Sự ảnh hưởng của văn hóa chính trị đối với tiến trình dân chủ ở việt nam

Làn sóng dân chủ thứ ba diễn ra đã mang tới nhiều kỳ vọng cho các nhà hoạt động dân chủ lẫn các học giả chính trị về xu hướng phổ quát của các giá trị lẫn mô hình dân chủ tự do phương Tây. Tuy nhiên, sau giai đoạn thoái trào của làn sóng dân chủ này, chính trị thế giới cho đến nay vẫn đang chứng kiến các nền dân chủ đi theo những kịch bản rất khác nhau. Thực tế này khiến cho giả thuyết về tính tương thích của các nền dân chủ đối với các bối cảnh văn hóa xã hội khác nhau, vốn được đề xuất bởi các học giả theo thuyết tương đối văn hóa được đưa ra xem xét. Học thuyết này cho rằng, nếu xem dân chủ như là một phát kiến của nền văn minh phương Tây thì nó cũng sẽ xa lạ với các bối cảnh văn hóa khác phương Tây, do đó, nó tất yếu tạo ra nhu cầu điều chỉnh các giá trị dân chủ vốn được phương Tây thừa nhận, đồng thời sáng tạo ra các mô hình dân chủ mới phù hợp với từng nền văn hóa của từng quốc gia khác nhau. Cách tiếp cận này sau đó đã phải đối diện với phản biện rằng, liệu có những nền văn hóa người dân cảm thấy hài lòng với chế độ độc tài hơn là dân chủ hay không?

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Làn sóng dân chủ thứ ba diễn ra đã mang tới nhiều kỳ vọng cho các nhàhoạt động dân chủ lẫn các học giả chính trị về xu hướng phổ quát của các giátrị lẫn mô hình dân chủ tự do phương Tây Tuy nhiên, sau giai đoạn thoáitrào của làn sóng dân chủ này, chính trị thế giới cho đến nay vẫn đang chứngkiến các nền dân chủ đi theo những kịch bản rất khác nhau Thực tế này

khiến cho giả thuyết về tính tương thích của các nền dân chủ đối với các bối cảnh văn hóa xã hội khác nhau, vốn được đề xuất bởi các học giả theo

thuyết tương đối văn hóa được đưa ra xem xét Học thuyết này cho rằng, nếuxem dân chủ như là một phát kiến của nền văn minh phương Tây thì nó cũng

sẽ xa lạ với các bối cảnh văn hóa khác phương Tây, do đó, nó tất yếu tạo ranhu cầu điều chỉnh các giá trị dân chủ vốn được phương Tây thừa nhận,đồng thời sáng tạo ra các mô hình dân chủ mới phù hợp với từng nền vănhóa của từng quốc gia khác nhau Cách tiếp cận này sau đó đã phải đối diện

với phản biện rằng, liệu có những nền văn hóa người dân cảm thấy hài lòng với chế độ độc tài hơn là dân chủ hay không? Rõ ràng, quá trình mở rộng

quyền tự do công dân và sự tham gia chính trị ngày càng tăng ở nhiều quốcgia trên thế giới đã phủ nhận giả thuyết trên, đồng thời giảm độ tin cậy củanhững nhận định về tính khu biệt của đặc trưng văn hóa trong việc quy địnhgiá trị và mô hình dân chủ

Như vậy, các tranh luận trên đã bộc lộ hạn chế của cả hai hướng tiếp

cận phổ quát hóa lẫn khu biệt hóa yếu tố văn hóa Điều này đưa tới những

thay đổi trong cách tiếp cận về sự ảnh hưởng của văn hóa chính trị đối với

dân chủ Thay vì, chấp nhận hay không đối với dân chủ ở các bối cảnh văn hóa khác nhau, một cách tiếp cận cân bằng và khả thi hơn, đó là: Mô hình dân chủ nào sẽ hoạt động hiệu quả hơn trong một bối cảnh văn hóa cụ thể Hướng tiếp cận này đưa tới giải thuyết nghiên cứu rằng: Tồn tại mối tương quan giữa các đặc điểm của một mô hình dân chủ với các giá trị đặc trưng của xã hội Điều này giúp giải thích cho việc, một quốc gia cụ thể sẵn sàng

đón nhận mô hình dân chủ này song đồng thời nghi ngờ đối với mô hìnhkhác hay nói cách khác, văn hóa chính trị có ảnh hưởng nhất định đến việclựa chọn, áp dụng và thực hành một mô hình dân chủ.

Giải thuyết nghiên cứu trên thực sự cũng đang đặt ra những vấn đềcấp thiết về lý luận lẫn thực tiễn đối với nền chính trị Việt Nam hiện nay

Là quốc gia nằm trong khu vực Đông Á, láng giềng với nước lớn TrungHoa và là một trong ít các quốc gia đi theo mô hình một đảng duy nhấtcầm quyền do đảng Cộng sản lãnh đạo Ba yếu tố đó đã đặt Việt Namđứng trước các xung đột giá trị lớn của thời đại: Giữa Đông và Tây; Tả vàHữu; giữa nước lớn (nền văn hóa chi phối) và nước nhỏ (nền văn hóa chịuảnh hưởng) Đặc điểm này cùng với các yếu tố nội sinh đã góp phần địnhhình văn hóa chính trị với những giá trị được ưu tiên riêng có của dân tộcViệt Những giá trị đó tất yếu đã có những ảnh hưởng quan trọng đến quátrình tham gia của người dân vào đời sống chính trị cũng như tiến trìnhdân chủ của đất nước

