Luận Văn Lý Luận Văn Học, Truyện Ngắn, Văn Học Việt Nam, Văn Học Đương Đại.pdf

1 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN BÙI THỊ DUYÊN NHÂN VẬT NỮ TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA CÁC NHÀ VĂN NỮ ĐƢƠNG ĐẠI VIỆT NAM (QUA SÁNG TÁC CỦA DẠ NGÂN, Y BAN, NGUYỄN THỊ THU[.]

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

BÙI THỊ DUYÊN

NHÂN VẬT NỮ TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA CÁC NHÀ VĂN NỮ ĐƯƠNG ĐẠI VIỆT NAM (QUA SÁNG TÁC CỦA DẠ NGÂN, Y BAN,

NGUYỄN THỊ THU HUỆ, NGUYỄN NGỌC TƯ

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Lý luận Văn học

Mã số: 60 22 01 20

Hà Nội-2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

BÙI THỊ DUYÊN

NHÂN VẬT NỮ TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA CÁC NHÀ VĂN NỮ ĐƯƠNG ĐẠI VIỆT NAM (QUA SÁNG TÁC CỦA DẠ NGÂN, Y BAN,

NGUYỄN THỊ THU HUỆ, NGUYỄN NGỌC TƯ

Luận văn Thạc sĩ Văn học Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Văn Nam

Hà Nội-2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan: Luận văn này là công trình nghiên cứu thực sự của cá nhân, được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của Tiến sĩ Nguyễn Văn Nam Các số liệu, kết luận nghiên cứu được trình bày trong luận văn này là trung thực và chưa từng được công bố dưới bất cứ hình thức nào

Tôi xin chịu trách nhiệm về nghiên cứu của mình

Học viên Bùi Thị Duyên

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới tất cả các thầy cô giáo trong tổ Lý luận Văn học – Khoa Văn học – Trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn đã dạy dỗ tôi trong quá trình học Cao học tại trường

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn thầy giáo – TS Nguyễn Văn Nam, người đã hướng dẫn tôi làm luận văn này Chính thầy đã gợi ý đề tài, cung cấp tài liệu, đọc luận văn và góp ý nhiều lần để luận văn được hoàn thiện như ngày hôm nay

Xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 05/ 06/ 2014

PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU Error! Bookmark not defined

1 Lí do chọn đề tài Error! Bookmark not defined

2 Lịch sử vấn đề Error! Bookmark not defined

3 Đối tượng, phạm vi, mục đích nghiên cứu Error! Bookmark not defined

4 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined

5 Cấu trúc luận văn Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 1: NGƯỜI PHỤ NỮ TRONG VĂN CHƯƠNG VÀ TRUYỆN NGẮN HIỆN ĐẠI VIẾT VỀ NGƯỜI PHỤ NỮ Error! Bookmark not defined 1.1 Nhân vật người phụ nữ trong văn chương Việt Nam qua các thời đại Error!

Bookmark not defined

1.1.1 Người phụ nữ trong văn học trung đại Error! Bookmark not defined 1.1.2 Người phụ nữ trong văn học đầu thế kỉ XX Error! Bookmark not defined 1.1.3 Người phụ nữ trong văn học từ 1945 đến 1975 Error! Bookmark not defined 1.1.4 Người phụ nữ trong văn học đương đại Error! Bookmark not defined

1.2 Khái quát chung về truyện ngắn và xu phát triển của ý thức nữ quyền Error!

Bookmark not defined

1.2.1 Khái quát chung về truyện ngắn nữ đương đại Error! Bookmark not defined 1.2.2 Xu hướng phát triển của ý thức nữ quyền Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2: HÌNH TƯỢNG NGƯỜI PHỤ NỮ HIỆN ĐẠI TRONG TRUYỆN NGẮN NỮ ĐƯƠNG ĐẠI Error! Bookmark not defined 2.1 Nhân vật người phụ nữ trong truyện ngắn của các nhà văn nữ đương đại Việt

Nam Error! Bookmark not defined

2.1.1 Khái niệm, vai trò và sự phân chia các loại hình nhân vật trong tác phẩm văn

học Error! Bookmark not defined

2.1.2 Nhân vật trong truyện ngắn Error! Bookmark not defined 2.1.3 Người phụ nữ - Đối tượng thẩm mĩ của các nhà văn nữ đương đại Error!

Bookmark not defined

2.2 Những điều kiện xã hội thuận lợi dành cho người phụ nữ trong đời sống hiện

đại Error! Bookmark not defined

2.2.1 Sự đa dạng và năng động của những quan hệ xã hội hiện đại Error! Bookmark

not defined

2.2.2 Nới giãn biên độ của tự do và tự chủ cá nhân Error! Bookmark not defined 2.2.3 Những điều kiện mới để thực hiện thiên chức phụ nữ Error! Bookmark not

defined

2.3 Người phụ nữ và những khó khăn trong đời sống Error! Bookmark not defined

2.3.1 Hệ lụy của chiến tranh Error! Bookmark not defined 2.3.2 Khó khăn và bất trắc của buổi giao thời Error! Bookmark not defined 2.3.3 Cảm nhận về sự cô đơn Error! Bookmark not defined

2.4 Cảm hứng nữ quyền nổi bật Error! Bookmark not defined 2.5 Tiểu kết Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 3: NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN NHÂN VẬT NỮ CỦA TRUYỆN NGẮN

NỮ ĐƯƠNG ĐẠI Error! Bookmark not defined 3.1 Nghệ thuật xây dựng tâm lí nhân vật Error! Bookmark not defined 3.2 Nghệ thuật xây dựng cốt truyện và tình huống truyện Error! Bookmark not

3.4.1 Ngôn ngữ Error! Bookmark not defined 3.4.2 Giọng điệu Error! Bookmark not defined

KẾT LUÂN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO Error! Bookmark not defined

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Văn học VN nói chung, văn xuôi VN nói riêng từ thời kì đổi mới đến nay thực sự

có nhiều khởi sắc Trong những yếu tố quan trọng tạo nên sự phong phú, đa dạng của văn xuôi giai đoạn này phải kể đến những đóng góp của các cây bút nữ Sự xuất hiện đông đảo, rầm rộ của họ đã đem đến cho văn xuôi nói chung và truyện ngắn nói riêng “Một sinh khí mới rất cần thiết để phản ánh bề rộng, bề sâu của cuộc sống con người hôm nay” Bên cạnh những tên tuổi một thời như Vũ Thị Thường, Nguyễn Thị Ngọc Tú … là những tác giả trẻ trung, sôi nổi, bắt mạch thời sự nhanh hơn như: Dạ Ngân, Nguyễn Thị Thu Huệ, Y Ban, Lý Lan, Phong Điệp, Kiều Bích Hậu, Nguyễn Ngọc Tư, Nguyễn Quỳnh Trang, Đỗ Hoàng Diệu … Có thể nói, văn học Việt Nam đương đại đang chứng kiến sự bùng nổ về số lượng các nhà văn, nhà thơ nữ Khó mà thống kê được con số chính xác, nhưng lượng tác phẩm của họ nhiều không kém gì các đồng nghiệp nam Có người đặt câu hỏi : Tại sao thời điểm hiện nay lại xuất hiện nhiều cây bút nữ như vậy? Câu hỏi này

đã có nhiều người tìm cách lí giải, nhưng khó mà tìm ra câu trả lời thấu đáo Đó cũng là một trong những lí do khiến chúng tôi chọn nghiên cứu sáng tác của các nhà văn nữ Bằng nỗ lực của bản thân, các cây bút nữ hôm nay vừa biết kế thừa các thế hệ đi trước, vừa học hỏi lẫn nhau để tự tìm cho mình những lối viết độc đáo Có ý kiến cho rằng:

“Văn xuôi hôm nay mang gương mặt nữ”, “Truyện ngắn hôm nay đang khởi sắc bởi sự

đóng góp không nhỏ của các cây bút nữ” [37] Điều đó đã góp phần khẳng định sáng tác

nữ - truyện ngắn nữ đang ngày càng hiện diện như một bộ phận của văn học Việt Nam

Đề tài vì vậy mà mang tính lịch sử nhất định

Nhân vật là yếu tố gắn với linh hồn của tác phẩm văn học là hình thức cơ bản để qua đó nhà văn miêu tả thế giới một cách hình tượng “Nhân vật là nơi tập trung mọi giá trị tư tưởng nghệ thuật”, “là công cụ để khái quát hiện thực và phương tiện để tác giả hiện thực hóa quan niệm nghệ thuật về con người dưới hình thức biểu hiện tương ứng” [7,

126] Vì vậy, chúng tôi lựa chọn đề tài “Nhân vật nữ trong truyện ngắn nữ đương đại

Việt Nam ( qua sáng tác của Dạ Ngân, Y Ban, Nguyễn thị Thu Huệ và Nguyễn ngọc Tư…)” Đây là hướng đi tất yếu nếu muốn nghiên cứu sâu sắc thế giới nghệ thuật, giá trị

ý nghĩa tác phẩm của các nhà văn nữ đương đại Đồng thời qua đề tài này chúng tôi mong muốn tìm thấy được dấu ấn riêng và những đóng góp của phái đẹp vào quá trình vận động của thể loại truyện ngắn trong Văn học đầu thiên niên kỉ mới Bên cạnh đó, thực hiện đề tài giúp chúng tôi có được cái nhìn tổng quát về vấn đề nhân vật nữ trong truyện ngắn nói riêng, đặc điểm của truyện ngắn Việt Nam đương đại nói chung, nâng cao kiến thức cũng như rèn bản thân kĩ năng nghiên cứu một vấn đề lí luận văn học

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Tình hình nghiên cứu truyện ngắn đương đại

Trước sự chín muồi của đội ngũ các cây bút đã có tên tuổi và sự nở rộ của các lớp nhà văn mới, từ 1986 đến nay được coi là giai đoạn hoàng kim của lịch sử truyện ngắn Việt Nam “Như là một biểu tượng của quá trình ấy, truyện ngắn là một thể tài phát triển năng động, có nhiều thành tựu Gắn liền với hiện tượng này, ý thức mang tính lí luận về truyện ngắn ngày càng phong phú, cả về số lượng ý kiến bàn luận lẫn phạm vi vấn đề được nêu lên hoặc mong muốn đi sâu tìm hiều.” [21]

Truyện ngắn trở thành đối tượng được quan tâm hàng đầu của các nhà văn và giới

phê bình; là đối tượng tìm hiểu của một số chuyên luận, chuyên khảo như: Sổ tay người

viết truyện ngắn của Vương Trí Nhàn sưu tầm (biên soạn, xuất bản nhiều lần); Nghệ thuật viết truyện ngắn và kí của Tạ Duy Anh, NXB Thanh niên, 2000; Những vấn đề thi pháp của truyện của Nguyễn Thái Hoà, NXB Giáo dục, 2000; các nghiên cứu và sưu tầm của Bùi Việt Thắng in trong 2 tập Bình luận truyện ngắn, NXB Văn học, 2000; và Truyện ngắn – những vấn đề lí thuyết và thực tiễn thể loại, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội,

2002… Cũng có sách mở rộng tìm hiểu từ nguồn gốc văn học nước ngoài, chẳng hạn:

Truyện ngắn – ký luận tác giả và tác phẩm (tập I, II), Lê Huy Bắc biên soạn, NXB Giáo dục, 2004 Có công trình mang tính tổng quan như: Thời gian nghệ thuật trong cấu trúc văn bản tự sự của Lê Thị Tuyết Hạnh, NXB Đại học Sư phạm Hà Nội, 2002; Văn học Việt Nam thời đại mới của Nguyễn Văn Long, NXB Đại học Sư phạm Hà Nội, 2003 Có nghiên cứu trên đối tượng cụ thể chẳng hạn như: Ngôn ngữ nghệ thuật trong truyện ngắn đương đại qua hai tác phẩm Vũ điệu thần gầy và truyện ngắn 8X, công trình dự thi giải

thưởng sinh viên nghiên cứu khoa học toàn quốc 2009 … Không ít bài viết ghi nhận

thành tựu của truyện ngắn đương đại, có thể kể tới các bài viết như: Sức sống của một thể loại của Lý Hoài Thu, Đọc bình luận truyện ngắn, truyện ngắn hôm nay của Bùi Việt Thắng in trên báo Văn nghệ số 24, 2000; Một thoáng văn học 5 năm đầu thế kỉ của Trần Thanh Đạm, in trên báo Văn nghệ số 45, ngày 6/11/2004; Trò chơi trốn tìm của Nguyễn Vĩnh Nguyên của Trần Hoài Nam, in trên báo Văn nghệ, 2000; Sau một năm nhìn lại truyện ngăn hay, in trên Tạp chí Nhà văn số 1, 2009; Đội ngũ nhà văn Việt Nam viết truyện ngắn đương đại của Lê Dục Tú, in trên báo Văn nghệ quân đội, 2012… Các bài

viết đều đống ý là: “Trong nhịp độ của đời sống công nghiệp hiện đại, dưới sức ép của các phương tiện nghe nhìn, truyện ngắn đã phát huy được ưu thế của mình một cách hiệu quả” Tác giả Sương Nguyệt Minh cho rằng “Truyện ngắn luôn luôn tồn tại và có triển vọng (có triển vọng đồng nghĩa là có tương lai) Thời hiện đại – thời của tốc độ, thời của chắt chiu từng giây từng phút thời gian và luôn luôn bị cuốn vào cơn lốc của văn minh công nghiệp thì rõ ràng truyện ngắn có ưu thế hơn so với một số loại hình văn học khác (ví dụ như tiểu thuyết), nếu mức độ hay dở ngang nhau Truyện ngắn hay mời gọi, lôi cuốn người mới viết, đồng thời quyến rũ người cầm bút đã thành danh vẫn dẫn dụ, mê hoặc người đọc.”

