp, kết hợp tinh thần văn – sử – triết Các tác phẩm như Dụ chư tỳ tướng hịch văn và Bình Ngô đại cáo thể hiện nghệ thuật văn học trong chức năng hành chính Trong Đại Việt sử ký toàn thư, ta cũng tìm thấy những trang ghi chép mang tính văn học, trong khi Lam Sơn thực lục lại có những đoạn văn chương đặc sắc Mặc dù Tam tổ thực lục được gọi là “thực lục”, nhưng thực chất nó giống như một tập chân dung bằng văn học Luận án này không chỉ nghiên cứu các thể loại thuần túy văn học mà còn phân tích các tài liệu có tính nguyên hợp như Đại Việt sử ký toàn thư, Tam tổ thực lục và Lam Sơn thực lục.
M ục đích và nhiệ m v ụ nghiên c ứ u
Luận án tập trung vào việc nghiên cứu và tổng hợp các đặc điểm nội dung và hình thức biểu hiện của nhân vật hoàng đế trong văn học trung đại Việt Nam từ thế kỷ X đến thế kỷ XV Bên cạnh đó, luận án cũng làm rõ mối quan hệ giữa văn học và chính trị trong thời kỳ này, khi các nhà văn thường là trí thức hành đạo hoặc được triều đình công nhận là quốc sư Hơn nữa, luận án còn phác họa bức tranh đa dạng về các loại hình nhân vật bên cạnh nhân vật hoàng đế.
Căn cứ mục đích nghiên cứu đã đề ra, luận án giải quyết những nhiệm vụ nghiên cứu sau:
- Trình bày một cách tổng quan về tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết của đề tài
- Khảo sát và chỉ ra các cơ sở hình thành nhân vật hoàng đế trong văn học trung đại Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XV
- Khảo sát và phân tích những đặc điểm nhân vật hoàng đế trong văn học trung đại Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XV
Bài viết khảo sát và phân tích các phương thức thể hiện nhân vật hoàng đế trong văn học trung đại Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XV, nhằm làm nổi bật vai trò và hình ảnh của các vị vua trong bối cảnh lịch sử và văn hóa của thời kỳ này Thông qua các tác phẩm tiêu biểu, bài viết chỉ ra những đặc điểm nổi bật trong cách xây dựng nhân vật hoàng đế, từ tính cách, phẩm chất đến những thử thách mà họ phải đối mặt, góp phần làm phong phú thêm hiểu biết về văn học và lịch sử Việt Nam.
Nhân vật hoàng đế trong văn học trung đại Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XV thể hiện sự phức tạp và đa dạng, phản ánh quyền lực, trách nhiệm và những thách thức mà họ phải đối mặt Qua các tác phẩm, hình ảnh hoàng đế không chỉ là biểu tượng của quyền lực tối cao mà còn là nhân vật mang tính nhân văn, thể hiện những suy tư về đất nước và dân tộc Để hiểu rõ hơn về vai trò của họ trong văn học, cần nghiên cứu sâu hơn về các tác phẩm tiêu biểu, bối cảnh lịch sử và ảnh hưởng của các nhân vật này đến văn hóa và tư tưởng thời đại.
Phương pháp nghiên cứ u
Để thực hiện nhiệm vụ của đề tài về nhân vật hoàng đế trong văn học trung đại Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XV, tác giả đã áp dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau, trong đó chủ yếu là các phương pháp nghiên cứu phù hợp.
Phương pháp liên ngành được áp dụng trong luận án nhằm giải thích các vấn đề liên quan đến nhân vật hoàng đế trong văn học từ thế kỉ X đến thế kỉ XV Luận án đã sử dụng tri thức từ nhiều lĩnh vực như văn hóa học, triết học, luật học, tâm lý học và ngôn ngữ học để tham chiếu và làm rõ các nội dung được đề cập.
Phương pháp phân tích lịch sử - xã hội là một cách tiếp cận nghiên cứu văn học quá khứ, tập trung vào quy luật hình thành và phát triển của các hiện tượng văn học trong bối cảnh lịch sử - xã hội cụ thể Phương pháp này không chỉ giúp tái hiện bối cảnh lịch sử, văn hóa, xã hội ảnh hưởng đến sự hình thành nhân vật hoàng đế, mà còn đưa ra những kết luận về sự vận động và phát triển của nhân vật này trong nền văn học dân tộc.