Quá trình hội nhập và phát triển đặt ra nhu cầu của các quốc gia vềnghiên cứu lý luận nhằm, xây dựng và phát huy bản sắc và các giá trị vănhóa cốt lõi của quốc gia dân tộc, mặt khác tìm ra mô hình dân chủ phù hợpcho mình Do đó, muốn đổi mới và phát triển với một mô hình dân chủ phùhợp trong những thời kỳ nhất định, mọi quốc gia đều đứng trước nhu cầumuốn hiểu rõ hơn về chính mình, trong đó có việc hiểu về văn hóa chính trịvới những giá trị được chính cộng đồng quốc gia dân tộc mình ưu tiên vàchia sẻ rộng rãi Ở Việt Nam hiện nay đã có khá nhiều công trình bàn về vănhóa chính trị lẫn dân chủ, song vẫn còn một khoảng trống tri thức chưa đượcnghiên cứu một cách tương xứng với tầm quan trọng của nó, liên quan đến

câu hỏi nghiên cứu: Văn hóa chính trị Việt Nam được đặc trưng bởi những giá trị ưu tiên nào? Những giá trị đó đã ảnh hưởng ra sao đến tiến trình dân chủ ở Việt Nam? Luận giải được điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc

nếu chúng ta muốn tác động và thay đổi các giá trị văn hóa chính trị theo

hướng có lợi cho tiến trình dân chủ thì biết thay đổi điều gì và thay đổi nhưthế nào.

Với những lý do trên, tác giả mong muốn việc lựa chọn đề tài “Sự ảnh

hưởng của văn hóa chính trị đối với tiến trình dân chủ ở Việt Nam hiện nay” có thể khỏa lấp phần nào khoảng trống khoa học của những vấn đề

nghiên cứu nêu trên

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

2.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở khung khổ lý thuyết về văn hóa chính trị, dân chủ và sự ảnhhưởng của văn hóa chính trị đến dân chủ, luận án nhận diện các giá trị đặctrưng của văn hóa chính trị Việt Nam và những ảnh hưởng của nó đến tiếntrình dân chủ ở Việt Nam hiện nay, cùng ý nghĩa của sự ảnh hưởng đó

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Làm rõ các quan niệm về văn hóa chính trị, dân chủ và sự ảnh hưởngcủa văn hóa chính trị đến dân chủ

- Khái quát về tiến trình dân chủ ở Việt Nam từ 1986 đến Nay

- Nhận diện các giá trị đặc trưng của văn hóa chính trị Việt Nam

- Phân tích thực trạng ảnh hưởng của các giá trị văn hóa chính trị đặctrưng đến tiến trình dân chủ ở Việt Nam hiện nay

- Phân tích ý nghĩa ảnh hưởng của các giá trị văn hóa chính trị đặctrưng đến tiến trình dân chủ ở Việt Nam hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận án lấy đối tượng nghiên cứu là sự ảnh hưởng của văn hóa chínhtrị đối với tiến trình dân chủ ở Việt Nam

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Văn hóa chính trị Việt Nam được nghiên cứu trong luận án là văn hóachính trị phổ quát của Việt Nam, không phân biệt vùng miền Mặc dù, nếuxem xét về từng vùng miền khác nhau thì mức độ ưu tiên đối với các giá trịvăn hóa chính trị sẽ khác nhau song trong phạm vi của luận án này không đề

cập đến đặc trưng văn hóa chính trị theo vùng miền với tư cách là các tiểuvùng văn hóa như vậy.

Tiến trình dân chủ Việt Nam được nghiên cứu trong giai đoạn hiện nay

là giai đoạn từ Đổi mới (1986) cho đến Nay Đây là giai đoạn đất nước cónhững bước chuyển mạnh mẽ về kinh tế, xã hội, chính trị đồng thời tạo ranhững thay đổi trong nhận thức và hành vi tham gia chính trị của người dân.Trong quá trình tồn tại và phát triển, cộng đồng dân tộc Việt Nam đãtạo dựng cho mình nhiều giá trị văn hóa chính trị khác nhau, song những giátrị đặc trưng vốn được cộng đồng ưu tiên và chia sẻ rộng rãi sẽ được lựachọn nghiên cứu

4 Phương pháp nghiên cứu

Xuất phát từ vấn đề nghiên cứu và cách tiếp cận, luận án tập trung sửdụng các phương pháp định tính và các phương pháp cụ thể khác như sau:

Phương pháp tổng hợp - phân tích tài liệu thứ cấp nhằm hệ thống hóa

các đặc trưng của dân chủ và văn hóa chính trị Việt Nam theo các chiều cạnhnhằm xác định các giá trị được ưu tiên và sự ảnh hưởng của nó đối với tiếntrình dân chủ

Phương pháp so sánh cung cấp góc nhìn đa chiều khi xem xét các đặc

trưng văn hóa chính trị ở các quốc gia và khu vực, đặc biệt ảnh hưởng củavăn hóa chính trị ở các quốc gia khác nhau đã mang tới những kịch bản dânchủ chủ khác nhau Ngoài ra, phương pháp này giúp nhận diện những thayđổi trong nhận thức lẫn thực hành dân chủ ở Việt Nam qua các giai đoạntrong hơn 30 năm sau Đổi mới

Phương pháp phỏng vấn chuyên gia được sử dụng để có những phân

tích chuyên sâu từ góc nhìn của các chuyên gia về văn hóa chính trị và dânchủ, đặc biệt khi nghiên cứu trường hợp là Việt Nam

Phương pháp nghiên cứu liên ngành: Với đối tượng nghiên cứu là văn

hóa chính trị đòi hỏi luận án phải vận dụng tri thức của các khoa học khácnhư văn hóa học, nhân học văn hóa kết hợp với chính trị học

5 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án

5.1 Ý nghĩa khoa học

- Góp phần hệ thống hóa, bổ sung và làm sáng tỏ các vấn đề lý luận vềvăn hóa chính trị và dân chủ Đồng thời, luận giải về sự ảnh hưởng của nóđối với tiến trình dân chủ nói chung

- Thông qua việc nhận diện rõ hơn về các giá trị văn hóa chính trị ViệtNam đang được cộng đồng ưu tiên, và ảnh hưởng của nó đến tiến trình dânchủ nước ta hiện nay, luận án góp phần đề xuất hướng tác động và điềuchỉnh các giá trị đó nhằm thúc đẩy tiến trình dân chủ trong thời gian tới