Một số bài viết khác lại xoay quanh vấn đề đặc trưng cơ bản của truyện ngắn:

Nguyễn Anh Vũ, Lê Dục Tú trong bài viết Truyện ngắn trong đời sống văn học đương đại nhận xét: “Truyện ngắn là một thể loại tự sự cỡ nhỏ, dung lượng không lớn, với chức

năng chỉ để một lát cắt của hiện thực, một khoảng khắc trong cuộc sống thường nhật nên truyện ngắn đã quy tụ được một đội ngũ tác giả khá đông đảo cả chuyên nghiệp lẫn không chuyên”; “trong cuộc sống gấp gáp hiện nay, đọc thưởng thức truyện ngắn dường như phù hợp hơn cả, bởi lẽ nó không bắt người đọc mất quá nhiều thời gian nên chính vì cậy thể loại văn học này đã thu hút một lượng lớn độc giả cho mình Nguyễn Hữu Quý trong một bài viết trên Tạp chí Quân đội Việt Nam số 637, 2007 cho rằng truyện ngắn “là một thể loại văn học huyền hoặc, kì thú, vô cùng hấp dẫn Truyện ngắn mời gọi, lôi cuốn, quyến rũ người viết và khuất phục bạn đọc Là người viết văn, dù là viết tiểu thuyết, cũng

ít nhất một vài lần thử sức với truyện ngắn, khám phá, chinh phục truyện ngắn”

2.2 Tình hình nghiên cứu truyện ngắn nữ đương đại

Tiếp bước thành công của những năm 90 thế kỉ trước, sang thế kỉ XXI, các nhà văn nữ càng thể hiện rõ ưu thế văn chương của mình, đặc biệt là về truyện ngắn Đông đảo cây bút nữ tham gia các cuộc thi truyện ngắn và đã không ít người giành được giải cao Sự xuất hiện ồ ạt của các cây bút nữ, số lượng tác phẩm đáng nể của họ (Lê Minh Khuê hiện có 7 tập truyện ngắn in riêng, Nguyễn Thị Thu Huệ có 6 tập, Võ Thị Hảo 9 tập, Y Ban 11 tập …), nhất là chất lượng những sáng tác mà họ tạo ra cho thấy đây là thời

kì văn chương phái nữ chiếm ưu thế Trần Thế Hùng nhận xét: “Các nhà văn nữ đã vào cuộc thi là làm một cuộc chơi hoàn toàn ngang ngửa, hoàn toàn sát ván với các đấng mày râu … Xét về toàn diện các cuôc thi truyện ngắn đã qua, các tác giả nữ vẫn trội hơn nam

Bùi Bích Thu trong bài viết Văn Xuôi phái đẹp, in trong Tạp chí sông Hương số 145,

2001, cho rằng “Sự xuất hiện rầm rộ của các cây bút nữ đã làm thay đổi bộ mặt và dáng

vẻ của văn xuôi hôm nay” Lý giải sự bùng nổ mạnh mẽ này, nhà phê bình Vương Trí

Nhàn cho rằng phụ nữ bắt mạch thời đại nhanh hơn nam giới bởi họ có sự nhạy cảm riêng: “Họ luôn gần với cái lỉnh kỉnh, dở dang của đời sống Mặt khác, với cái cực đoan sẵn có – tốt, dịu dàng, rộng lượng thì không ai bằng, mà nhỏ nhen, chấp nhặt, dữ dằn

cũng không ai bằng, từng cây bút phụ nữ tìm ra mặt mạnh của mình khá sớm, định hình khá sớm.” [30] Cùng chung suy nghĩ này với Vương Trí Nhàn còn có Văn Tâm, khi ông nhấn mạnh rằng “từ khi mới xuất phát, các cây bút nữ thường đã đạt đến độ chín” Đặng Anh Đào, một chuyên gia về văn học phương Tây, nhưng lại có nhiều bài viết phê bình sắc sảo về văn học Việt Nam đương đại thì lại thấy “điểm mạnh của phụ nữ chính là ở chỗ họ đưa tất cả cuộc đời và tâm hồn họ vào trang sách” [22]

Đáng chú ý là hành loạt bài viết của ba tác giả Bùi Bích Thu, Bùi Việt Thắng và

Lê Hương Thuỷ trên các tạp chí về văn chương nữ giới Vấn đề được các tác giả này đề cập và quan tâm là màu sắc riêng của phái nữ trong sáng tác nghệ thuật Bích Thu nhận định: “văn xuôi phái đẹp hiện nay sắc và sâu khi khai thác đề tài thế sự đời tư với nội dung nhân tình thế thái bằng lối viết dịu dàng mà bén ngọt, diết dóng mà vẫn đồng cảm

sẻ chia với những thân phận, những con người sống quanh mình” [46] Lê Hương Thuỷ

với các bài viết Điểm qua sự vận động truyện ngắn của các cây bút nữ trên tạp chí Nhà văn số 3, 2005, và bài viết Truyện ngắn nữ đương đại in trên tạp chí Quân đội Việt Nam

tập 4, 2010 có cái nhìn tổng quát về sự vận động và những đặc trưng cơ bản nhất của truyện ngắn nữ đương đại Có thể nói trên đây là những bài viết khái quát nhất về đặc điểm, diện mạo của văn chương nữ giới thời kì đổi mới

Phác thảo vài nét về diện mạo truyện ngắn đương đại và sự góp mặt của một số cây bút nữ trên tạp chí Thành phố Hồ Chí Minh số 7, 8, 2004, Nguyễn Thị Thành Thắng

làm rõ sự lên ngôi của một số cây bút nữ và hướng tiếp cận đời sống trong truyện ngắn

của họ Bài viết Truyện ngắn nữ và xu hướng tự nghiệm in trên tạp chí Văn hoá văn nghệ

công an, số 10, 2003 của Hoàng Thị Hồng Hà tìm hiểu xu hướng “tự nghiệm” trong truyện ngắn nữ Tác giả đã chú ý đến mảng hiện thực của những “cái tôi đàn bà” phong phú mà phức tạp, sâu sắc đầy nữ tính, từ đó khám phá các cách biểu hiện nhân vật xưng

“tôi” trong tác phẩm

Bên cạnh đó, có nhiều bài viết đăng tải ý kiến của chính các nhà văn nữ mang lại

cái nhìn khá toàn diện về văn chương của một số nhà văn nữ như: Lan man với Nguyễn

Thị Thu Huệ của Phạm Xuân Nguyên, in trên tạp chí diễn đàn văn nghệ VN số 4, 1994; Chúng tôi phỏng vấn bốn cây bút nữ của Nguyễn Đức Quang – Ngô Vĩnh Bình – Phạm Hoa in trên TCVNQĐ số 33, 1993; Gặp gỡ các nhà văn trẻ: “Tôi vốn là người đàn bà thích được che chở” của Minh Hà in trên báo Người lao động ngày 17/6/2000; Phỏng vấn Y Ban, Y Ban viết về nỗi đau rất đàn bà, www.thotre.com; Hãy lắng nghe tác phẩm của nhà văn nữ, www.evan.com.vn; Phỏng vấn Dạ Ngân, Viết văn như xây nhà, hanoi.vnn.vn; Phỏng vấn nhiều nhà văn, Vẻ đẹp dâng hiến, www.dddv.com.vn; …Trả lời

phỏng vấn, các cây bút nữ, Nguyễn Thị Thu Huệ ,Y Ban, Dạ Ngân … đã bộc bạch suy nghĩ về những khó khăn, thuận lợi khi phụ nữ sáng tác văn học Thông tin từ các bài phỏng ván giúp độc giả hình dung đầy đủ hơn về ý nghĩa sáng tác của các chị

Trong bài viết Suy nghĩ về đặc điểm của nữ văn sỹ, GS Phương Lựu nhận xét:

“Một số nhà giải phẫu học đã chứng minh được rằng nữ giới thường tư duy thiên về phía bán cầu não bên trái, tức là bộ phận nặng về tình cảm tưởng tượng, hồi tưởng Người ta vẫn mói phụ nữ thường bị cảm xúc lấn át thiên hướng nội hơn hướng ngoại và điều này ít nhiều chi phối đến tư duy nghệ thuật cũng như cách thức triển khai và thể hiện ý tưởng trong mỗi tác phẩm của các cây bút nữ … và cũng chính vì thế các tác giả nữ có điều kiện

đi sâu vào khắc hoạ thế giới nội tâm của nhân vật, nhất là nhân vật nữ.” [28] Trong bài

Truyện ngắn hôm nay in trên Tạp chí Nghiên cứu Văn học s 4, 2004, Bùi Việt Thắng nêu

cảm nhận “âm thịnh, dương suy” ở thế hệ của các nhà văn trưởng thành sau 1975, lí giải

“thiên tính nữ là tinh thần của cái đẹp và tát cả nhân vật nữ đều đẹp – đó là một phẩm giá tinh thần cao quý của nhân vật nữ” [43] Bùi Việt Thắng còn nhận xét nhân vật nữ trong truyện ngắn của những cây bút nữ là “những người biết thuần hoá những nỗi đau mất mát

và xoa dịu những chấn thương tinh thần trong đời sống con người” [43], xây dựng hình tượng người phụ nữ cũng chính là “một sự dâng hiến cái đẹp cho con người” Trong bài

viết Vài suy nghĩ về con người trong văn xuôi thời kỳ đổi mới” in trên Tạp chí Văn học số

9, 2001, Tôn Phương Lan nhận thấy đây là “thời kỳ văn học con người được soi chiếu từ

rất nhiều phía” Và “không phải ngẫu nhiên mà trong văn xuôi thời kì này nhân vật xuất hiện trong các táp phẩm thường là các nhân vật nữ Họ là những người phụ nữ đã đi qua

chiến tranh mang nỗi cô đơn, thường xuyên phải sống nơi “chốn giáp ranh giữa địa ngục

trần gian” [25] Họ luôn khao khát hy vọng tìm kiếm cho dù có khi họ biết cái đã qua sẽ

không bao giờ trở lại cũng như điều mong ước chắc gì đã có được trong đời

Hoàng Thị Hồng Hà bàn về Truyện ngắn nữ và xu hướng tự nghiệm trên tạp chí

Văn hóa văn nghệ Công an số 10, 2003 đề cập đến những khía cạnh tâm lý của người phụ

nữ “Mỗi người đàn bà đều có những ẩn ức rất riêng mà chỉ cần đặt vào ghế đơn độc họ

sẽ tự ngồi gặm nhấm những gì đã qua như một ảo vọng không đạt được” Tác giả này cho rằng: “Quan niệm về xã hội, về con người đã bắt đầu chứng tỏ sự có mặt của mình bằng những cá thể đầy tính cách khi các nhà văn nữ tự đưa mình vào tác phẩm, trở thành tác

giả, người kể chuyện, nhân vật …” [10] Trong bài Chủ đề phụ nữ từ văn học dân gian đến văn học hiện đại Việt Nam, Trần Ngọc Dung cho rằng: “Văn học ngày nay vẫn kể

thừa được những quan niệm tiến bộ của cha ông ta về người phụ nữ”; “từ xưa đến nay tuy người phụ nữ phần lớn phải chịu những nỗi đau khôn cùng”, nhưng “dù khủng hoảng tinh thần, những mặt trái của cơ chế thị trường, những bi kịch của tình yêu, sự rạn nứt của gia đình thì trong văn học ngày nay người phụ nữ hiện đại vẫn bộc lộ những vẻ đẹp mới:

Tự khẳng định mình và dám sống thực với mình” Tác giả bài viết cũng nhận thấy “sự bí

ẩn trong thế giới nội tâm của người phụ nữ là một đề tài luôn hấp dẫn với văn học mọi thời đại”

Theo dòng khảo sát trong Phụ nữ là … đàn bà”, Đào Đồng Điện nhận xét về nhân

vật nữ trong văn học đương đại: “Không còn nhiều phụ nữ kiên cường nữa mà thay vào

đó là những con người yếu đuối nhẹ dạ, cả tin, đa cảm, đa đoan” … “Gặp môi trường thích hợp với bản tính phụ nữ, như cá gặp nước, người phụ nữ được dịp phô bày hết mình”, thậm chí sự phô bày đó có thể làm ảnh hưởng đến phẩm chất đạo đức như “ngoại tình” Tác giả cho rằng chính đặc điểm này “trở thành đặc điểm nổi bật về tính cách xã hội của người phụ nữ trong văn xuôi thời đại mới, nó phá vỡ quan niệm truyền thống về hạnh phúc gia đình cũng như tổ chức gia đình của người Việt Nam.”