Phương pháp phân loại – thống kê được áp dụng để xác lập dữ liệu khoa học, từ đó củng cố tính chặt chẽ của các luận điểm Luận án sử dụng phương pháp này để xác định những đặc điểm cơ bản của các kiểu tác giả, tác phẩm và thể loại văn học, đặc biệt là cách thể hiện nhân vật hoàng đế qua góc nhìn tự biểu hiện và phản ánh.
Phương pháp phân tích tổng hợp được áp dụng để nghiên cứu các tác phẩm và vấn đề, từ đó tổng hợp thông tin theo định hướng của luận án Luận án sẽ phân tích các tác phẩm dựa trên khung thể loại, nhóm tác giả và giai đoạn lịch sử, nhằm so sánh và đối chiếu sự phát triển của hệ thống tư tưởng Nho – Phật – Đạo liên quan đến sự biến đổi của hình mẫu nhân vật hoàng đế Đồng thời, luận án cũng sẽ xem xét khả năng giao thoa, chuyển hóa, tiếp nối và hỗn dung giữa các tư tưởng trong cùng một loại hình tác gia hoàng đế.
Phương pháp loại hình trong nghiên cứu văn học là cách phân loại và khái quát các hiện tượng có đặc trưng chung nhằm tìm ra quy luật tương đồng Để làm nổi bật bản chất của hiện tượng văn học, có thể so sánh với các hiện tượng cùng loại hoặc đối lập Phương pháp này được áp dụng để đối chiếu mẫu hình hoàng đế trong giai đoạn văn học cụ thể với các tác giả viết về chủ đề này Luận án cũng so sánh mẫu hình hoàng đế của giai đoạn này với các giai đoạn sau trong văn học trung đại Việt Nam, cũng như so sánh với các mẫu hình hoàng đế ở các nước Đông Á, đặc biệt là Trung Quốc, nhằm làm rõ sự tương đồng và khác biệt.
Phương pháp cấu trúc - hệ thống được sử dụng để liên kết và xâu chuỗi các vấn đề nghiên cứu, đảm bảo tính thống nhất chỉnh thể Phương pháp này giúp luận án cung cấp những góc nhìn đa diện về nhân vật hoàng đế một cách đồng nhất và có hệ thống.
Đóng góp củ a lu ậ n án
Luận án này nghiên cứu kiểu loại hình nhân vật hoàng đế trong văn học của một giai đoạn cụ thể, thay vì chỉ tập trung vào một nhân vật hoàng đế của một triều đại nhất định.
Nỗ lực nghiên cứu này tập trung vào việc hệ thống hóa tư liệu nghiên cứu, nhằm rà soát các sáng tác văn học phản ánh cái nhìn chủ quan từ các hoàng đế và cái nhìn khách quan từ giới trí thức thiền sư và nho gia về hình mẫu của một bậc hoàng đế lý tưởng.
Luận án này phác họa hình tượng nhân vật hoàng đế, một trong những nhân vật quan trọng nhất trong hệ thống chính trị xã hội Việt Nam trung đại, đặc biệt trong giai đoạn văn học từ thế kỷ X đến thế kỷ XV.
Luận án này giới thiệu một hệ thống các yếu tố và phương diện nghệ thuật liên quan đến nhân vật hoàng đế, một chủ đề chưa được khai thác đầy đủ trong nghiên cứu hiện nay.
C ấ u trúc c ủ a lu ậ n án
Ngoài Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung của luận án được triển khai trong 4 chương:
Chương 1 trình bày tổng quan về tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết liên quan đến đề tài Chương 2 khám phá cơ sở hình thành nhân vật hoàng đế trong văn học trung đại Việt, nhấn mạnh vai trò và ý nghĩa của các nhân vật này trong bối cảnh lịch sử và văn hóa.
Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XV
Chương 3 Đặc điểm nhân vật hoàng đế trong văn học trung đại Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XV
Chương 4 Phương thức thể hiện nhân vật hoàng đế trong văn học trung đại
Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XV
T Ổ NG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN C Ứ U VÀ C Ơ SỞ LÍ THUY Ế T
T ổ ng quan tình hình nghiên c ứ u
1.1.1 Nghiên c ứ u chung v ề nhân v ật hoàng đế trong văn h ọ c t ừ th ế k ỉ X đế n th ế k ỉ XV
Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu về nhân vật hoàng đế trong văn học trung đại Việt Nam, nhưng các công trình này chủ yếu chỉ đề cập sơ lược đến mẫu hình hoàng đế hoặc khảo sát một nhân vật cụ thể trong tác phẩm Các nghiên cứu hiện tại tập trung vào một số vấn đề chính liên quan đến hình tượng hoàng đế.
Trong bài viết “Mẫu hình hoàng đế và con đường tìm kiếm sự thể hiện bản ngã trong triết học và văn học khu vực Đông Á” của Trần Ngọc Vương, tác giả đã phân tích sâu sắc về hình tượng hoàng đế trong triết học và văn học Đông Á Ông nhấn mạnh rằng ý niệm về hoàng đế, với vai trò là vị quân chủ độc nhất và toàn quyền, đã xuất hiện từ rất sớm và trải qua quá trình hoàn thiện lâu dài Tác giả khái quát mẫu hình hoàng đế Trung Hoa với mô hình “tam vị nhất thể”: thiên mệnh – thiên hạ – thiên tử, cho thấy vị trí bất khả xâm phạm của hoàng đế đã tồn tại qua nhiều thế kỷ ở nhiều quốc gia, bao gồm cả Việt Nam Hình tượng hoàng đế không chỉ là một nhân cách đặc biệt mà còn có ảnh hưởng lớn đến lịch sử và sự phát triển của các loại hình nhân cách khác trong xã hội phương Đông Hoàng đế, với tư cách là thiên tử, là người duy nhất được giao quyền cai trị thiên hạ, do đó, có trách nhiệm thâu tóm mọi quyền lực vào tay mình.
Hoàng đế được trời trao thiên mệnh, nhưng để nhận được mệnh trời, người đó phải có đức Nho giáo nhấn mạnh rằng quyền lực phải thuộc về người có đại đức, tức là người biết yêu thương và chăm sóc các sinh mệnh khác Do đó, trong suốt lịch sử, Nho giáo luôn yêu cầu các vị vua phải thể hiện chí đức của mình.
Trong bài viết, Trần Ngọc Vương phác họa cấu trúc lý thuyết của mô hình nhân cách hoàng đế, nhấn mạnh rằng hoàng đế, với nhân cách nửa trần gian và nửa thượng giới, có quyền kiểm soát sự xuất hiện của bất kỳ nhân cách độc lập nào Ông khẳng định hoàng đế là con trời, sở hữu quyền lực tuyệt đối trong việc trị vì thiên hạ, và cần có các yếu tố như chí hiếu, chí nhân, chí minh, chí thành chí kính Mặc dù chưa đề cập đến thi pháp khắc họa nhân vật hoàng đế trong văn học trung đại Việt Nam, bài viết này cung cấp cơ sở lý luận quan trọng cho quá trình thực hiện đề tài luận án của chúng tôi.
Trong công trình "Văn học Việt Nam thế kỉ X – XIX – Những vấn đề lí luận và lịch sử" do Trần Ngọc Vương chủ biên, Đỗ Lai Thuý đã phân loại nhân vật trong lịch sử văn học Việt Nam thành ba loại: nhân vật vô ngã, nhân vật quân tử và nhân vật tài tử Tác giả cho rằng hoàng đế thuộc loại hình nhân vật quân tử, vì trong xã hội quân chủ Nho giáo tại Việt Nam, nhà vua thường mang đặc điểm của nhà nho, với những khác biệt chỉ là sắc thái không đáng kể Trước khi trở thành hoàng đế, họ đã là những nhà nho.
Lịch sử nghiên cứu về nhân vật hoàng đế đã ghi nhận những đánh giá tổng quát về các vương triều và giai đoạn lịch sử cụ thể Trong tác phẩm "Con người nhân văn trong thơ ca Việt Nam sơ kì trung đại," Đoàn Thị Thu Vân đã phân tích sâu sắc những khía cạnh nhân văn trong văn học thời kỳ này.