5.2 Ý nghĩa thực tiễn

- Kết quả nghiên cứu của luận án cung cấp những luận cứ và luậnchứng khoa học để các nhà hoạt động chính trị thực tiễn có thêm hướng tiếpcận trong việc nhận diện các giá trị văn hóa chính trị Việt Nam cũng như sựảnh hưởng của nó đến tiến trình dân chủ, góp phần vào việc điều chỉnh, bổsung cho xây dựng các thể chế dân chủ phù hợp, cũng như cho hoạt độnglãnh đạo chính trị theo hướng vì một nền dân chủ thiết thực và hiệu quả, phùhợp với các đặc trưng văn hóa chính trị của dân tộc

- Luận án có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo cho việc nghiêncứu và giảng dạy chuyên ngành Chính trị học, Văn hóa học và các chuyênngành khoa học xã hội và nhân văn liên quan khác

6 Kết cấu luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục,Luận án được kết cấu thành 4 chương, 12 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN

ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1.1 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ VĂN HÓA CHÍNH TRỊ VÀ VĂN HÓA CHÍNH TRỊ VIỆT NAM

1.1.1 Những công trình nghiên cứu về văn hóa chính trị

Các nghiên cứu chính trị học từ thời cổ đại, trung đại và cả thời kỳ phụchưng ít nhiều đã đề cập đến văn hóa chính trị như một phạm trù quan trọngtác động mạnh mẽ đến các quá trình chính trị Tuy nhiên, việc đưa văn hóachính trị vào nghiên cứu với tư cách là một phạm trù độc lập, đi kèm với cácphương pháp khoa học cụ thể thì chỉ bắt đầu vào giữa thế kỷ XX Cũng từđây các quan niệm về văn hóa chính trị cũng như mối quan hệ của nó với cácthể chế khác như kinh tế, luật pháp và hệ thống chính trị đã được thảo luận.Đặc biệt, việc đánh giá vai trò và mức độ ảnh hưởng của văn hóa chính trịđến các quá trình chính trị đã trở thành tâm điểm của các cuộc tranh luậnsuốt hơn một thế kỷ qua

Trước hết cần kể đến công trình “The Politics of the Developing Areas” (Chính trị của những khu vực đang phát triển) của A Almond và James S.

Coleman [94] Trong khi nhiều công trình khoa học chính trị thời kỳ này tậptrung vào các thể chế chính thức như pháp luật, hiến pháp và hệ thống chínhtrị, thì hai tác giả của công trình này cho rằng, ở nhiều quốc gia đang pháttriển, chính trị hay pháp luật và các thể chế chính thức nói chung là chưa rõràng, vì vậy phải nhìn vào những gì ẩn phía sau các thể chế chính thức đó, vìcác thể chế không chính thức có thể quan trọng hơn cả những thể chế chính

thức Phần trọng tâm của nghiên cứu này đã đề cập đến khái niệm “Văn hóa chính trị” và những thảo luận về nó Các tác giả không loại bỏ cách giải

thích từ thể chế chính thức mà muốn mở ra một cách tiếp cận linh hoạt hơn

từ các yếu tố phi chính thức, nhất là ở những quốc gia mới nổi, nơi mà việcđịnh hình thể chế chính thức hay pháp luật là chưa rõ ràng Hai luận điểm

quan trọng của nhóm tác giả là, văn hóa chính trị luôn là sự pha trộn (hay hợp trội) của yếu tố truyền thống và hiện đại, và nó là một quá trình học hỏi

từ xã hội (thường được gọi là xã hội hóa) Sản phẩm cuối cùng của văn hóa

chính trị theo hai ông là tập hợp các thái độ, định hướng đối với hệ thốngchính trị

Công trình “Civic culture” (Văn hóa công dân) của A Almond và

Verba [116] thực sự là một nghiên cứu tiêu biểu cho việc phổ biến lĩnh vựcnghiên cứu văn hóa chính trị cũng như đóng góp cho sự phát triển của ngànhchính trị học so sánh Nó đặt trọng tâm phân tích định hướng hành động củacông dân đối với hệ thống chính trị và tiên phong trong việc nghiên cứu xuhướng chứ không thiên về nhận định đặc tính quốc gia giản đơn Nó tậptrung vào cả các nước phát triển và đang phát triển Nó bao gồm hệ thống dữliệu lớn từ 5 quốc gia Anh, Đức, Mỹ, Ý và Mexico và được thực hiện trongvòng 5 năm Khi bàn đến dân chủ, hai tác giả cho rằng, một chế độ dân chủcần những người dân tham gia và có tri thức để tham gia Các tác giả chia ra

làm 3 loại văn hóa chính trị: Văn hóa chính trị thờ ơ, Văn hóa chính trị tuân thủ, Văn hóa chính trị tham gia1 Nghiên cứu cũng đồng thời nhấn mạnhrằng, không có một xã hội nào là tồn tại duy nhất một loại hình văn hóachính trị mà luôn có sự pha trộn giữa các loại hình và không phải lúc nào môhình hệ thống chính trị cũng phản ánh phù hợp với loại hình văn hóa chínhtrị Nếu tính tương thích cao thì tạo ra sự tuân thủ và tích cực tham gia, nếutính tương thích yếu thì gây ra sự thờ ơ, nếu không có tính tương thích thìgây ra sự rối loạn, mất niềm tin Ngoài ra, công trình được coi là đã bao chứamột lý thuyết tinh vi về dân chủ

1 Văn hóa chính trị thờ ơ (Parochial cultures): Cá nhân công dân nhận thức thấp và đánh giá thấp đối với

hệ thống chính trị, xuất hiện trong những xã hội truyền thống đơn giản, họ ít kỳ vọng đến những thay đổi chính trị và chủ yếu hướng vào các quan hệ gia đình làng xã

Văn hóa chính trị tuân thủ (Subject cultures): có sự nhận thức, niềm tin và đánh giá cao đối với hệ thống

chính trị, song lại tham gia vào quá trình chính trị một cách hạn chế, có ý thức tuân thủ pháp luật cao nhưng lại không tham gia để tạo ra các thể chế đó

Văn hóa chính trị tham gia (Paticipant cultures): Các thành viên có nhận thức, niềm tin và sự đánh giá

cao đối với hệ thống chính trị, là người tham gia vào cả hoạt động đầu vào và đầu ra của quá trình chính sách Các cá nhân trong cộng đồng có xu hướng là các nhà hoạt động chính trị và các nhà hoạt động xã hội.