Có thể nhận thấy qua các bài viết và công trình nghiên cứu từ những góc độ khác nhau, các tác giả đã có sự nhìn nhận trên nhiều bình diện của truyện ngắn nói chung và truyện ngắn nữ nói riêng, cũng như đề cập đến những đặc điểm nổi bật trong sáng tác của

họ Các bài viết khẳng định sự tiếp nối về đội ngũ văn nữ cũng như đặc điểm của giới tính bộc lộ qua cách nhìn hiện thực và con người Có không ít những nhận xét khá tinh tế, sâu sắc về các cây bút nữ đương đại Tuy nhiên vẫn còn rất ít bài viết về vấn đề nhân vật, đặc biệt là nhân vật nữ trong sáng tác của các nữ văn sĩ, có chăng chỉ là những nhận xét ban đầu Một số luận văn đề cập đến nghệ thuật truyện ngắn nữ, đến nhân vật trong truyện ngắn nữ, nhưng đa số khảo sát trên một hoặc một vài tác giả nữ cụ thể, căn bản chưa tình hiều một cách tổng quan về các tác giả cũng như tác phẩm từ năm 2000 đến

nay Vì vậy chúng tôi lựa chọn đề tài: Nhân vật nữ trong truyện ngắn nữ đương đại Việt Nam (Qua sáng tác của Dạ Ngân, Y Ban, Nguyễn Thị Thu Huệ, Nguyễn Ngọc Tư

…) với mong muốn góp một chút công sức nhỏ bé của mình vào không khí “trăm nhà

đua tiếng” của nghiên cứu, phê bình văn học trên phương diện thể loại của các cây bút nữ trẻ trong thập niên đầu thế kỉ XXI

3 Đối tượng, phạm vi, mục đích nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của chúng tôi là: “Nhân vật nữ trong truyện ngắn nữ đương đại Việt Nam” “Đương đại” là một thuật ngữ chỉ cái hiện thời, hiện kim, vì vậy

“người phụ nữ đương đại” trong đề tài nghiên cứu của chúng tôi là những người phụ nữ hiện đại ở thời điểm cuối thế kỉ XX, đầu thế kỉ XXI, khi mà xã hội Việt Nam đang trên

đà phát triển, hội nhập quốc tế Và cũng chính hoàn cảnh xã hội mở cửa này đã mang đến cho người phụ nữ những điều kiện thuận lợi và không ít thử thách phải đương đầu

Do số lượng nhà văn nữ của chúng ta hiện nay rất đông đảo Vì vậy, chúng tôi sẽ lựa chọn một số gương mặt tiêu biểu trên văn đàn hiện nay, đó là những nhà văn lấy người phụ nữ hiện đại làm đối tượng thẩm mĩ Ngay cả ở những nhà văn này, chúng tôi cũng sẽ lựa chọn những tác phẩm tiêu biểu của họ về đề tài người phụ nữ hiện đại Những nhà văn nữ sau đây đã được chúng tôi cân nhắc lựa chọn làm đối tượng để khảo

sát: Dạ Ngân, Y Ban, Nguyễn Thị Thu Huệ, Nguyễn Ngọc Tư Ngoài ra chúng tôi sẽ tham khảo thêm tác phẩm của các nhà văn như: Lý Lan, Phan Thị Vàng Anh, Võ Thị Xuân Hà, Thuận, Đỗ Hoàng Diệu, … Với khả năng còn hạn hẹp của mình, chúng tôi chỉ dám lựa chọn một mảng nhỏ trong sáng tác của các nhà văn nữ để nghiên cứu Mọi sự tiếc nuối về một giới hạn buộc phải đặt ra ở luận văn này xin dành lại cho một công trình khác có quy mô lớn hơn trong tương lai

Với việc thực hiện đề tài này, luận văn sẽ cố gắng để đạt được những mục tiêu sau đây:

- Cung cấp cho người đọc cái nhìn của các nhà văn nữ, chủ thể sáng tạo, về người phụ nữ hiện đại, đặc biệt là những quan niệm của họ về trách nhiệm của nhà văn khi viết

về người phụ nữ

- Phác họa chân dung người phụ nữ hiện đại trong cách ứng xử với những mối quan hệ gia đình và xã hội, với những khao khát về tình yêu, hạnh phúc; những nỗi cô đơn, trăn trở, day dứt trước cuộc đời Từ những số phận rất khác nhau ấy, luận văn hi vọng cung cấp cái nhìn đa diện về người phụ nữ Việt Nam trong thời điểm đất nước có nhiều biến chuyển phức tạp như hiện nay

- Làm sáng tỏ những điểm độc đáo về bút pháp mà các nhà văn nữ đã thể hiện qua những trang viết đầy trắc ẩn của mình

4 Phương thức nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, chúng tôi sử dụng các phương pháp sau:

- Phương pháp loại hình

- Phương pháp tiếp cận hệ thống

- Phương pháp nghiên cứu liên ngành

- Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng các thao tác phân tích, so sánh, thống kê, tổng hợp và đặc biệt là thao tác đối lập … cũng thường xuyên được vận dụng trong quá trình nghiên cứu

5 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Phụ lục và Tài liệu tham khảo, luận văn bao gồm

CHƯƠNG 1: NGƯỜI PHỤ NỮ TRONG VĂN CHƯƠNG VÀ TRUYỆN NGẮN

HIỆN ĐẠI VIẾT VỀ NGƯỜI PHỤ NỮ 1.1 Nhân vật người phụ nữ trong văn chương Việt Nam qua các thời đại

1.1.1 Người phụ nữ trong văn học trung đại

Người phụ nữ là một đề tài lớn trong văn học Việt Nam Từ Trước thế kỉ XVI, nhân vật phụ nữ đã thoáng hiện trong các tác phẩm văn xuôi tự sự cũng như trong thơ ca Đó là hình ảnh những vị anh hùng dân tộc, như Bà Trưng, Bà Triệu: họ sống thì đánh giặc, chết thì hoá thành phúc thần tiếp tục giúp dân giúp nước; hoặc các nhân vật khác như Mị Châu

trong Mị Châu, Trọng Thuỷ, công chúa Tiên Dung trong Sự tích lễ hội Chử Đồng Tử, nàng quận chúa A Kim trong Truyện Hà Ô Lôi … Trong lĩnh vực thơ ca, ta cũng thấy có một số bài, hoặc ngâm vịnh về nhân vật lịch sử như các bài Vịnh Mị Ê, Vịnh nàng Điêu Thuyền, Vịnh Chiêu Quân, hoặc các bài nói về nỗi buồn thương của các thiếu phụ, kẻ thì bị tình duyên dang dở như bài Chức Nữ nhớ Ngưu Lang, Tiên tử mong Lưu Nguyễn, Hoàng giang điếu Vì Nương… Tuy nhiên, ở giai đoạn này, nhân vật phụ nữ chưa trở thành đối tượng

quan tâm chính của văn học mà chỉ mới xuất hiện lẻ tẻ trong văn xuôi lịch sử, trong thần phả, trong truyện dân gian, hoặc trong các bài thơ điếu

Đến thế kỉ XVI, đặc biệt là thế kỉ XVIII, phụ nữ đã trở thành một trong những đề tài lớn của văn học Các thể loại văn học đều đều xoay quanh việc phản ánh số phận người phụ

nữ Vì vậy, trong văn học giai đoạn này, hình tượng người phụ nữ hiện lên một cách khá đầy đủ, toàn vẹn và trên nhiều bình diện Về văn xuôi, các tác phẩm nổi tiếng viết về đề tài

phụ nữ có Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ (nửa đầu thế kỉ XVI), Truyền kì tân phả của Đoàn Thị Điểm (1705 – 1748), Kiến văn lục của Vì Trinh (1759 – 1828),… Truyện Nôm cũng có rất nhiều tác phẩm viết về đề tài này, nhưng tiêu biểu hơn cả là các truyện Tống Trân – Cúc Hoa, Phạm Tải – Ngọc Hoa, Quan Âm Thị Kính,… Thơ ca viết về phụ nữ, nổi

bật là thơ của Hồ Xuân Hương, Nguyễn Du … ngoài ra còn có những tác phẩm dài hơi như

Chinh phụ ngâm khúc của Đặng Trần Côn và Đoàn Thị Điểm, Cung oán ngâm khúc của

Nguyễn Gia Thiều,…

Nói tóm lại, từ thế kỉ XVI đến đầu thỊ kỉ XIX, trong các thể loại văn học, thơ ca cũng như văn xuôi tự sự, tác phẩm viết bằng chữ Hán cũng như viết bằng chữ Nôm,… dường như

nở rộ đề tài viết về người phụ nữ và hình tượng phụ nữ nổi bật lên với hai nét cơ bản, đó là:

1.1.1.1 Phụ nữ - hiện thân của cái đẹp

Nhân vật phụ nữ, ở thể loại tự sự hay trữ tình trong văn học trung đại, thường đẹp cả người lẫn nết, ít thấy có hiện tượng “xấu người đẹp nết” như trong văn học dân gian Chính

vì thế, các nhân vật chính diện là những phụ nữ trong văn học từ thế kỉ XVI đến đầu thế kỉ XIX hầu hết có sự hài hoà giữa cái đẹp về hình thức với cái đẹp về tâm hồn Những cô gái bước vào văn học giai đoạn này đều là những giai nhân tuyệt thế: Chị em Thuý Vân và Thuý Kiều thì rõ ràng là khuôn mẫu của sắc đẹp: “ Làn thu thuỷ, nét xuân sơn,/ Hoa ghen thua thắm, liễu hờn kém xanh”

Sắc đẹp của người cung nữ trong Cung oán ngâm khúc của Nguyễn Gia Thiều đã đến

mức siêu phàm: “Chìm đáy nước cá lừ đừ lặn,/ Lửng lưng trời nhạn ngẩn ngơ sa” Hồ Xuân

Hương còn muốn vĩnh hằng hoá sắc đẹp của người con gái trong bài thơ Đề tranh tố nữ:

“Ngàn năm còn mãi cái xuân xanh”

Tuy nhiên, sắc đẹp của đa số nhân vật nữ trong văn học giai đoạn này thường gắn liền với một phần phẩm chất không thể thiếu được, đó là tài ở họ, sắc và tài tạo thành một cặp đặc điểm không tách rời nhau Theo quan niệm của các tác giả văn học trung đại, tài gồm bốn mặt sau đây: cầm (đàn), kì (cờ), thi (thơ), hoạ (vẽ) Có thể coi Thuý Kiều của Nguyễn Du là nhân vật tiêu biểu cho phẩm chất nói trên Tiếng đàn của nàng làm cho Kim Trọng phải “ngơ ngẩn sầu”, làm cho Thúc Sinh “cũng tan nát lòng” và làm cho Hồ Tôn Hiến “nhăn mày, rơi châu” Tài làm thơ của Kiều nhanh đến khó mà tưởng tượng nổi: “Tay tiên một vẫy đủ mười khúc ngâm” rồi “Tay tiên gió táp mưa sa” …

Tuy vậy, ca ngợi tài và sắc của người phụ nữ không phải là mục đích của tác gia văn học thế kỉ XVI - đầu XIX Tài và sắc chỉ là một phương diện của cái đẹp và làm nền để bộc

lộ bản chất của cái đẹp: Đẹp nết

Trong văn học Trung đại, khi nói đến đẹp nết là ta đã đề cập tới phạm trù đạo đức Văn học dân gian cho rằng: “Tốt gỗ hơn tốt nước sơn/ Xấu người đẹp nết còn hơn đẹp người.” Nhưng trong văn học viết lại không hề có sự đối lập giữa hình thức (xấu người) với nội dung (đẹp nết) Hình thức và nội dung thường có sự hoà quyện sóng đôi Vì thế, ở các truyện truyền kì cũng như truyện Nôm, trong bất cứ hoàn cảnh nào, nhân vật phụ nữ luôn toát lên một phẩm chất cao đẹp: đức hi sinh, lòng vị tha và tấm tình chung thuỷ Hồ Xuân Hương đã hình tượng hoá thủy chung, son sắc của người phụ nữ trong bài thơ thất ngôn tứ

tuyệt Bánh trôi nước Dù cuộc đời có bị vùi dập “bảy nổi ba chìm” thì “tấm lòng son” của

người phụ nữ vẫn được giữ gìn trọn vẹn Đó là nét nổi bật thứ nhất về hình tượng người phụ

nữ trong văn học Việt Nam thế kỉ XVI - đầu XIX

1.1.1.2 Phụ nữ - hiện thân của số phận bi thương

Thời phong kiến, cả nước Việt chìm trong những ràng buộc, lễ giáo khắc nghiệt tối tăm Và vô hình chung, số phận của người phụ nữ cũng không thể nào vượt ra khỏi ranh giới của hoàn cảnh xã hội Trong văn chương, họ hiện lên là những kiếp người nhỏ nhoi, bất hạnh, và trớ trêu thay, dường như càng đẹp họ lại càng đau khổ, lại càng phải chịu nhiều sự chèn ép, bất công Như một quy luật khắc nghiệt của thời bấy giờ “hồng nhan bạc phận”,

“tài tử đa cùng” Người phụ nữ, họ đều ý thức sâu sắc về bất hạnh của bản thân, nỗi đau đớn đến tận cùng bởi cảm giác mất mát hạnh phúc và sự khát khao hạnh phúc cháy bỏng, nhưng đáp lại họ chỉ là những nỗi đau chồng chất, những bất hạnh triền miên Đó là số phận