Giai đoạn sơ kỳ trung đại (2007) nổi bật với đường lối chính trị thân dân, sức mạnh đoàn kết toàn dân và những thành tựu rực rỡ Tinh thần rộng mở trong thời kỳ này đặc biệt khó lặp lại trong các thời kỳ sau, khi chưa có sự phân chia đẳng cấp khắc nghiệt giữa vua quan và quý tộc.
Trong các lễ hội truyền thống, sự tham gia của vua quan và thứ dân thể hiện tinh thần thân dân, trọng dân của các hoàng đế Đại Việt từ thế kỉ X đến thế kỉ XV, điều này khó có thể lặp lại trong các thời kỳ sau.
Công trình nghiên cứu của Đoàn Thị Thu Vân không tập trung vào việc tìm kiếm mẫu hình nhân vật hoàng đế hay đưa ra những nhận định về đặc điểm của nhân vật này.
Tác giả tập trung vào con người nhân văn trong văn học trung đại Việt Nam từ thế kỉ X đến XV, đặc biệt là các hoàng đế Đại Việt Về các nhà cầm quyền thời Lý, tác giả nhận xét rằng sự điềm tĩnh và thông tuệ của họ thể hiện triết lý chính trị "vô vi", một bài học quý giá cho nhiều thế hệ Đối với các hoàng đế triều Trần, tác giả nhấn mạnh rằng chinh chiến là cần thiết để bảo vệ lãnh thổ, mặc dù họ yêu hòa bình Tác giả cũng đánh giá cao tinh thần phản tỉnh của các hoàng đế triều Trần, khi họ dũng cảm thừa nhận và ăn năn về những lỗi lầm trong quá trình cầm quyền, điều mà không phải vị quân vương nào cũng làm được Họ đã đặt lương tâm con người lên trên quyền lực, tự trói mình trong nỗi đau suốt đời.
Trịnh Văn Định trong tác phẩm "Tự do và quyền lực" (2018) đã chỉ ra rằng thiết chế chuyên chế, với hoàng đế là nhân vật có quyền uy tối thượng, có khả năng chi phối toàn bộ xã hội, bao gồm cả thế quyền và thần quyền.
Luận án tiến sĩ "Hệ thống nhân vật và thi pháp thể hiện chúng trong văn học trung đại Việt Nam giai đoạn từ thế kỉ thứ X đến thế kỉ thứ XV" (2014) nghiên cứu sâu về cách xây dựng và phát triển nhân vật trong văn học trung đại Việt Nam, đồng thời phân tích các thi pháp thể hiện nhân vật trong bối cảnh lịch sử và văn hóa của thời kỳ này Nghiên cứu này không chỉ làm rõ đặc điểm của hệ thống nhân vật mà còn chỉ ra những ảnh hưởng của chúng đến nội dung và hình thức tác phẩm văn học.
Nguyễn Thị Giang đã phân tích hệ thống nhân vật trong văn học trung đại Việt Nam từ góc nhìn thi pháp, hệ thống hóa ba loại nhân vật chính: Thiền sư, liệt nữ và hoàng đế Đặc biệt, tác giả đã khai thác và nêu rõ những đặc điểm của nhân vật hoàng đế, tuy nhiên, luận án chủ yếu tập trung vào việc khái quát nhân vật hoàng đế qua các tác phẩm của Lê Thánh Tông.
Nghiên cứu về mẫu hình nhân vật hoàng đế vẫn còn mới mẻ, chủ yếu vì phần lớn các hoàng đế được phân tích từ các khía cạnh khảo cổ học, chính trị học và văn hóa học Chưa có công trình nào cung cấp cái nhìn tổng thể về nhân vật hoàng đế dưới góc độ văn học và trữ tình.
1.1.2 Nghiên c ứ u v ề m ộ t s ố nhân v ật hoàng đế tiêu bi ểu trong văn h ọ c t ừ th ế k ỉ X đế n th ế k ỉ XV
Cho đến nay, vẫn chưa có nghiên cứu tổng thể và hệ thống về nhân vật hoàng đế trong văn học Việt Nam từ thế kỷ X đến thế kỷ XV Các công trình hiện có chủ yếu tập trung vào văn học Lý – Trần, Lê sơ hoặc phân tích riêng lẻ một số hoàng đế tiêu biểu như Trần Thái Tông và Trần Nhân Tông.