“Political Culture and Political Development” (Văn hóa chính trị và phát triển chính trị) của Sidney Verba và Lucian Pye [150] xứng đáng là một sự tiếp nối của công trình “Civic culture” với những nghiên cứu phức

tạp và công phu về văn hóa chính trị của các xã hội phương Tây và ngoàiphương Tây Pye vốn được sinh ra và lớn lên ở Trung Quốc, và có sự nghiêncứu sâu đối với các xã hội ở Đông và Đông Nam Á Ông khẳng định, không

có một loại văn hóa chính trị nào là duy nhất ở một quốc gia, vấn đề nằm ở

tỷ lệ của mỗi loại hình văn hóa chính trị trong từng cộng đồng và nhấn mạnh

nó có tính năng động nhất định, tức có sự biến đổi theo thời gian Nghiêncứu này không dừng lại ở 5 quốc gia trên mà còn triển khai ở các quốc giaNhật Bản, Anh, Đức, Thổ Nhĩ Kỳ, Ấn Độ, Ý, Mexico, Ai Cập, Liên Xô

Dẫu có nhiều nghiên cứu khác nhau, song “Civic culture” (văn hóa

công dân) của A Almond và Verba vẫn là một nghiên cứu mang tính độtphá và nổi bật cả về phương pháp lẫn tính mới mẻ trong cách tiếp cận Cũngchính vì thế, đây là công trình đối diện với nhiều phê phán nhất của giới học

thuật (đặc biệt là giới học thuật Hoa Kỳ) “Civic culture” bị phê phán bởi

cách thức chọn mẫu (tính đại diện của đô thị quá lớn so với khu vực nôngthôn) cũng như những tham vọng mang tính lý thuyết về dân chủ và dân chủhóa vượt xa một nghiên cứu thiên về khảo sát thực nghiệm Mặc dù sau đó

hai tác giả đã xuất bản công trình The Civic Culture Revisited (Xét lại văn hóa công dân) [117] và làm rõ hơn khái niệm “văn hóa công dân” cũng như

cập nhật các dữ liệu mới, song các chỉ trích vẫn tiếp diễn từ các nhà nghiêncứu theo chủ nghĩa cấu trúc và chủ nghĩa thể chế, những người cho rằng việcsáng tạo ra mô hình thì có ý nghĩa hơn việc nghiên cứu mang tính giải thích.Điều này khiến cho những nghiên cứu về văn hóa chính trị bị suy giảm trongkhoảng gần 2 thập niên (cuối những năm 1960 đến giữa thập niên 80)

Sự trở lại của những nghiên cứu về văn hóa chính trị bắt đầu vào cuốithập niên 80 cho đến nay với việc tái khẳng định các yếu tố phi chính thức,đặc biệt là văn hóa có ảnh hưởng mạnh mẽ đến việc định hình cấu trúc hệthống chính trị lẫn tiến trình dân chủ của các quốc gia

Inglehart đã công bố bài báo có tên The Renaissance of Political Culture (Sự phục hưng văn hóa chính trị) [126] - đây cũng là phần mở đầu cho cuốn sách mà ông xuất bản sau đó Culture Shift in Advanced Industrial Society (Sự chuyển đổi văn hóa trong xã hội công nghiệp tiên tiến) [125].

Những nghiên cứu này bàn về sự xuất hiện của các giá trị hậu vật chất vàchủ nghĩa tập thể vốn bị chi phối bởi hành vi cá nhân và chủ nghĩa tư bảntrong các xã hội trước đây Inglehart tập trung vào những tranh luận về vaitrò của văn hóa chính trị, ông cho rằng, sự hài lòng đối với cuộc sống ảnhhưởng đến văn hóa, xã hội và quan điểm chính trị, và đặc trưng văn hóa

quốc gia tác động lớn đến sự phát triển kinh tế và thể chế - “Văn hóa không chỉ là hệ quả của kinh tế mà còn góp phần định hình bản chất cơ bản của đời sống kinh tế và chính trị” [125] Ông lập luận, mỗi xã hội được định hình

ở những mức độ khác nhau bởi các thái độ văn hóa khác nhau - chúng tươngđối bền bỉ nhưng không bất biến Các mô hình văn hóa khi được xác lập cómột sự tự chủ đáng kể và nó không chỉ không bị chi phối bởi các cấu trúckinh tế xã hội mà còn có thể định hình các cấu trúc cơ bản của đời sống kinh

…) và chúng đều liên quan, chi phối lẫn nhau theo những cách thức tạp vàthường xuyên biến đổi Từ đó, tác giả đã thôi thúc một hướng tiếp cận đanguyên nhân và hợp trội nhằm giải thích các hiện tượng chính trị xã hội khácnhau

“Making Democracy Work: Civic Traditions in Modern Italy” (Làm cho dân chủ hoạt động: truyền thống công dân ở quốc gia Italy hiện đại) của