đau đớn của nàng Vũ Nương trong Chuyện người con gái Nam Xương của Nguyễn Dữ,

nàng đã phải dùng cái chết để minh oan cho tấm lòng trinh bạch của mình Giá như cái xã hội này có một chút công bằng, để cho lời nói của người phụ nữ có giá trị thì chắc chuyện

đáng tiếc này đã không xảy ra Người cung nữ xinh đẹp, tài hoa trong Cung oán ngâm khúc

của Nguyễn Gia Thiều, nàng khát khao hạnh phúc thì bị nhà vua bỏ rơi, sống cô đơn, mòn mỏi, lạnh lẽo nơi cung cấm, chôn vùi tuổi thanh xuân trong cung điện thâm u Rồi cả nàng

Kiều của Nguyễn Du nữa, liên tiếp bị đầy đọa cả về thể xác lẫn tinh thần để rồi phải thốt lên (thực tế là sự đầu hàng hoàn cảnh) rằng: "Thân lươn bao quản lấm đầu/ Chút lòng trinh bạch

từ sau xin chừa!" Thậm trí cả một Hồ Xuân Hương khát khao hạnh phúc mãnh liệt mà trọn đời ngao ngán bởi phận “làm lẽ”, “Chém cha cái kiếp chồng chung/ Kẻ đắp chân bông kẻ lạnh lùng”… Rồi trên thi đàn Việt Nam lúc ấy, còn biết bao người phụ nữ cũng cùng một số

phận như vậy khiến Nguyễn Du - đại thi hào dân tộc phải đau đớn mà thốt lên:“Đau đớn thay phận đàn bà/ Lời rằng bạc mệnh cũng là lời chung” Hai câu thơ cất lên trong hoàn

cảnh mà con người bị cương tỏa bởi “vòng kim cô” của lễ giáo phong kiến, của những “tam tòng tứ đức”… Người phụ nữ càng đẹp, càng tài, càng lắm bất hạnh, khổ đau Nguyên nhân

vì đâu thì vào cái thời đại ấy chưa có câu trả lời Và do đó mà câu thơ của Nguyễn Du chính

là khúc “bạc mệnh” tấu lên cho mọi “kiếp hồng nhan”

Phần lớn phụ nữ Việt Nam thời xưa không được coi trọng, không có được cơ hội phát triển ngang tầm với phát triển của xã hội, là hình bóng sau lưng người chồng tuy nhiên cũng có một số trường hợp với tài năng và sự nỗ lực của mình họ đã khẳng định cá tính bản thân và ghi dấu trong lịch sử và được nhiều đời truyền tụng, như: Nữ sĩ Đoàn Thị Điểm (1705-1746) người tỉnh Bắc Ninh, hiệu là Hồng Hà nữ sĩ rất giỏi thơ văn; Nữ sĩ Hồ Xuân Hương (1780-1820) có tài thơ văn cả về chữ Nôm và chữ Hán; Bà Huyện Thanh Quan (Đầu thế kỷ 19) …, các tài nữ này cũng đã cất cao tiếng nói chia sẻ, đồng cảm với những người phụ nữ cùng cảnh ngộ “Bảy nổi ba chìm với nước non”, mặt khác họ cũng muốn đòi hỏi một sự trân trọng với những mong muốn chính đáng của người phụ nữ, thậm trí là sự phản kháng, khiêu khích với cả những đấng mày râu “Ví đây đổi phận làm trai được/ Thị sự anh hùng há bấy nhiêu?” Tuy nhiên, mảng đề tài này mới chỉ xuất hiện với tính chất tự phát, hơn nữa lại luôn gặp phải sự kìm chế của xã hội phong kiến nên chưa thể tạo thành một dấu ấn riêng hay một dòng văn học được

1.1.2 Người phụ nữ trong văn học đầu thế kỉ XX

Thế kỉ XX là thế kỉ của nền văn học hiện đại Thế kỉ XX cũng là thế kỉ mà lịch sử dân tộc Việt Nam có nhiều biến động và xáo trộn lớn lao Từ những năm đầu thế kỉ XX đến

cách mạng tháng 8/ 1945, trong tình trạng một cổ hai tròng, thực dân phong kiến, cơ cấu xã hội Việt Nam cũng có nhiều biến đổi sâu sắc, có nhiều thành phố, thị trấn xuất hiện; có nhiều giai cấp, tầng lớp mới: công nhân, thợ thủ công, thương nhân …; có một lớp công chúng có đời sống tinh thần, thị hiếu mới được hình thành Đáng chú ý là chữ quốc ngữ được phổ biến rộng rãi

Cũng trong điều kiện xã hội thực dân nửa phong kiến, văn hóa Việt Nam đã dần thoát khỏi ảnh hưởng của văn hóa phong kiến Trung Hoa, dần mở rộng tiếp xúc với văn hóa phương Tây mà chủ yếu là văn hóa Pháp Luồng văn hóa mới đã gây tác động, ảnh hưởng lớn tới ý thức, tâm hồn người cầm bút Tất cả khiến cho nền văn học Việt Nam có nhiều đổi mới theo hướng hiện đại hoá Đồng thời hình thành hai bộ phận (công khai và hợp pháp) và phân hóa thành nhiều xu hướng (lãng mạn, hiện thực) vừa đấu tranh vừa bổ xung cho nhau

để cùng phát triển

Năm 1925 Hoàng Ngọc Phách trình tiểu thuyết Tố Tâm, tác phẩm này đã mở đầu

cho phương pháp miêu tả thế giới nội tâm con người - đặc biệt là người phụ nữ - thật sâu

sắc và tinh tế sau này Tố Tâm ghi lại mối tình say đắm của Tố Tâm và Đạm Thuỷ, một đôi

tài tử giai nhân trong giới thanh niên trí thức tiểu tư sản thành thị đương thời Dù biết Đạm Thuỷ đã yên bề gia thất, biết tình yêu của mình là vô vọng nhưng Tố Tâm vẫn yêu chàng bằng cả trái tim mình Nàng không ngần ngại bộc lộ rõ quan điểm yêu đương rất mới mẻ của mình “Em đã yêu anh thì không thể yêu ai được nữa, mà cũng không muốn yêu ai …

Đã không yêu thì không lấy vì sợ làm phiền một ngươi nam nhi nữa.” Mối tình của Tố Tâm với Đạm Thuỷ cuối cùng cũng không thể vượt qua được khuôn khổ đạo đức của hai gia đình phong kiến nhưng sự hi sinh hết mình, không toan tính trong tình yêu của nàng thực sự là một bài ca đẹp về tình yêu tự do Ngoài Tố Tâm còn có những nhân vật khác trong Tự Lực

Văn Đoàn như Mai trong Nửa chừng xuân của Khái Hưng, nhân vật Loan trong Đoạn tuyệt

của Nhất Linh Những người phụ nữ này đòi hỏi quyền được yêu, được bình đẳng, chống đối tư tưởng đa thê và gia trưởng trong các gia đình phong kiến

Với dòng văn học hiện thực phê phán, chúng ta bắt gặp quan niệm: con người là sản phẩm, là tiêu bản của hoàn cảnh, khi phân tích, mổ xẻ con người, các nhà văn đã khám phá

những tác động của hoàn cảnh đối với con người Tuy nhiên quan niệm đó được thể hiện ở những cấp độ rất khác nhau đối với từng tác giả Ngô Tất Tố vốn xuất thân là một nhà Nho, lại thấm nhuần đạo đức truyền thống của dân tộc, nên hình ảnh nhân vật nữ nổi tiếng của

ông – chị Dậu vừa mang cái nhìn hiện thực, đồng thời lại vẫn mang dấu ấn của cái nhìn về

người phụ nữ trong văn học dân gian "Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn" và văn học trung đại Còn những nhà văn chịu ảnh hưởng của luồng văn hóa mới như Nam Cao, quá trình sáng tác của ông giống như một cuộc hành trình đi tìm kiếm, khám phá vẻ đẹp còn tiềm ẩn, còn sót lại trong con người Ông quan niệm: “Cái bản tính tốt của con người ta thường bị những nỗi lo lắng, buồn đau, ích kỉ, che lấp mất” (Đời thừa) và với nguyên tắc

“cố tìm hiểu họ”, Nam Cao đã phát hiện được ra những phẩm chất tốt đẹp của những người

phụ nữ - như nhân vật Nhu trong Ở hiền, Dần trong Một đám cưới, Thị Nở trong Chí Phèo

Người phụ nữ trong giai giai đoạn lịch sử này được tái hiện trong văn học với một số phận nghèo khổ, đáng thương khiến cho người đọc không khỏi xót xa, đồng cảm … Song ta cũng khâm phục họ bởi một trái tim nhân ái, vị tha …

Trong những năm đầu thể kỉ XX các nữ văn sĩ hầu như vẫn còn vắng bóng trên văn đàn Sáng tác của nữ văn sĩ còn dừng lại ở những con số rất khiêm tốn Một trong những nguyên nhân cắt nghĩa hiện tượng này là dưới chế độ phong kiến hà khắc, người phụ nữ không thể có điều kiện tham gia lao động sáng tạo nghệ thuật Những quy định ngặt nghèo theo quan niệm đạo đức Nho giáo đã ràng buộc người phụ nữ với bổn phận gia đình Nhà thơ Anh Thơ từng tâm sự: “Từ bé, bố tôi đã cấm tôi làm thơ Theo cách nghĩ của bố tôi, con gái có một chút tài thì mệnh thường bạc, vì thế ông đã tìm mọi cách để ngăn cản” (Anh Thơ,

Từ bến sông Thương tới bến Đồng Nai, Tạp chí Văn học số 7/ 2002) Vì thế, được giao cảm với đời, với thế giới bên ngoài càng ngày càng trở thành một niềm khao khát của người phụ

nữ, nhất là đối với những người phụ nữ có thiên hướng sáng tạo

Tuy nhiên so với thể kỉ trước thì trong những thập kỉ đầu của thế kỉ XX, người phụ

nữ cũng đã phần nào có tiếng nói trên văn đàn, trên các diễn đàn báo chí như: Nữ giới chung, Phụ nữ thời đàm, Phụ nữ Tân văn … Ngay từ những năm hai mươi, các bài viết Văn

học với nữ tính, Phụ nữ đối với văn học, Nền văn học của phụ nữ Việt Nam … Trên tờ Phụ

nữ tân văn đã lên tiếng đấu tranh cho sự bình quyền của giới nữ trong văn học Thời kì này

tiếng nói của các nhà văn nữ đối với văn học chủ yếu là ở lĩnh vực thơ ca Còn trong văn xuôi nói chung và truyện ngắn nói riêng thì sự hiện diện của các nhà văn nữ còn quá ít ỏi và chưa thực sự có tiếng vang Tuy nhiên cũng phải kể đến các tên tuổi như Anh Thơ, Đạm Phương Nữ Sử và Mộng Sơn, các chị được xem là những người có công đầu cho mảng sáng tác văn xuôi của phụ nữ thời kì trước cách mạng tháng tám Trong sáng tác của các chị chủ yếu là bật lên tiếng nói đấu tranh cho sự bình đẳng giới ở góc độ của người phụ nữ với những thấu hiểu và cảm thông Dù sáng tác của các nhà văn nữ thời kì này còn quá nhiều khiêm tốn nhưng có ý nghĩa quan trọng và là tiền đề cho sự phát triển của văn xuôi nữ sau này

1.1.3 Người phụ nữ trong văn học từ 1945 đến 1975

Năm 1945, Cách mạng tháng Tám thành công đã mở ra một kỉ nguyên mới cho dân tộc Cùng với sự thay đổi của lịch sử, và sự đi lên của đất nước, cách nhìn nhận, mô tả về con người của các nhà văn thời kì này có sự chuyển biến rõ rệt Hình tượng người phụ nữ không còn là những nhân vật chịu nhiều bất hạnh vì bị xã hội cũ vùi dập, không còn là những người phụ nữ “nổi loạn” đòi bình đẳng như trong các tiểu thuyết của Tự lực văn đoàn nữa Con người Việt Nam thời kì này là “con người mới”, “con người cộng đồng” gắn liền với cuộc chiến đấu bảo vệ Tổ quốc Vì vậy các nhân vật nữ đều được xây dựng theo cảm quan: con người cộng đồng Họ là những “o du kích nhỏ gương cao súng", những "người

mẹ cầm súng", những "người con gái Việt Nam"

Trong hoàn cảnh 30 năm chiến tranh giải phóng dân tộc (1945 – 1975) có thể nói âm hưởng chính của văn học là giọng điệu hào sảng, giàu tính chiến đấu được viết ra từ cảm hững ngợi ca, cảm hững lãng mạn cách mạng, văn học trở thành tấm gương phải chiếu dấu

ấn của cả một thời kì đấu tranh anh dũng giành độc lập của cả dân tộc Và tất cả con người của thời cuộc chiến tranh đều nhìn nhận mọi việc từ góc độ chính trị Con người nói chung cũng như người phụ nữ nói riêng chưa thực sự trở thành nhân vật trung tâm của tác phẩm