Cơ sở lí thuy ế t c ủa đề tài
Loại hình học là khoa học nghiên cứu các loại hình nhằm tìm ra quy luật tương đồng Phương pháp loại hình đã được áp dụng từ những năm 1920, nhưng đến thập niên 1970, nó mới thu hút sự chú ý của nhiều học giả Một số công trình tiêu biểu trong lĩnh vực này có thể kể đến N.I Konrad.
Phương Đông và phương Tây đã được nghiên cứu sâu sắc qua tác phẩm của D X Likhachop với "Bảy thế kỉ trong văn học Nga" và B.L Riptin với "Loại hình học và các mối quan hệ qua lại của các nền văn học trung đại" Những tác phẩm này khám phá sự giao thoa văn hóa và ảnh hưởng lẫn nhau giữa các nền văn học, làm nổi bật sự đa dạng và phong phú trong di sản văn học của nhân loại.
Theo M.B Khrapchenko, nghiên cứu văn học bằng phương pháp loại hình là việc khám phá các nguyên tắc và cơ sở cho phép xác định tính cộng đồng trong văn học và thẩm mỹ, cũng như việc phân tích các hiện tượng thuộc về một kiểu hay loại hình nhất định.
Nguyễn Văn Dân cho rằng phương pháp loại hình có hai cách áp dụng: đầu tiên, sử dụng để phân loại các hiện tượng văn học dựa trên việc chứng minh sự tương đồng giữa các nhóm hiện tượng theo một tiêu chuẩn nhất định; thứ hai, từ những đặc điểm chung của một loại hiện tượng văn học, có thể khẳng định sự tồn tại và biện hộ cho quyền tồn tại cũng như hiệu quả thẩm mỹ của loại hình văn học đó.
Khái niệm loại hình được Biện Minh Điền định nghĩa là tập hợp những sự vật, hiện tượng có chung đặc trưng cơ bản Việc nghiên cứu văn chương qua phương pháp loại hình không chỉ đơn thuần là liệt kê hay miêu tả sự tương đồng bề ngoài, mà còn cần tìm ra quy luật của sự tương đồng đó.
Lý thuyết loại hình nghiên cứu và xác định "mẫu số chung" của các hiện tượng văn học Phương pháp loại hình trong nghiên cứu văn học giúp đưa ra những kết quả đặc thù cho từng đối tượng văn học cụ thể Luận án sẽ áp dụng lý thuyết loại hình học để làm rõ một số khía cạnh nhất định theo yêu cầu của đề tài nghiên cứu.
Luận án nghiên cứu lý thuyết về loại hình tác giả trong văn học trung đại Việt Nam từ thế kỉ X đến XV, với hai kiểu tác giả chính: Thiền gia và Nho gia Thời Lý, tác giả chủ yếu là thiền sư, trong khi thời Trần, hoàng đế – thiền sư – thi sĩ bắt đầu xuất hiện cùng với tác giả nhà nho Đến thế kỉ XV, Nho giáo trở thành quốc giáo, hình thành kiểu tác giả Nho gia Mỗi kiểu tác giả mang đến những quan niệm tư tưởng chính thống: thiền sư gắn với “sắc, không”, “sinh, lão, bệnh, tử”; hoàng đế – thiền sư – thi sĩ thể hiện mối quan hệ giữa đạo và đời; và nhà nho hành đạo liên quan đến quân – thần, tam cương, ngũ thường Tác giả nhà nho ẩn dật lại thể hiện quan niệm về ẩn dật và nhàn Những quan niệm này góp phần định hình đặc điểm nhân vật hoàng đế trong văn học giai đoạn này.
Trong giai đoạn văn học này, các tác phẩm chủ yếu phục vụ cho mục đích chính trị, dẫn đến việc phân loại nhân vật theo góc độ xã hội Hai loại hình nhân vật phổ biến trong văn học trung đại Việt Nam từ thế kỷ X đến thế kỷ XV là thiền sư và hoàng đế Việc áp dụng lý thuyết loại hình giúp xác định quy luật tương đồng giữa các nhân vật, từ đó giải quyết các vấn đề liên quan đến mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu.