Robert Putnam [145], là một công trình vừa thực nghiệm vừa hàn lâm Ôngkết hợp đan xen các cách tiếp cận văn hóa chính trị, phân tích thể chế và lựachọn hợp lý nhằm đưa ra một hướng giải thích phá cách và tham vọng về

căn nguyên của một chính quyền hiện quả Sự kết hợp các hướng giải thíchnày được Putnam mô tả bằng sự khác nhau giữa ba miền Bắc, Trung, Nam

của nước Ý Những kết luận quan trọng của ông là: Mỗi cá nhân có xu hướng thích nghi với các quy tắc hiện tại hơn là thay đổi chúng; Các thói quen và mô hình văn hóa có xu hướng giữ các nhịp phát triển trên quỹ đạo của nó; Các chuẩn mực và văn hóa chính trị (thể chế phi chính thức) thay đổi chậm hơn các thể chế chính thức và có xu hướng quay lại định hình các thể chế chính thức đó; Bối cảnh lịch sử và văn hóa có ảnh hưởng sâu sắc đến việc định hình tổ chức thể chế, chiều ngược lại cũng diễn ra nhưng chậm hơn; Sự biến đổi của văn hóa lẫn thể chế là một quá trình lâu dài The Wealth and Poverty of Nations (Sự thịnh vượng và nghèo đói của các quốc gia) của David Landes [12] có thể nói là một công trình truy tìm

các yếu tố dẫn tới sự thịnh vượng và nghèo đói của các quốc gia trước mộthiện thực là đa số các quốc gia giàu có, thu nhập trung bình cao lại tập trung

ở các quốc gia phương Tây (Tây Âu và Bắc Mỹ) chứ không phải là các nướcchâu Á hay Mỹ Latinh Sau những kiến giải về thể chế, công nghệ là không

đủ, các nghiên cứu về địa lý cũng bị loại bỏ, David Landes đã tìm đến vănhóa như một yếu tố lý giải mạnh mẽ nhất và ông đã đánh giá cao Weber

trong việc khai phá ra vai trò của văn hóa trong công trình The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism (Đạo đức tin lành và tinh thần của chủ nghĩa tư bản).

Cultures and Organizations: Software of the Mind (Văn hóa và tổ chức: Phần mềm của tâm trí) của Hofstede [118] Nghiên cứu này đã làm nên

bước đột phá thực sự trong nghiên cứu về văn hóa chính trị khi nó phá vỡcác định kiến rằng lĩnh vực nghiên cứu này không có tính hệ thống, khôngkhả kiểm và thiếu căn cứ khoa học Nghiên cứu này đặt ra hai câu hỏi quan

trọng: Có những giải thích mang tính hệ thống cho sự khác biệt giữa các quốc gia hay không? Sự khác biệt có thể là những biểu hiện khác nhau của các chiều cạnh văn hóa? Theo đó, các cuộc khảo sát được thiết lập với quy

mô ngày càng rộng lớn và phức tạp, được thực hiện trên quy mô toàn cầu và

mang tính định kỳ Bắt đầu bằng cuộc khảo sát ở IMB đến các cuộc khảo sátEuro-Barometer nhằm nghiên cứu văn hóa trong doanh nghiệp; Sau đó nóđược mở rộng nhằm nghiên cứu văn hóa chính trị quốc gia bằng Khảo sáthành vi tổ chức và lãnh đạo toàn cầu (GLOBE), Khảo sát giá trị TrungQuốc, Khảo sát Giá trị Thế giới (World Values Surveys) của Inglehart vàcho đến nay vẫn được tổ chức định kỳ ở hầu hết các quốc gia (trong đó cóViệt Nam Kết quả nghiên cứu của nó nhận được sự quan tâm, theo dõi củacác nhà chính trị thực tiễn lẫn giới học thuật Đồng thời nó đặt nền tảng lýthuyết và khái niệm cho rất nhiều công trình nghiên cứu sau đó về văn hóa

và văn hóa chính trị (theo các chiều cạnh) như của Inglehart [127], Schwartz[147] và Minkov [139]

Công trình A Proposal for Clustering the Dimensions of National

Culture (Một đề xuất cho việc tập hợp các chiều cạnh của văn hóa quốc gia)

của Ammar Maleki và Martin de Jong (2014) đề xuất về các chiều cạnh củavăn hóa quốc gia nhằm giảm bớt sự phức tạp của các định nghĩa, đồng thờitạo cơ sở cho các nghiên cứu so sánh về văn hóa xuyên quốc gia Nghiêncứu là sự kế thừa và phát triển từ các đề xuất của Hoftede (2001) với công

trình Culture’s Consequences: Comparing Values, Behaviors, Institutions, and Organizations Across Nations (Hệ quả văn hóa: So sánh các giá trị, hành vi, thể chế và các tổ chức xuyên quốc gia) và dự án GLOBE phát triển

kết quả nghiên cứu của Hoftede (1980) Các tác giả Ammar Maleki vàMartin de Jong cho rằng, việc chọn lựa số lượng các chiều cạnh văn hóaquốc gia tùy thuộc vào mục đích nghiên cứu, đồng thời cũng là sự lựa chọncủa nhà nghiên cứu giữa tính tổng quát và sự cụ thể cho nhu cầu lý giải vềđặc điểm văn hóa của mỗi quốc gia Mặc dù gọi tên đối tượng là văn hóaquốc gia song dựa vào mục đích nghiên cứu nhất quán của tác giả cho thấy,đối tượng chính mà tác giả hướng đến là văn hóa chính trị quốc gia Đây lànền tảng cho những nghiên cứu của tác giả về tác động của văn hóa đến cấutrúc hệ thống chính trị, quá trình ra chính sách và mối quan hệ giữa văn hóa

và dân chủ giữa các nước sẽ được tổng quan ở phần sau

Culture Matters: How Values Shape Human Progress (Tác động cảu văn hóa: Các giá trị định hình sự tiến bộ của loài người như thế nào) [0] là

công trình tập hợp từ các báo cáo trong một hội thảo được tổ chức ở đại họcHarvard do Harrison và Huntington biên tập Mặc dù, công trình không chứađựng một phát kiến mới nào về mặt lý thuyết ở thời điểm đó (2000), song lại

là bộ sưu tập khá đầu đủ của tất cả các lý thuyết về văn hóa chính trị trước

đó Nó nhấn mạnh thông điệp rằng, văn hóa chính trị là một biến quan trọngnhằm giải thích những thay đổi của đời sống chính trị