Rừng xà nu của Nguyễn Trung Thành, Mùa lạc của Nguyễn Khải, Người mẹ cầm súng của Nguyễn Đình Thi … là những tác phẩm tiêu biểu của thời kì này Với Rừng xà nu, ta bắt

gặp Mai, Dít là những người phụ nữ tiêu biểu của núi rừng Tây Nguyên, của miền Nam, của

cả nước trong những ngày đầu kháng chiến chống Pháp Đến với tác phẩm Người mẹ cầm súng, ta không khỏi ngỡ ngàng, khâm phục đức hi sinh, lòng bao dung, quả cảm của những

người mẹ cầm sung như chị Út Tịch … Tất cả đều là những người con kiên trung của Tổ quốc, làm rạng danh cho đất Việt anh hùng…

Có thể nói trong giai đoạn lịch sử này của dân tộc, đội ngũ các nhà văn nữ đã có mặt

ở nhiều nơi trên suốt dọc dài đất nước để ghi lại một cách chân thực bức tranh của đời sống trong những năm chiến tranh Để có được những sáng tác ghi dấu ấn của cả một thời kì các nhà văn đã phải trả bằng máu Nhà văn nữ Dương Thị Xuân Quý vĩnh viễn nằm lại trên mảnh đất Duy Xuyên Những nỗ lực sáng tạo của các nhà văn đã được ghi nhận bằng những

tác phẩm được đánh giá tốt Tiểu thuyết Giận nhau (1945) của Mộng Sơn đạt giải thưởng văn nghệ do Hội liên hiệp phụ nữ Cái hom giỏ (1959) của Vũ Thị Thường – cây bút tiêu

biểu về đề tài nông thôn miền Bắc trong những năm 60 – đạt giải cuộc thi truyện ngắn của

Tạp chí Văn nghệ Chiếc nơ đỏ của Bích Thuận nhận được giải ba cuộc thi Báo văn nghệ

1968 Nhiều nhà văn nữ đã trưởng thành nhanh chóng từ các phong trào sáng tác, từ những đợt đi thực tế ở chiến trường, ở nông thôn, nhà lá

Đội ngũ các nhà văn nữ thời kì 1945 – 1975 đã có những đóng góp nhất định cho nền văn xuôi chống Mĩ nói chung và cho thể loại truyện ngắn nói riêng ở thời kì này Vốn sống được mở rộng từ những trải nghiệm qua những lần đi thực tế trên các công trường, nhà máy,

xí nghiệp đến chiến trường, đề tài sáng tác trở nên phong phú Đối tượng họ quan tâm nhiều đến vẫn là những người phụ nữ, những người vợ, người mẹ, những nữ chiến sĩ, những cô gái giao liên, thanh niên xung phong với những tâm tư và việc làm cụ thể Trên những trang viết của các chị luôn hiện lên hình ảnh của những cô gái giao liên chịu đựng gian khổ trong

những điều kiện khắc nghiệt hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ (tập truyện Hoa rừng của Dương

Thị Xuân Quý), là sự đổi đời của những cô gái giàu ý chí và nghị lực cùng với những

chuyển biến trong tình cảm và lẽ sống Sao Mai, Ở Thành phố bờ biển của Nguyễn Thị Như Trang viết về những người phụ nữ giỏi việc nước đảm việc nhà, hay trong Những người thân yêu của Nguyễn Thị Cẩm Thạch … Qua sáng tác của mình, các chị đã tạo dựng được

những gương mặt nữ của lớp nhà văn chống Pháp và chống Mĩ Nửa sau thế kỉ XX, nhất là

từ những năm 60 thì các nhà văn nữ đã trở thành một lực lượng, một đội ngũ có chỗ đứng trên văn đàn Một lực lượng chưa thể nói là thực sự đông đảo nhưng rất có ý nghĩa ở thời điểm đó Để rồi, cùng với khoảng thời gian mười năm sau chiến tranh – giai đoạn tiền đề cho thời kì đổi mới – là sự bùng nổ về số lượng tác giả, tác phẩm, sự thay đổi về chất khiến cho truyện ngắn nữ mang những sắc thái mới

1.1.4 Người phụ nữ trong văn học đương đại

Chiến tranh kết thúc Cuộc sống trở lại với quy luật bình thường của nó Đây cũng là lúc con người phải đối mặt với những thay đổi, biến động xã hội sau nhiều năm chiến tranh Sau chiến tranh là khoảng thời gian để cho các nhà văn nhìn nhận lại tất cả các vấn đề một cách sâu sắc và khách quan hơn Chất thi vị sử thi nay đã dần nhường chỗ cho chất hiện thực, tỉnh táo Và một lần nữa quan niệm nghệ thuật về con người nói chung và người phụ

nữ nói riêng được đưa ra để lí giải, xem xét Đất nước bước sang một thế kỉ mới, xã hội đang có sự thay đổi từng ngày, từng giờ và cái nhìn về cuộc sống cũng khác trước, điều đó đòi hỏi ở các nhà văn một cái nhìn sâu sắc đầy xác thực về con người mới mong có những kiến giải có ý nghĩa về cuộc sống và xã hội, Con người cũng như người phụ nữ giờ đây được khám phá, biểu hiện ở nhiều chiều, nhiều tầng bậc trong những mối quan hệ vốn có của nó Thích ứng với môi trường, hoàn cảnh của thời đại, con người trong văn học giai đoạn này năng động hơn, hiện đại hơn, bản lĩnh và quyết đoán hơn, dám làm dám chịu, có tri thức và đặc biệt là người phụ nữ được đánh giá cao hơn trên nhiều lĩnh vực Bên cạnh đó, người phụ nữ giờ đây cũng được đặt vào nhiều trạng huống phức tạp trong đời sống bản năng cũng như đời sống tâm linh Nhiều vấn đề trước đây chưa ít có điều kiện đề cập đến thì giờ đây được công nhiên mổ xẻ, khơi sâu Trong nhiều tác phẩm, yếu tố vô thức, nhục thể, tính dục của người phụ nữ được đề cao hoặc trở thành tiêu điểm Xuất hiện nhiều kiểu nhân vật mới như nhân vật dị biệt, bản năng, tha hóa, người điên hay kẻ lạc loài … xuất hiện ngày càng nhiều Khi đời sống xã hội trở nên phức tạp thì mỗi giá trị cũng bị lung lay, nó ghi đậm dấu ấn của cơn khủng hoảng niềm tin của con người khiến con người trở nên méo

mó, bi kịch và đáng thương hơn bao giờ hết

Văn xuôi Việt Nam từ thời kì đổi mới đến nay tràn ngập nhân vật phụ nữ Chưa bao giờ nhân vật phụ nữ dành được sự quan tâm lớn của đông đảo người cầm bút như hôm này,

và chưa bao giờ lại có nhiều tác phẩm viết về “cô gái”, “người đàn bà”, “thiếu phụ”, “người đẹp” như bây giờ “Hiện tượng nhân vật nữ” trong văn xuôi đổi mới như trên là một kết quả hợp lí, sự gặp gỡ và cộng hưởng giữa nỗ lực đổi mới của nhà văn và hiện thực cuộc sống đất nước sau chiến tranh Đối với quan niệm về người phụ nữ, có thể nói văn học đương đại Việt Nam “Đã không còn những người phụ nữ sắt đá, gan dạ, kiên cường của thời chiến tranh nữa mà thay vào đó là những con người nhẹ dạ, yếu đuối, can đảm, và đa đoan” [8]

Từ “đa đoan” ở đây không mang ý niệm đạo đức và nó tiếp cận sâu hơn đến tâm tính của

phái yếu

Ngay từ nhan đề tác phẩm chúng ta cũng phần nào thấy được người phụ nữ trở thành

đề tài yêu thích của rất nhiều nhà văn, đặc biệt là văn xuôi trong những năm gần đây: Người đàn bà trên đảo của Hồ Anh Thái, Người đàn bà trên bãi tắm của Dương Hướng; Người đàn bà đứng trước gương của Y Ban; Người đàn bà sinh ra trong bóng đêm, Người đàn bà

và những giấc mơ của Y Ban; Em lấy chồng xa của Kim Loan, Thiếu phụ chưa chồng của Nguyễn Thị Thu Huệ, Linh của Ngô Thị Bích Hạnh, Phượng của Lý Lan… Tuy việc liệt kê

trên đây chưa thể gọi là đầy đủ nhưng chúng ta có lý do để nói rằng người phụ nữ là một nội dung nổi bật của văn xuôi Việt Nam thời kỳ đổi mới

Đời sống tâm hồn của người phụ nữ đã đem đến cho văn học những trải nghiệm mới, những hiểu biết mới về con người Trong mỗi trang viết, người phụ nữ đều được nhìn từ hai

phía: niềm vui và nỗi buồn; hạnh phúc và khổ đau; hi vọng và thất vọng Truyện ngắn Và anh Một phần ba cuộc đời em - Y Ban là lời tâm sự của một cô gái đã có con và một gia

đình hạnh phúc nhưng vẫn đau đáu về người đàn ông xưa Tuy nhiên, cô lại không thể

“đánh đổi sự bình yên mà em đã phải đấu tranh bao nhiêu ngày tháng mới giành giật được” Cuối cùng cô chọn giải pháp nhập anh vào cuộc đời hiện tại của mình: “Anh, chồng em, con em” Đó là sự lựa chọn của người phụ nữ hiện đại

Và nhân vật Diễm trong Đàn sẻ ri bay ngang rừng của Võ Thị Xuân Hà là một bằng

chứng cho thấy đời sống tinh thần của người phụ nữ là một “cõi” riêng phức tạp đến lạ kì Ở Diễm có sự tồn tại, đan xen, chồng chéo của hiện tại và quá khứ, ý thức và vô thức Cô làm

vợ Thản nhưng lại sống trong tình yêu với Nẫm – anh trai của Thản, một người lính đã chết

mà cô chỉ biết đến qua lời kể chứ chưa hề gặp mặt Những lúc ở bên Thản cô thường thấy

“bóng dáng người anh chồng lấp ló” Những người phụ nữ như vậy rất nhiều trong văn xuôi thời kì này Họ cho ta cảm nhận về người phụ nữ hiện đại, những con người thật sự đa sự,

đa đoan Sự bất ổn trong nội tâm của họ thực sự là do “bản tính” của họ mà ra chứ không do

ai khác gây ra Quả là người phụ nữ ngày nay đã vướng mình vào nhiều hệ lụy hơn xưa

1.2 Khái quát chung về truyện ngắn và xu phát triển của ý thức nữ quyền

1.2.1 Khái quát chung về truyện ngắn nữ đương đại

Chiến tranh đã lùi xa, khi mà cuộc sống trở nên năng động, nhiều cuộc va chạm, giao thoa về văn hóa diễn ra, ảnh hưởng đến lối sống, lối tư duy của cả người sáng tác và tư duy tiếp nhận của độc giả Con người trong văn học đương đại được nhìn ở nhiều vị thế trong tính đa chiều của mọi mối quan hệ: Con người với xã hội, con người với lịch sử, con người của gia đình, gia tộc, con người với phong tục … Điều đó cũng có nghĩa là văn chương Việt Nam đang hướng tới một quỹ đạo mới với những thay đổi rõ rệt Những năm sau chiến tranh, đặc biệt là sau thời kì đổi mới, văn đàn chứng kiến một thời kì “truyện ngắn nữ khởi sắc” Phải chăng, môi trường sáng tác thuận lợi, vả lại truyện ngắn phù hợp với sức “rướn” của phụ nữ và cảm xúc sáng tạo truyện ngắn có cùng tần số với cảm xúc nữ tính: sự lóe sáng, sự thất thường, sự khởi sắc, sự dẫn dắt tuyệt diệu của mẫn cảm bản năng nên truyện ngắn nữ Việt nam những năm gần đây như là “Một ngày hội lặng lẽ của các cây bút nữ” [34]

Trong hoàn cảnh mới, các nhà văn nữ thể hiện được trách nhiệm của mình qua từng trang viết Người phụ nữ viết văn có được những thuận lợi, những thiên bẩm về nghề mà những cây bút nam viết về người phụ nữ khó có được Họ có thể viết sâu về những vấn đề của giới mình, đi sâu vào thế giới nội tâm đầy bí ẩn của người phụ nữ Không ít những trang viết, người đọc bắt gặp những kiến giải sâu sắc về tình yêu, về những vấn đề của cuộc sống Tuy nhiên sẽ có những khó khăn mà họ gặp phải khi dấn thân vào nghiệp văn bởi sáng tác văn học là cả một cuộc hành trình không mấy dễ dàng, nhất là khi người viết lại là phụ nữ Điều này được các nhà văn ý thức rất rõ: “Văn chương không phải là nghề như mọi nghề

mà đó là con đường khổ ải cho những người đàn bà cầm bút” [55, 60] Người phụ nữ làm

văn chương có nhiều khó khăn vì “bên cạnh người phụ nữ là một gia đình mà văn chương thường đỏng đảnh như một ông chồng khó tính … Nó đòi hỏi sự dâng hiến hết mình” [56] Mặc dầu vậy, viết văn là một công việc yêu thích của họ bởi khi viết văn họ được sống đời mình trong cuộc đời khác “gánh nặng thiên chức và khát vọng nghề nghiệp kéo họ xuống, đồng thời cũng tạo một sức bật ghê gớm Thế giới nhìn qua con mắt người phụ nữ đôi khi phát hiện ra những điều kì thú mà những người đồng nghiệp nam cũng không nhìn thấu được Sự đa cảm của người phụ nữ cũng chính là mảnh đất nảy mầm tài năng của họ Sự giằng xé giữa cam phận và bứt phá, bình yên và dông bão, hạnh phúc và bất hạnh cũng đã là một quá trình biến thái đầy đau đớn đòi hỏi sự dũng cảm và nghị lực

giả như hai tập truyện Đoàn Kết và tập truyện Cao điểm mùa hạ của Lê Minh Khuê, Bi kịch đời thường, Chuyện về Hạ, Buổi chiều tỏa hương của Nguyễn Thị Ngọc Tú, Truyện thời con gái của Nguyễn Thị Như Trang … Các chị là những cây bút già dặn về cả tuổi đời lẫn

tuổi nghề, hiện thực được tái hiện trong tác phẩm mang những sắc thái riêng, đặc biệt là so với các cây bút nữ khác thế hệ Họ đã có một quãng lùi khá xa để nhìn nhận và đánh giá lại

những gì đã diễn ra trong quá khứ Họ kín đáo và dè dặt hơn khi bộc lộ những khát khao bản năng cũng như khi tiếp cận với hiện thực đang diễn ra, đang biến đổi