Việc áp dụng lý thuyết loại hình trong nghiên cứu nhân vật hoàng đế là rất quan trọng, vì nhân vật này không chỉ đáp ứng các tiêu chí chung mà còn sở hữu những đặc điểm riêng biệt, khác với các kiểu nhân vật khác.
Lý thuyết về loại hình thực sự là chìa khóa quan trọng giúp người viết khám phá sâu sắc các đặc điểm của nhân vật hoàng đế.
1.2.2 Lý thuy ế t v ề m ố i quan h ệ gi ữa văn hoá – tư tưở ng và văn họ c
Văn học trung đại Việt Nam từ những ngày đầu đã chịu ảnh hưởng sâu sắc từ văn học Trung Hoa, một nền văn học gắn liền với các vấn đề văn hóa và tư tưởng như triết học, tôn giáo, đạo đức và chính trị Sự tác động này được thể hiện rõ nét trong văn học Việt Nam giai đoạn sơ kỳ trung đại.
Khổng Tử, ông tổ của đạo Nho, nhấn mạnh mối liên hệ giữa văn chương và xã hội, chính trị, cho rằng thơ ca không chỉ là phương tiện bày tỏ tình cảm cá nhân mà còn phản ánh chí hướng và các vấn đề chính trị Trong Kinh Thi, ông chỉ ra rằng sự rung cảm trong thơ ca có thể mang tính chính đáng hoặc không, tùy thuộc vào tình hình xã hội Lưu Hiệp trong Văn tâm điêu long cũng khẳng định rằng văn chương luôn gắn liền với yếu tố chính trị, với sự thịnh vượng hay suy tàn của văn học phụ thuộc vào bối cảnh chính trị Ông đưa ra ví dụ từ thời Đường Nghiêu, khi văn chương phát triển mạnh mẽ, đến thời Hiến Đế, khi xã hội rối ren, văn học cũng phản ánh sự suy giảm Từ thế kỷ X đến XV, văn học Việt Nam cũng thể hiện mối quan hệ chặt chẽ với văn hóa chính trị, với Trần Nho Thìn nhấn mạnh rằng tác phẩm văn học là chứng tích văn hóa Văn hóa có sức sống lâu bền hơn chính trị, và trong xã hội chuyên chế, vai trò của đức trị được đề cao hơn pháp trị Tư tưởng này cũng được thể hiện trong thơ của Bạch Cư Dị, khi ông cho rằng giá trị của văn thơ nằm ở việc phúng thích chính trị.
Giải mã tác phẩm văn chương cần chú ý đến không gian xã hội mà nó phản ánh, đặc biệt trong văn học trung đại, nơi không gian chính trị chiếm ưu thế Ở giai đoạn đầu của văn học viết, sáng tác chủ yếu diễn ra trong cung đình với các nhân vật chính trị là lực lượng sáng tạo chính Văn chương được coi trọng trong xã hội Đại Việt, trở thành thước đo tài năng và là công cụ để các hoàng đế thực hiện triết lý trị nước bằng văn và đức Qua đó, văn chương không chỉ là phương tiện bộc lộ tài năng mà còn dần trở thành công cụ thực hiện các nhiệm vụ văn hóa quan trọng.
Nghiên cứu văn học từ góc nhìn văn hóa chính trị trong văn học trung đại Việt Nam (thế kỉ X - XV) cho thấy sự tập trung vào xã hội đức trị, với nhân vật trung tâm là những người gắn liền với đời sống chính trị Giai đoạn này phản ánh quan niệm văn chương hướng đến hoàng đế, mô hình thánh nhân quân tử và lý tưởng thân dân.
1.2.3 Lý thuy ế t liên văn bả n
Liên văn bản, khái niệm xuất hiện từ những năm 60 của thế kỷ XX, được xem là một thủ pháp quan trọng trong văn học Theo Nguyễn Văn Thuấn, tính liên văn bản là mối quan hệ tương hỗ và đan cài giữa hai hay nhiều văn bản, thể hiện sự cộng sinh giữa tác giả và người đọc Ông nhấn mạnh rằng tính liên văn bản chống lại các định kiến về cội nguồn, sự độc sáng và tính tự trị của các tác giả, văn bản và độc giả.