Công trình Văn hóa chính trị và lịch sử dưới góc nhìn của văn hóa chính trị của Phạm Hồng Tung [86] tập hợp 14 chuyên luận bàn về các lý

thuyết văn hóa chính trị và cách tiếp cận của các học giả phương Tây về vănhóa Á Đông Trên cơ sở đó, tác giả tập trung lý giải các đặc trưng văn hóachính trị Việt Nam dưới các tiếp cận của các điều kiện lịch sử cụ thể và chorằng lịch sử xã hội là do con người sáng tạo nên trong những điều kiện lịch

sử nhất định và theo những cách thức nhất định - mà cách thức này lại donền tảng văn hóa - tổng hòa của các điều kiện khách quan và chủ quan củahoạt động sống của con người quy định

1.1.2 Những công trình nghiên cứu về văn hóa chính trị Việt Nam

Công trình Văn hóa chính trị Việt Nam truyền thống và hiện đại của

Nguyễn Hồng Phong [62] là công trình có tính tổng kết những truyền thốngvăn hóa chính trị Việt Nam với các giá trị về tính nhân văn, yêu nước và tinhthần cộng đồng Giá trị nổi bật của công trình là những phân tích nguồn gốccủa các đặc điểm văn hóa chính trị Việt Nam từ phương thức tổ chức thànhcộng đồng, đến phương thức tổ chức phát triển kinh tế

Công trình Bước đầu tìm hiểu những giá trị văn hóa chính trị truyền thống Việt Nam của Nguyễn Văn Huyên (chủ biên) [40] đã nhận diện các giá

trị cốt lõi của văn hóa chính trị Việt Nam truyền thống, qua đó nhóm tác giả

đã chỉ ra cấu trúc văn hóa chính trị gồm hệ tư tưởng chính trị, tri thức chínhtrị, năng lực và niềm tin chính trị, giá trị chính trị

Gần đây nhất là kết quả nghiên cứu tổng quan đề tài khoa học cấp bộ

của Phan Xuân Sơn, Văn hóa chính trị Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế [75] Công trình đã đặt ra những vấn đề lý luận và thực tiễn về văn

hóa chính trị Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế, đồng thời đúc rút racác giá trị cốt lõi của văn hóa chính trị Việt Nam gồm 3 chủ nghĩa và 3 tinh

thần: Chủ nghĩa yêu nước; chủ nghĩa cộng đồng; chủ nghĩa nhân văn; tinh thần thân dân; tinh thần hòa hiếu; tinh thần thượng võ.

Ngoài ra, các nghiên cứu được công bố trên các tạp chí chuyên ngành

như: Hệ giá trị văn hóa truyền thống Việt Nam trong đổi mới và hội nhập của Hoàng Chí Bảo (1997), Tạp chí cộng sản Tiếp cận triết học về văn hóa chính trị và xây dựng văn hóa chính trị Việt Nam hiện nay của Nguyễn Văn Huyên (2005), Văn hóa chính trị và văn hóa pháp luật Việt Nam - từ lý luận đến thực tiễn của tác giả Phạm Ngọc Thanh và Nguyễn Thị Thu Hà (2009), Thông tin chính trị học; Tư tưởng về một nền chính trị pháp quyền trong văn hóa chính trị truyền thống Việt Nam của Nguyễn Hoài Văn (2010), Tạp chí lý luận chính trị số 3; Tạp chí Tuyên giáo; Khái niệm và các cách phân loại văn hóa chính trị của Lưu Văn Quảng (2012), Chính trị học những vấn đề lý luận và thực tiễn; Bàn về sức sống của văn hóa chính trị Việt Nam của Nguyễn Văn Vĩnh (2015), Tạp chí Lý luận và truyền

thông số tháng 1 Các nghiên cứu trên đã bước đầu đưa ra những vấn đề lýluận của văn hóa chính trị như khái niệm, các yếu tố cấu thành văn hóachính trị và sự phân loại Một số công trình đã chỉ ra những giá trị đặctrưng của văn hóa chính trị Việt Nam

Bên cạnh đó, rất nhiều công trình tuy không bàn trực tiếp đến văn hóachính trị Việt Nam, song có những luận giải sâu sắc về các giá trị văn hóacủa người Việt Tiêu biểu là công trình Xã hội Việt Nam (1941) của tác giả

Lương Đức Thiệp; Tính cộng đồng, tính cá nhân và “cái tôi” của người Việt Nam hiện nay do Đỗ Long và Phạn thị Mai Hương (2002) đồng chủ biên; Bản sắc Văn hóa Việt Nam của Phan Ngọc (2002); Văn hóa và văn minh, văn hóa chân lý và văn hóa dịch lý của Hoàng Ngọc Hiến (2007);

Tiến trình văn hóa Việt Nam của Nguyễn Đăng Duy (2008); Người nông dân châu thổ Bắc Kỳ - Nghiên cứu địa lý nhân văn của Prierre Gourou (2014), Tâm lý người An Nam - Tính cách dân tộc, tiến trình lịch sử, tri thức xã hội và chính trị của Paul Giran (2019) do Nguyễn Tiến Văn dịch.

Các công trình này đã đưa ra những luận giải sâu sắc nhằm chỉ ra các giá trịđặc trưng của văn hóa Việt Nam

1.2 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ DÂN CHỦ VÀ DÂN CHỦ Ở VIỆT NAM 1.2.1 Những công trình nghiên cứu về dân chủ

Dân chủ là một khái niệm gây tranh cãi bởi nan giải nội tại và sự đadạng trong cách tiếp cận