Bên cạnh những cây bút sáng tác từ trước năm 1975, các gương mặt nữ như Y Ban, Nguyễn Thị Thu Huệ, Ngô Thị Kim Cúc, Trần Thanh Hà, Lí Lan, Phan Thị Vàng Anh, Phạm Sông Hồng, Nguyễn Thị Ấm, Võ Thị Xuân Hà, Nguyễn Thị Châu Giang … và gần đây là Đỗ Bích Thúy, Nguyễn Ngọc Tư, Phong Điệp, Di Li, Nguyễn Quỳnh Trang, Nguyễn Thị Cẩm, Từ Nữ Triệu Vương, Cấn Vân Khánh, Nguyễn Thanh Mai… đã trở nên quen thuộc với bạn đọc Nhiều tác phẩm của họ vừa ra đời đã gây được sự chú ý của dư luận, tạo

được dấu ấn trong đời sống văn học như Hậu thiên đường, Mi nu xinh đẹp của Nguyễn Thị Thu Huệ, Bức thư gửi mẹ Âu Cơ của Y Ban, Kịch câm, Hoa muộn của Phan Thị Vàng Anh, Ngựa ô của Lí Lan, Có một đêm như thế của Phạm Thị Minh Thư … Và nhiều tác giả đoạt

giải cao trong các cuộc thi truyện ngắn Nhận diện về sự xuất hiện của những cây bút văn xuôi nữ thời kỳ đổi mới, lời giới thiệu tuyển tập Truyện ngắn của 50 tác giả nữ đã cho rằng

“Sự tăng lên đến mức đột biến của các cây bút văn xuôi nữ đã làm cho những ai quan tâm đến văn chương Việt Nam đương đại không khỏi ngạc nhiên và thích thú” Sự xuất hiện đông đảo của các cây bút nữ không chỉ đem lại cho văn chương cái Mới lẫn cái lạ mà còn là

sự khẳng định ý thức nữ quyền khi người đàn bà không còn mang thân phận hèn mọn mà đã

và đang hướng đến những khung trời rộng lớn Hành trình viết văn của họ cũng là hành trình thể hiện bản lĩnh của người cầm bút khi dám chấp nhận sự sáng tạo đơn độc và trả giá cho những niềm tin riêng của mình về cái đẹp Có thể nói, sự bổ sung về đội ngũ, sự kế tục qua các thế hệ đã tạo nên một diện mạo mới cho truyện ngắn nữ thời kì đổi mới, trước hết là

sự đa dạng và phong phú về mặt dấu ấn cũng như phong cách

1.2.1.2 Chủ đề, đề tài

Văn xuôi nữ những năm sau 1975 cho đến nay các cây bút nữ chủ yếu sáng tác ở thể loại truyện ngắn, tuy nhiên, không phải vì thế mà chủ đề, đề tài hướng đến bị thu hẹp mà ngược lại trong từng trang viết các chị lại thể hiện sự đa dạng về chủ đề, đề tài cũng như phong cách và bút pháp nghệ thuật Truyện ngắn của các nhà văn nữ thực sự đã tạo được dấu ấn và những bước đột khởi, chiếm vị trí quan trọng trên văn đàn Hiện thực cuộc sống

với mọi biểu hiện sinh động và phức tạp của nó là nguồn nuôi dưỡng vô tận cho sáng tạo văn học, trong đó con người luôn là đối tượng chính để miêu tả và biểu hiện Đối diện với thực tế của đời sống, các nhà văn nói chung và các nhà văn nữ nói riêng đã thể hiện một cái nhìn trực diện và thẳng thắn trước mặt trái của hiện thực Có thể nhận thấy sự sắc sảo và sâu sắc của các cây bút nữ khi khái quát và tiếp cận đề tài thế sự đời tư, với nỗi đau nhân tình thế thái bằng lối viết “dịu dàng và bén ngọt, róng riết và đồng cảm, sẻ chia với những thân phận, những người sống quanh mình”

Nối tiếp cảm hứng của nền văn học chiến đấu trước 1975, truyện ngắn nữ đương đại tiếp tục khám phá những âm vang của cuộc chiến đấu còn vọng về trong thực tại, đặc biệt là những khổ đau, mất mát của con người trong và sau cuộc chiến khốc liệt ấy Các nhà văn nữ

đã nhìn thẳng vào sự thật với con mắt quan sát tinh tế để phát hiện ra cuộc chiến không chỉ

có bộ mặt anh hùng với những chiến công vang dội, chiến tranh còn là sự khốc liệt kinh hoàng, là những nỗi đau, những mất mát hi sinh Tuy viết về một đề tài truyền thống song hướng tiếp cận đa dạng đã giúp những cây bút truyện ngắn nữ có những phát hiện mới mẻ, phong phú về những vấn đề phức tạp, nhiều chiều của hiện thực chiến tranh để thế hệ sau có

sự thấu hiểu, cảm thông, chia sẻ với những người đã chiến đấu vì nhân dân, vì đất nước suốt một thời kì dài như thế! Đồng thời cho thấy một cảm nhận thấu đáo, những ám ảnh, dư âm

và vết thương mà chiến tranh để lại trong mỗi người, mỗi gia đình sau hòa bình Điều này chứng tỏ năng lực quan sát tinh tế cùng cái nhìn nhân bản và tiếng nói đồng cảm của nhiều cây bút truyện ngắn nữ thời đại mới

Ngoài mảng đề tài chiến tranh, truyện ngắn nữ còn đặc biệt quan tâm đến đề tài tình yêu, hạnh phúc với những khát vọng tình yêu luôn luôn bỏng cháy nhưng dường như chẳng bao giờ có thể thực hiện được, chẳng bao giờ có thể vẹn tròn Vẫn còn bàng bạc những mất mát trong tình yêu và hôn nhân, nhấn chìm người phụ nữ vào sự cô đơn, đau khổ Thử làm một cuộc khảo sát ta sẽ thấy ngày nay truyện ngắn tình yêu của các cây bút nữ phát triển vô

cùng mạnh mẽ Nhiều tập truyện ngắn tình yêu của nữ ra đời: Tuyển chọn truyện ngắn tình yêu của các tác giả Phan Thị Vàng Anh, Y Ban, Nguyễn Thị Thu Huệ … , Truyện ngắn tình yêu của các nhà văn nữ (Trong đó chuyện ngắn của các cây bút trẻ chiếm đa số) Truyện

ngắn tình yêu ra đời hàng năm trong đó số lượng tác giả là nữ được tuyển chọn rất đông

đảo Có thể nói viết về tình yêu là đặc thù của nữ giới bởi “Ái tình là lĩnh vực tình cảm mãnh liệt nhất của con người, lại gắn với cảnh sống của gia đình với một diện sống không quá bao la, rồi tình yêu lại mang vị đắng mà phụ nữ phải nếm chịu nhiều nhất” (Phương Lựu) Điều này lí giải vì sao các nhà văn nữ thường viết về tình yêu, lại tác giả nữ chỉ viết hay khi viết về tình yêu

Trong sáng tác của các chị muôn vàn cung bậc của tình yêu được tái hiện, lí giải với những sắc thái riêng, có tình yêu làm cho con người trở lên cao thượng, thánh thiện trong

Chờ nhật thực của Lê Hoài Anh, Sợi tóc của Thụy Anh, Bảy ngày trong đời của Nguyễn Thị Thu Huệ, có thứ tình yêu đầy dục vọng thấp hèn trong Vai kép của Lê Hoài Anh, và cũng có tình yêu bồng bột trong Hai mười bảy bước chân là lên thiên đường của Nguyễn Thị Thu Huệ, và cả những tình yêu ngọt ngào, nồng nàn trong Mùa đông ấm áp, tình yêu mang đến đau khổ, cay đắng trong Ngoại tình, Còn gì đâu mùa đông của Nguyễn Quỳnh Trang, có tình yêu mơ hồ như ảo giác trong Truyện tình Thụy Anh, Chuyện kinh dị của Lý Lan, Chợ rằm dưới gốc dâu cổ thụ của Y Ban, lại có tình yêu đầu đời của những người trẻ tuổi với bao nhiêu xúc cảm, đắm say, ghen tuông, giận hờn trong Váy ướt quần vào bắp chân của Đỗ Bích Thúy, Chuyện yêu của Đường Hải Yến, Vào đời của Hoàng Lan Anh … Như vậy có

thể thấy tình yêu là một mảng màu khá quen thuộc và sinh động trong truyện ngắn của các nhà văn nữ Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng: Chưa bao giờ trong văn học của nước nhà khuôn mặt của hạnh phúc và các sắc thái của tình yêu được biểu hiện phong phú đến thế

Trong những tác phẩm viết về đề tài này, các cây bút nữ đặc biệt mạnh dạn cất lên tiếng nói cá nhân, nêu lên ước nguyện của mình, dám đòi hỏi và kêu gọi người đời hãy quan tâm đến số phận những người phụ nữ Nhân vật nữ của Y Ban mạnh bạo nói: “Đất nước anh hùng ngoại xâm thiên tai liên miên nên mẹ quan tâm đến những người anh hùng, thi sĩ Mẹ

đã không chú ý đến những cô gái vốn dịu dàng, nhu mì không mấy đòi hỏi của mẹ Nhưng bây giờ con đòi hỏi Mẹ ơi, mẹ hãy quan tâm đến chúng con, đến nỗi đau của những cô gái” (Bức thư gửi mẹ Âu Cơ)

Bên cạnh mảng đề tài tình yêu, gia đình cũng là phạm vi hiện thực khá sinh động được các nhà văn nữ giành nhiều quan tâm Có lẽ cuộc sống hiện đại với những thay đổi chóng mặt về kinh tế và văn hóa đã góp phần vô cùng to lớn vào sự biến chuyển tư duy, nếp

sống, nếp nghĩ và làm thay đổi trên nhiều bình diện các vấn đề của đời sống gia đình Từ nhiều góc nhìn khác nhau, các cây bút nữ đã đề cập đến rất nhiều nguy cơ ran nứt, đổ vỡ trong đời sống gia đình trước những biến đổi của thời đại, đến mối quan hệ giữa cá nhân với gia đình và cá nhân với xã hội cũng như những ràng buộc và thách thức Tình mẫu tử thiêng

liêng đã bị những đòi hỏi vật chất đánh đổi trong truyện ngắn Của Để dành, Một chiều mưa của Nguyễn Thị Thu Huệ, Một trái tim khô của Nguyễn Ngọc Tư, Người của mỗi người của

Dạ Ngân…

Bên cạnh những cảnh báo về nguy cơ rạn nứt bởi lối sống vật chất thời hiện đại còn

có những cảnh báo về nguy cơ đổ vỡ từ mối quan hệ tự thân bên trong nó Sự lệch pha giữu hai tâm hồn đàn ông và đàn bà là một bi kịch hôn nhân của gia đình hiện đại Ngoại tình và

li hôn là hệ quả tất cho những cuộc hôn nhân như vậy Không ít bi kịch đã xảy ra khi người phụ nữ không dung hòa được mối quan hệ giữa gia đình và công việc xã hội Có một thực tế

là không ít những phụ nữ thành đạt trên bước đường công danh lại gặp những trắc trở trong

cuộc sống gia đình, trong mối quan hệ vợ chồng Các nhân vật nữ trong Thượng đế bảo mỗi người đàn ông chỉ của riêng một người đàn bà, Người đàn bà đứng trước gương đều có kết

cục là một cuộc sống li thân khi không dung hòa được cuộc sống và nhận được sự cảm thông, chia sẻ từ người chồng của mình

Với hướng tiếp cận cuộc sống đa chiều, các tác giả nữ đã tái hiện bức tranh cuộc sống với nhiều dáng vẻ với các vấn đề thế sự, đời tư, các vấn đề tình yêu, gia đình hết sức gần gũi, đời thường Cuộc sống chứa đựng trong nó cả những nguy cơ, hiểm họa, nỗi đau, hoài nghi, những điều bất ổn, những suy sụp về nhân cách, đạo đức … Tất cả tạo nên “âm vang của một cuộc khủng hoảng” (Đặng Anh Đào) Vì thế, dưới con mắt nhìn nhạy cảm, tinh tế của phái nữ, hiện thực cuộc sống được miêu tả bộn bề và phức tạp, một hiện thực chứa nhiều khả năng, chứa nhiều mối lo ngại, hoài nghi … Khám phá cuộc sống ở những mặt đời thường nhất, truyện ngắn nữ hôm nay đã tái hiện những vấn đề của hiện thực hàng ngày diễn ra trước mắt, những khoảng khắc và lát cắt cuộc sống Nhưng cũng chính từ góc nhìn ấy, các cây bút nữ đã đặt ra được vấn đề của đời sống nhân sinh mang tính khái quát lẽ đời

1.2.1.3 Nhân vật

Văn học nói chung và truyện ngắn nói tiêng ngày càng cố gắng đi sâu và nhìn nhận con người như một thực thể riêng với những giá trị thật và cần được khẳng định Thế giới tâm hồn của con người với cả những mặt ẩn khuất trước đây chưa được thực sự quan tâm thì nay được tiếp cận, khai thác sâu sắc ở những phương diện như bản ngã, tiềm thức, vô thức, đời sống tâm linh, dục vọng Vì vậy thế giới nhân vật trong sáng tác của các nhà văn nữ là những con người trong cuộc sống với những phẩm chất, tính cách đời thường Nổi bật trong thế giới nhân vật của các nhà văn nữ là những người phụ nữ hiện đại với cuộc đời và tính cách cụ thể Các cây bút nữ đã biết phát huy lợi thế của mình trong việc diễn tả đời sống nội tâm của nhân vật nữ Hơn ai hết họ là những người cảm nhận được niềm vui cũng như nỗi buồn của người đồng giới Thế giới nhân vật của các nhà văn nữ hiện lên rất đa dạng và phức tạp Sự đa dạng thể hiện ở chỗ người phụ nữ trong tác phẩm với đủ mọi lứa tuổi: Từ những bé gái sắp bước vào tuổi dậy thì với những khám phá về cuộc sống về những “hành

động bí ẩn của người lớn”: Cái Tý, Hậu thiên đường của Nguyễn Thị Thu Huệ, Con quỷ nhỏ trong tôi của Y Ban …; những người con gái háo hức, hân hoan bước vào tình yêu với ước

mơ sẽ được như ý, kì vọng, với tất cả sự ngây thơ, trong sáng mà nhiều khi không lường hết

được sự mù quáng của mối tình mình đang ôm ấp, thi vị: Biển ấm của Nguyễn Thị Thu Huệ,

27 bước chân là lên thiên đường, Ai chọn giùm tôi của Y Ban …; những người đàn bà luống

tuổi luôn khát khao có một bến đỗ tình yêu, một nơi trú ngụ bình yên cho cuộc đời mình; đến những người đàn bà đã có trong tay một mái ấm gia đình nhưng vẫn chạy theo ảo vọng

của một tình yêu không có thực: Mỗi người đàn ông chỉ của riêng một người đàn bà của Y Ban; Lí con sáo sang sông, Cái nhìn khắc khoải, Cuối mùa nhan sắc, Dòng nhớ, hiu hiu gió bấc, Qua cầu nhớ người, Nhà cổ … của Nguyễn Ngọc Tư … Sự phức tạp đó chính là những

suy nghĩ, khát khao của người phụ nữ bấy lâu nằm im trong tâm hồn, nay trỗi dậy, bứt phá, thậm trí là đi ngược lại những phẩm chất vốn có của người phụ nữ truyền thống Khi đi sâu tìm hiểu thế giới nhân vật nữ, ta thấy nổi bật lên là những số phận phụ nữ không may mắn

trong những hoàn cảnh sống cụ thể cùng những suy nghĩ và trăn trở trước lẽ đời

Đi sâu vào tìm hiểu những số phận riêng, mổ xẻ những cảm xúc, suy tư rất phụ nữ ta còn bắt gặp kiểu nhân vật không hẳn tốt, không hẳn xấu không rõ trắng đen, họ là những

thực thể vô cùng phức tạp Nhân vật trong Người đàn bà đứng trước gương của Y Ban thú

nhận “Nàng đã luôn nắm bắt được ý nghĩ của mình, còn những cái vở ý nghĩ đó nàng chưa

một lần nhìn thấy, bởi nàng chưa bao giờ thấu đáo được mình Cô con dâu trong Bóng đè

của Đỗ Hoàng Diệu dù đau đớn, căm nghét, ghê tởm khi bị bóng của cha chồng và dòng họ nhà chồng cưỡng hiếp trước bà thờ tổ tiên nhưng bên cạnh đó cô ta lại thấy “bồn chồn mong nhớ, thậm chí thèm khát cảm giác ấy Tôi quẫy đạp, nội chiến, tâm linh héo rũ.” Cô người

tình nhỏ bé, đáng yêu trong vòng tay người tình Những đêm thắp sáng của Nguyễn Thị Thu

Huệ đã kịp tráo trở chanh chua chỉ sau môt hai đêm Người phụ nữ bỗng trở nên “sống yêu thương chồng con và làm tròn bổn phận của mình chỉ sau một giấc mơ ngoại tình trong

Người đàn bà và những giấc mơ của Y Ban

Tóm lại với sự đổi mới về quan niệm nghệ thuật về con người, cách lựa chọn và khám phá những đề tài mới lạ, chuyện ngắn của các nhà văn nữ đã tạo ra một thế giới nhân vật rất đa dạng và phong phú, mỗi người một số phận, một cuộc đời Nổi bật trong thế giới nhân vật đó là những người phụ nữ trong xã hội có cuộc đời, thân phận cụ thể, với nỗi đau khi họ dám sống thực với chính bản thân mình với cá tính mạnh mẽ cho dù đôi khi họ phải trả giá khá đắt cho những hành động của mình Đa phần trong số họ đều là những con người từng trải, cô đơn, mang trong mình khát khao được yêu đương, được chia sẻ, được hoà đồng Từ các góc nhìn khác nhau, các nhà văn nữ đã để lại những dấu ấn riêng trong việc thể hiện tinh tế những khát vọng tình yêu, niềm mong mỏi hạnh phúc trong cuộc đời người phụ nữ Nhưng dù viết thế nào, khám phá ở góc độ nào, các nhà văn nữ luôn bộc lộ cái nhìn trắc ẩn, thương cảm với nỗi đau thân phận đàn bà

1.2.1.4 Thành tựu

Văn xuôi nữ những năm sau 1975 cho đến nay thể hiện sự đa dạng về chủ đề, đề tài cũng như phong cách và bút pháp nghệ thuật Các cây bút nữ tỏ ra đặc biệt có lợi thế trong thể loại truyện ngắn, bởi đặc trưng của thể loại này là dễ tiếp cận và phản ánh hiện thực ở

những tầng nghĩa sâu sắc và đa chiều, hơn nữa với đặc trưng thể loại là gọn ghẽ, truyện ngắn đáp ứng được thị hiếu của độc giả trong thời đại mới, khi quỹ thời gian không có nhiều, và theo quy luật cạnh tranh với các phương tiện truyền thông, nghe nhìn hiện đại khác Có thể nói truyện ngắn thực sự đã tạo được dấu ấn và những bước đột khởi, chiếm vị trí quan trọng trên văn đàn Trong nhiều năm liền, các cuộc thi truyện ngắn liên tục được tổ chức trên báo Văn nghệ, báo Tiền phong; tạp chí Thế giới mới, tạp chí Sông Hương, tạp chí Văn nghệ quân đội, Báo Văn nghệ thành phố Hồ Chí Minh; nhà xuất bản Thanh niên, nhà xuất bản Trẻ Những cuộc thi ấy đã thu hút được nhiều nhà văn tham gia sáng tác, tạo nên một không khí ngày càng sôi động cho văn đàn Việt Nam hiện đại Người ta thống kê được rằng ở 100 số báo Văn nghệ trẻ in hơn 200 truyện của 100 tác giả trẻ thì có tới 2/3 là truyện ngắn của các cây bút nữ Điều đó cũng phần nào cho thấy ưu thế của văn xuôi nữ trên văn đàn Trong các cuộc thi truyện ngắn, nhiều giải thưởng đã được trao cho các nhà văn nữ Trong các cuộc thi truyện ngắn của tạp chí Văn nghệ quân đội trong thập kỷ 90 của thế kỷ trước (thời kỳ sau đổi mới không lâu) có đến 4-5 lần các nhà văn nữ chiếm giải “quán

quân” Năm 1989-1990 giải nhất được trao cho Y Ban với Bức thư gửi mẹ Âu Cơ và Chuyện một người đàn bà; năm 1992-1994 giải nhất được trao cho Nguyễn Thị Thu Huệ với Hậu thiên đường và Mùa đông ấm áp; năm 1995-1996 Trần Thanh Hà đạt giải nhất với chùm 3 truyện ngắn: Miền cỏ hoang, Bà Thỏm, Sông có dài; năm 1998-1999 giải nhất trao cho nhà văn nữ Đỗ Bích Thúy với chùm truyện: Đêm cá nổi, Ngải đắng ở trên núi, Sau những mùa trăng Năm 2001-2002 giải nhất được trao cho truyện ngắn Gió mưa gửi lại của Thùy Linh

Ngoài ra, giải thưởng trong các cuộc thi truyện ngắn do các báo khác tổ chức cũng được trao cho nhiều gương mặt nữ: Nguyễn Thị Minh Dậu - Giải thưởng cuộc thi báo Văn nghệ - 1991; Dương Nữ Khánh Thương, Viên Lan Anh, Đào Phong Lan đạt giải trong cuộc thi truyện ngắn 1996-1997 của báo Văn nghệ trẻ Nguyễn Ngọc Tư giải nhất cuộc thi Văn học tuổi 20 (lần II) do Nhà xuất bản Trẻ, Hội Nhà văn thành phố Hồ Chí Minh và báo Tuổi trẻ phối hợp tổ chức Năm 2006-2007 báo Văn nghệ đã tổ chức cuộc thi truyện ngắn lần thứ 13

và tác phẩm Thung Lam của tác giả Hồ Thị Ngọc Hoài đã được trao giải nhất Trong giới

phê bình văn học đương đại Việt Nam gần đây xuất hiện nhiều nhận định như: văn học đang mang gương mặt nữ, truyện ngắn nữ khởi sắc, sự lên ngôi của các cây bút nữ, những gương

mặt làm sáng giá “thể loại nhỏ” Có thể nói, ở thể loại truyện ngắn các cây bút nữ đã mang đến cho làng văn những giọng điệu mới Văn chương của họ phần nào đã khẳng định được

vị thế trên văn đàn, tên tuổi của họ ngày càng trở nên quen thuộc với nhiều độc giả Dạ Ngân giản dị, đằm thắm; Nguyễn Thị Thu Huệ mạnh mẽ, táo bạo; Y Ban sắc sảo, táo tợn

Như vậy rõ ràng cùng với sự phát triển về số lượng của các cây bút nữ thì chất lượng cũng đã được nâng cao Mỗi một cây bút là một lối viết, một giọng điệu khác nhau Và quan trọng hơn sáng tác của họ đã tạo được dư luận, gây được sự chú ý của độc giả Những năm đầu thiên niên kỷ mới, các cây bút nữ lại thêm một lần làm nóng văn đàn bởi sáng tác của những cây bút nữ trẻ như Nguyễn Ngọc Tư, Đỗ Hoàng Diệu Gần đây trên thị trường sách Việt Nam xuất hiện nhiều tập truyện ngắn mà phạm vi và tiêu chí lựa chọn của người làm

sách, của nhà xuất bản là sáng tác của các cây bút nữ, Chẳng hạn như Truyện ngắn bốn cây bút nữ, Truyện ngắn của các nhà văn nữ Việt Nam, Truyện ngắn nữ văn nghệ quân đội, Truyện ngắn các tác giả nữ Hà Nội, Truyện ngắn nữ 2000 – 2006, Truyện ngắn nữ thập niên 90, Truyện ngắn chọn lọc 14 tác giả nữ, Truyện ngắn nữ chào thiên niên kỷ mới, Vũ điệu thân gầy – truyện ngắn 12 cây bút nữ, v.v và v.v Không phải tất cả đều là những cuốn

sách hay nhưng qua đó để thấy rằng, truyện ngắn nữ đã dần có “thương hiệu”