Nan giải lớn nhất của dân chủ được tóm tắt là: Làm thế nào để từng người dân đều được tự do khi họ không thể tự do một cách hoàn toàn Điều

này liên quan đến phạm trù tự do: “tự do thụ động” và “tự do chủ động” - là

cơ sở lập nên hai phương pháp luận tương ứng là cá nhân luận (individualism) và xã hội luận (socialism) Theo đó, sự khác biệt trong cách

tiếp cận về bản chất con người là cơ sở để phân chia thành tư tưởng cánhhữu và cánh tả Tư tưởng cánh hữu xuất phát từ việc hạn chế bản chất tiêucực của con người hướng đến bảo vệ quyền tự nhiên của con người, nênquan niệm dân chủ bao gồm hạn chế quyền lực ủy quyền (vốn dễ bị thaotúng) Trong khi đó, tư tưởng cánh tả (tiêu biểu là chủ nghĩa Marx), nhấnmạnh việc phát huy bản chất tốt đẹp của con người, hướng tới bảo vệ sự ổnđịnh và phát triển của xã hội nên dân chủ nhấn mạnh giáo dục ý thức tráchnhiệm của người dân, đề cao vai trò quản trị công của nhà nước

Chính hai quan niệm ở hai cực trên có thể coi là hạt nhân hình thànhnên sự đa dạng của các lý thuyết dân chủ, cũng là cơ sở cho những giải thíchđối với các mô hình dân chủ

Những công trình về mô hình dân chủ

Công trình Modes of democracy (Các mô hình dân chủ) của David

Held [110] đã khái quát lại lịch sử của các cuộc tranh luận mà khái niệm dânchủ đã tạo ra dưới dạng các mô hình dân chủ, từ nền dân chủ Athens đến “sự

cáo chung” của dân chủ trực tiếp; từ những biến thể của mô hình dân chủ thế

kỷ XX đến những đòi hỏi về một “chế độ dân chủ” trong môi trường toàncầu hóa hiện nay Mỗi mô hình gắn với một tư tưởng về dân chủ và đặc biệtgắn với bối cảnh hiện thực mà nó được sinh ra Xuyên qua tất cả các môhình dân chủ tiêu biểu mà loài người đã tạo ra, David Held khẳng định, dùkhông thể giải quyết được tất cả các vấn đề của con người, nhưng dân chủvẫn cung cấp một nguyên tắc hợp pháp hấp dẫn nhất - “sự chấp thuận củanhân dân” - như một cơ sở của trật tự chính trị

Tiêu biểu cho hướng nghiên cứu nhấn mạnh vào lý thuyết dân chủ và

định hình cho mô hình dân chủ đa trị là tư tưởng của Robert Dalh, tập trung trong các công trình: A Preface to Democratic Theory (Giới thiệu về lý thuyết dân chủ) [144], Polyarchy (Dân chủ đa trị) [108], Dilemmas of Pluralist Democracy Autonomy vs Control (Nan giải của dân chủ đa trị tự trị và kiểm soát) [109] Robert Dalh nhìn nhận dân chủ là một mô hình lý

tưởng với quan điểm không có một nhóm nào trong xã hội có thể thườngxuyên chiếm ưu thế Thế giới quan của ông đã đóng góp lớn trong việc địnhhình cấu trúc quyền lực trong hệ thống chính trị của các quốc gia phươngTây và làm sâu sắc thêm nhận thức về sự phân quyền trong xã hội (bênngoài nhà nước, chứ không phải trong nhà nước) mới là điều kiện quan trọngtiên quyết để đảm bảo cho sự vận hành của một nền dân chủ

Trong khi Dalh ủng hộ một sự tham gia rộng rãi của các nhóm trong xãhội như là nền tảng của dân chủ, thì trước đó, Joseph Schumpeter với công

trình Capitalism, socialism and democracy (Chủ nghĩa tư bản, chủ nghĩa xã hội và dân chủ) [131] lại nghi ngờ và phủ định sự tham gia tập thể Ông cho

rằng, dù sớm hay muộn sự tham gia của công chúng cũng sẽ bị xói mòn bởicác lực lượng xã hội nổi trội Theo đó, ông coi dân chủ như một công cụ để

ra quyết định chính trị và trong trường hợp tốt nhất là phương tiện để lựachọn người ra quyết định cũng như kiềm chế sự lạm dụng của họ Lực lượngchủ yếu tham gia vào các quá trình chính trị chủ yếu (xây dựng luật, điều

hành bộ máy nhà nước) là giới tinh hoa - được gọi là mô hình tinh hoa cạnh

tranh Nhóm này cạnh tranh nhau để giành lấy sự ủng hộ của dân chúng và

bầu cử chỉ có ý nghĩa hợp pháp hóa một nhóm tinh hoa vào vị trí quyền lựccủa bộ máy nhà nước Điểm đáng chú ý là, dù đưa ra quan niệm và mô hìnhdân chủ như vậy song tác giả cũng nhấn mạnh, không nên nhầm lẫn giữamục tiêu của nền dân chủ với chính bản thân nền dân chủ đó Những quyếtđịnh chính trị nào được đưa ra có khi độc lập với hình thức lý tưởng về mộtnền dân chủ

Mô hình dân chủ thảo luận [134; 135; 142] được tập hợp trong các ấn

phẩm của Macpheson và Pateman đã đưa ra lập luận rằng, sự tham gia bìnhđẳng và tự do là điều kiện cho hoạt động chính trị hiệu quả, khuyến khích

sự quan tâm chung và hình thành cộng đồng công dân có hiểu biết Môhình này cũng nhấn mạnh tái tổ chức đảng phái và trách nhiệm giải trìnhcủa các quan chức đảng với đảng viên, cùng hệ thống thông tin cởi mở, hạnchế tối đa bộ máy quan liêu, thiếu minh bạch Đây được coi là mô hình cốgắng kết hợp và tái tạo nhận nhức trong cuộc đại tranh luận giữa hai hệ tưtưởng nói trên

Nhằm khắc phục sự thiếu thống nhất trong các tranh luận về dân chủgây hạn chế cho sự so sánh các nền dân chủ, một hướng tranh luận khác đạidiện cho nghiên cứu thực chứng hiện đại chỉ ra các yếu tố dân chủ cốt lõi

tạo thành các mô hình dân chủ là Democracy with Adjectives: Conceptual Innovation in Comparative Research (Dân chủ trong các thủ tục: Đổi mới khái niệm trong nghiên cứu so sánh) của Collier, D and S Levitsky, (1997)