Rõ ràng, mặc dù đã có những bước phát triển về cả số lượng và chất lượng, nhưng những cây bút nữ sẽ vẫn còn gặp phải nhiều chông gai trên con đường khẳng định tài năng qua các tác phẩm của mình Bởi muốn có một tác phẩm có chất lượng, sống trong lòng công chúng, các nhà văn nữ cần phải tìm kiếm cho mình một hướng sáng tạo nghệ thuật bền vững chứ không chỉ dừng ở việc phản ánh những vấn đề nóng, những vấn đề đang được nhiều người quan tâm như hiện nay Việc đi sâu vào khai thác ngôn ngữ, tìm kiếm những cách thể hiện truyện một cách mới mẻ sẽ giúp cho các nhà văn nữ tìm được vị trí đứng trong lòng độc giả Hơn nữa viết văn là một công việc vừa đòi hỏi sự bắt kịp với xu hướng thời đại, phản ánh hơi thở của cuộc sống nhưng cũng phải có những sáng tạo nghệ thuật riêng biệt, tạo ra dấu ấn riêng cho mình Những nhà văn nữ ngoài công việc sáng tạo nghệ thuật còn phải chăm lo cho cuộc sống gia đình, vì thế không khỏi gặp phải những khó khăn Tuy nhiên, với những gì mà các nhà văn nữ đã làm được trong thời gian qua, độc giả có thể hoàn

toàn tin tưởng vào một thế hệ các nhà văn nữ với những tác phẩm có giá trị nghệ thuật cao trong tương lai

1.2.2 Xu hướng phát triển của ý thức nữ quyền

Trong cái nhìn lịch sử, vai trò của nữ giới, mặc nhiên bị coi là vai trò lệ thuộc và bị chi phối bởi nam quyền Và cuộc chiến giành lại vị thế đã mất của nữ giới – vốn âm ỉ rất lâu trong lịch sử đã dần phát triển mạnh mẽ với tên gọi là chủ nghĩa nữ quyền hay nữ quyền luận Một cách khái quát nhất, “nữ quyền” là “quyền bình đẳng của phụ nữ trên mọi lĩnh vực kinh tế, xã hội và giáo dục Khái niệm “nữ quyền” ở cấp độ rộng là quyền lợi của người phụ nữ trong thế tương quan với nam giới để đạt đến cái gọi là “nam nữ bình quyền” Ở cấp

độ hẹp thì “nữ quyền” có mối liên quan tới các quan niệm như “giới tính”, “phái tính” trong văn học Nếu như “giới tính”,”phái tính’ là công cụ để khu biệt đặc tính giữa hai phái nam

và nữ thì khái niệm nữ quyền không chỉ dừng lại ở đó mà mục đích của nó hướng tới là sự bình quyền của nam – nữ, đồng thời tạo ra hệ quy chuẩn riêng của nữ giới” [47] Như vậy trong phê bình và nghiên cứu văn học, nữ tính phải trực tiếp đối diện với sáng tác văn học của cả nam và nữ nhà văn đồng thời suy nghĩ về quan hệ sáng tác của các tác giả nam đối với sự sinh tồn và giải phóng phụ nữ Tuy nhiên, trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, chúng tôi chỉ xin đề cập đến “ý thức nữ quyền” ở khía cạnh bảo vệ, bênh vực quyền sống của người phụ nữ, giải phóng phụ nữ ở sáng tác văn học của các nhà văn nữ

Nhìn lại lịch sử, chúng ta thấy rằng từ khi Nho giáo du nhập vào Việt Nam và trở thành quốc giáo thì người phụ nữ đã phải gánh chịu biết bao thiệt thòi với tam tòng tứ đức, người phụ nữ phải “tại gia tong phụ, xuất gía tòng phu, phu tử tòng tử” đã cho ta cái nhìn khái quát nhất về tư tưởng trọng nam khinh nữ trong xã hội phong kiến Việt Nam Nhưng

có lẽ bất công nhất, nghiệt ngã nhất và quan niệm giành cho những người quả phụ, bản thân

họ đã phải chịu bất hạnh tột cùng vậy mà xã hội lại thêm một lần nữ đẩy họ vào vực thẳm khổ đau với việc đề cao và khuyến khích người phụ nữ tủ tiết và tuẫn tiết Ví như nàng Vũ Thị Thiết – người phụ nữ đã lấy cái chết để chứng minh tiết hạnh với chồng, nàng được ca ngợi, được các nhà nho gọi là liệt nữ và bản thân nàng cũng được lập đền thờ Sự bất công đối với người phụ nữ bao nhiêu thì sự ích kỉ của đạo đức nam quyền càng được thể hiện bấy

nhiêu Trong văn học trung đại về cơ bản nữ giới không có tiếng nói, và nhưng cuộc đàm đạo văn chương chỉ diễn ra giữa những người đàn ông với nhau nên ý thức nam quyền đã rất phát triển và lấn át tất cả

Trong văn học Việt Nam Trung đại, xét cho công bằng thì cũng đã có những tiếng nói nữ quyền, nhưng phải đến XVIII – XIX mới xuất hiện Trong vòng cương tỏa của tư tưởng nam quyền đã bắt đầu xuất hiện nhưng nữ văn sĩ tài năng như Đoàn Thị Điểm, bà Huyện Thanh Quan và đặc biệt là Hồ Xuân Hương Là một nhà thơ có thân phận lẽ mọn, Hồ Xuân Hương đã nhiều lần bộc bạch nỗi ngán ngẩm trước sự “ban phát” tình yêu của người đàn ông giành cho vợ lẽ: “Năm thì mười họa hay chăng chớ/ Một tháng đôi lần có cũng không”, bà đã công khai lên tiếng bênh vực những người phụ nữ “không chồng mà chửa” – một tội tày đình trong xã hội bấy giờ “Không chồng mà chửa mới ngoan/ Có chồng mà chửa thế gian chuyện thường” Đồng thời bà luôn thể hiện khát khao tình yêu trọn vẹn, cả

về thể xác lẫn tâm hồn Mặc dù là tiếng nói phản kháng, nổi loạn nhưng những khúc tự tình của Xuân Hương vẫn chỉ là những tiếng than thân chứ chưa được coi là một dòng văn học đại diện cho người phụ nữ để đòi quền bình đẳng Sang đầu thế kỉ XX, cùng với phong trào đấu tranh cho nữ quyền trên toàn thế giới và sự cách tân đổi mới trong văn học ta bắt gặp những người phụ nữ vô cùng táo bạo trong các sáng tác của Tự lực văn đoàn, họ đã thực sự lên tiếng đòi sự bình quyền, đòi cho mình vị trí xứng đáng trong gia đình và xã hội, đến với tình yêu họ cũng thể hiện khao khát thân xác không dấu diếm, mong mỏi một tình yêu vẹn tròn, đầy đủ mọi cung bậc và họ sẵn sàng vượt thoát khỏi mọi lễ giáo phong kiến để sống với tình yêu của mình Bên cạnh đó là sự xuất hiện khá thường xuyên của các nư văn sĩ trên văn đàn như Đạm Phương, Sương Nguyệt Ánh … Đã tạo nên một tiếng nói nữ và làm tiền

đề phát triển cho dòng văn học mang màu sắc nữ quyền hôm nay

Sau năm 1975 đặc biệt là khi đất nước bước vào thời kì đổi mới, sự khởi sắc của nền kinh tế cùng những nỗ lực tạo nên sự bình đẳng về giới đã thúc đẩy sự phát triển của văn học nữ quyền Người phụ nữ Việt Nam tham gia nhiều hơn vào các hoạt động xã hội và ngày càng được đánh giá cao, nhưng điều quan trọng hơn cả là “ý thức giới – một cách tự giác đã ăn sâu vào tâm thức của đội ngũ những người cầm bút, tạo nên âm hưởng nữ quyền

trong văn học” [9] Vốn đã xuất hiện từ lâu trong văn học, nhưng những phẩm chất, giá trị cũng như đời sống tinh thần của người phụ nữ luôn được nhìn dưới đôi mắt đàn ông, và chỉ khi xã hội đạt đến một trình độ dân chủ nhất định thì văn học nữ quyền mới thực sự phát triển

Sự xuất hiện rầm rộ của các cây bút nữ cả về số lượng và phạm vi sáng tác đã mang đến cho văn học đương đại một diện mạo lớn việc đó cũng đồng nghĩa với việc ý thức giới tính ngày càng được nâng cao Nhà văn Bùi Việt Thắng đã khẳng định “văn học đang mang gương mặt nữ - ngày càng trắc ẩn và khoan dung, ngày càng tinh tế mà đằm thắm” Nhiều người cho rằng, văn học đương đại Việt Nam đang “âm thịnh dương suy” Có thể khẳng định, chính các cây bút nữ đã góp công lớn cho nền văn học đương đại đem đến cho văn đàn những tiếng nói mới mẻ, buộc các nhà văn nam và các nhà phê bình phải thừa nhận tài năng của họ Nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Điệp cho rằng, sự xuất hiện và mở rộng âm hưởng nữ quyền trong văn học đương đại Việt Nam xuất phát từ ba nguyên nhân cơ bản: Thứ nhất, sự thay đổi tư duy và sự mở rộng của tinh thần dân chủ khiến cho nữ giới có điều kiện tự do cất cao tiếng nói của mình với tư cách là chủ thể độc lập; Thứ hai, bản thân nữ giới đã có những thay đổi lớn về mặt nhận thức, học vấn, tự chủ kinh tế và am hiểu pháp luật … tức là đã có

đủ các yếu tố để trở thành một chủ thể độc lập; Thứ ba, cấu trúc sinh học cũng như sự nhạy cảm và mối quan tâm của nữ giới có nhiều điểm gặp gỡ với nhịp sống thời hiện đại

Sự bình đẳng về chủ thể sáng tạo được thể hiện ở việc đội ngũ các nhà văn nữ ngày càng đông đảo và rầm rộ trên văn đàn Và quan trọng hơn “chất nữ” – nội dung văn chương đấu tranh cho sự bình đẳng giới của phụ nữ trên các lĩnh vực cũng được thể hiện rõ nét Các nhà văn nữ có những đóng góp to lớn về nội dung phản ánh, hình thức biểu hiện, vừa kế thừa truyền thống lại vừa tạo được giọng điệu riêng, khẳng định dấu ấn của phái nữ và hướng đến tính dân chủ bình đẳng trong sáng tác Truyện ngắn của họ, không chỉ áp sát hiện thực đời sống mà còn thể hiện rất rõ ý thức về vị trí, vai trò của người phụ nữ trong xã hội

Sự hiện diện của văn học nữ tính và âm hưởng nữ quyền trong văn học Việt Nam có thể coi

là một bước phát triển thực sự của văn học theo hướng dân chủ hóa

Văn học mang màu sắc nữ quyền trong văn học đương đại trước hết thể hiện ở chủ

đề, đề tài mà các tác giả nữ hướng đến Đó là tình yêu và hạnh phúc, khi viết về mảng đề tài này nhà văn có có hội khám phá mọi cung bậc của cảm xúc: từ những rung động nhẹ nhàng cho đến tình yêu say đắm, nhưng dư vị ngọt ngào và cả những đắng cay … Trong sáng tác của các cây bút nữ đương đại ta dễ nhận thấy thái độ chủ động, quyết liệt đấu tranh để giành, giữ tình yêu, dám sống thật với chính mình và dám đi đến tận cùng bản thể Trên trang viết của họ, chúng ta thấy hiện lên “những người đàn bà khổ vì yêu, rút hết gan, hết ruột để yêu và hi sinh cho tình yêu bất cần những hệ lụy sau đó” [45, 16] Vẫn biết “lời yêu mỏng manh như màu khói” những người phụ nữ vẫn không ngừng khao khát, kì vọng vào tình yêu bởi tình yêu chính là sự sống của người phụ nữ Xua đi những thổn thức, chờ đợi, bất an, đau khổ, người phụ nữ vẫn dạt dào yêu đương, điều đó tạo nên một sự mạng mẽ đáng thương đối với người phụ nữ Họ luôn ý thức rõ hạnh phúc là gì và luôn đấu tranh để

có được, họ nâng niu, trân trọng vô vùng những khát vọng, những ước ao của giới mình bởi

họ ý thức được giá trị của bản thân Cuộc hành trình đi tìm hạnh phúc của người phụ nữ trên trang viết của những người phụ nữ chủ động, hiện đại chính là cuộc “tuyên chiến” với những quan niệm cổ hủ, lạc hậu đối với người phụ nữ

Không chỉ thẳng thắn nói về những khao khát tình yêu, hạnh phúc, người phụ nữ trong văn học đương đại đã đứng lên đối diện với đàn ông, đi sâu tìm hiểu để “xét lại” bản chất của những người đàn ông mà xưa kia họ chỉ có một mối quan tâm là phục tùng và dâng hiến Hình ảnh người đàn ông bất toàn trong con mắt những người phụ nữ cũng là sự thể hiện một phần âm hưởng nữ quyền trong văn xuôi Việt Nam đương đại

Trong tình yêu, hạnh phúc gia đình những người đàn ông hiện lên hầu hết là những

kẻ phản bội, quên ơn nghĩa, ích kỉ, thờ ơ, vô trách nhiệm hoặc là nhạt nhẽo, vô vị Rất nhiều lần các nhà văn nữ đã phải thốt lên “Đàn ông rặt một bọn đểu cả” (Nguyễn Thị Thu Huệ);

Anh chàng trong truyện Một chiều mưa vui vẻ với một cô gái khác trong ngôi nhà ấm áp,

tràn ngập tiếng cười, bỏ mặc người yêu đứng dưới mưa chờ đợi với bao lo lắng Hay nhân

vật người đàn ông trong Biển và người đàn bà xấu xí, Đàn bà xấu không có quà đã nhận sự

cưu mang, nâng đỡ của những người phụ nữ khi ốm yếu, bệnh tật, nhưng khi khỏe mạnh họ