[106, tr.430-451] Tác giả đã tổng hợp và phân loại các quan niệm về dânchủ thành 4 loại: 1 Dân chủ (xét theo) bầu cử, 2 Dân chủ (xét theo) cácthủ tục tối thiểu, 3 Dân chủ (xét theo) các thủ tục tối thiểu mở rộng, 4 Dânchủ dựa trên các các khuôn mẫu đã được thiết lập tại các nước công nghiệp.Khi nhìn nhận như vậy, các tác giả cho rằng quá trình dân chủ hóa ở bất kỳ

nước nào cũng có thể đoán định trước, vì nó là một quá trình tích tụ các

yếu tố Các giai đoạn dân chủ hóa cũng sẽ đi từ thấp đến cao tương ứng với

4 loại dân chủ trên

Hiển nhiên, cách nhìn nhận này lấy dân chủ phương Tây như mô hình

lý tưởng, và các nền dân chủ khác sẽ được đánh giá sự trưởng thành theo cácthang bậc lý tưởng đó Lập luận này đã bị vượt qua Cụ thể, dựa trên các kếtquả sẵn có, Turley (2009) [87] đề xuất chỉ nên xem xét các yếu tố củaCollier và Levitsky không phải là các yếu tố định thứ bậc mà chỉ như lànhững “yếu tố cốt lõi” mà các quốc gia khác nhau có thể có Chúng có thểkết hợp với nhau theo nhiều cách mà không nhất thiết phản ánh “sự trưởngthành” của một nền dân chủ

Thực tế cho thấy, việc phân chia các mô hình dân chủ không hàm nghĩatốt - xấu mà chỉ là cách để xem các mô hình giải quyết các vấn đề nan giảicủa dân chủ như thế nào Theo đó, nhiều học giả khác cũng sớm nhìn thấykhoảng cách giữa một mô hình dân chủ lý tưởng với hiện thực của các nền

dân chủ Nổi bật là công trình Vital democracy - A theory of democracy in Action (Dân chủ sống: Một lý thuyết về dân chủ trong hành động) của Frank

Hendriks (2010) [114], đã thống kê các quan niệm dân chủ tiêu biểu và ônglập luận rằng, vấn đề lớn nhất của dân chủ là khoảng cách giữa nhà nước vàcông dân, nhằm giải quyết hai tình huống, hoặc “quá ít dân chủ” (độc tài)hoặc “quá nhiều dân chủ” (vô chính phủ) Theo tác giả, các nhà lý thuyếtdân chủ thường loanh quanh với khái niệm dân chủ hoặc đưa ra các đánh giá

về mô hình “dân chủ hoàn thiện”, “dân chủ chưa hoàn thiện, “dân chủmạnh”, “dân chủ yếu” mà bỏ qua cái dân chủ thực tế - dân chủ trong hànhđộng Hai câu hỏi quan trọng nhằm xác định các đặc trưng của một nền dânchủ là: Ai là người quyết định? (nhân dân - trực hiếp hay người đại diện -gián tiếp) và Quyết định bằng cách nào? (Đa số hay đồng thuận) Điều này

sẽ đưa tới 4 mô hình dân chủ gồm: Dân chủ cử tri (trực tiếp và đa số); Dânchủ đa số (gián tiếp và đa số); Dân chủ đồng thuận (trực tiếp và đồng thuận);Dân chủ tham gia (gián tiếp và đồng thuận) Mặc dù đưa ra và mô tả đầy đủ

về đặc trưng của 4 mô hình, song tác giả cho rằng, trên thực tế không mộtquốc gia nào trọn vẹn đặc trưng của 1 trong 4 mô hình trên mà đều là sự pha

trộn Tuy nhiên, mỗi quốc gia sẽ sở hữu một mô hình nổi trội hơn, điều nàyphụ thuộc rất lớn vào các đặc trưng văn hóa cụ thể.

Những công trình nghiên cứu dân chủ với tư cách là một tiến trình

Câu hỏi chính mà Anthony Arblaster (2002) đặt ra trong công trình

Democracy (Dân chủ) [99] khi bàn về ý nghĩa của dân chủ là tại sao ngay

cả các nền dân chủ phương Tây trong quá khứ, hình thức dân chủ trực tiếplại khó có thể tồn tại lâu dài và cần có một cách tiếp cận hiện thực từ đờisống chính trị để có thể hiện thực hóa các tiêu chí của một nền dân chủ lýtưởng

Công trình Democracy (Dân chủ) của James Laxer (2009) [129] đã

xuyên qua lịch sử dân chủ từ nền dân chủ Hy - La cổ đại đến các cuộc cáchmạng tư sản Pháp, Mỹ và quá trình chuyển đổi ở các quốc gia Đông Âu vàLiên Xô, đồng thời khảo sát thực trạng dân chủ ở các quốc gia phát triển vàkém phát triển, ông đưa ra nhận định rằng, không có một bằng chứng thuyếtphục nào về việc tồn tại một nền dân chủ lý tưởng chung cho tất cả các nềnvăn hóa và môi trường xã hội Laxer cũng chứng minh dân chủ không chỉđơn thuần là quyền bầu cử và bác bỏ dân chủ tiếp cận từ các thủ tục

Nhận thức này khiến các lý thuyết hay mô hình vốn khẳng định tínhphổ quát của các giá trị dân chủ phương Tây bị phê phán mạnh mẽ Nó cũng

là phát hiện của Fukuzama khi đứng trước thực tế về sự chững lại của lànsóng dân chủ thứ ba Ông cho rằng, không phải là những thể chế chính thức

có tính quyết định đến thành quả của mọi nền dân chủ mà đối với những xãhội ngoài phương Tây, những thể chế phi chính thức đóng vai trò thực sựquan trọng Bởi, suy cho đến cùng, dân chủ với tư cách là sản phẩm lịch sửcủa một cộng đồng, không thể được áp đặt từ ngoài cộng đồng đó

Trong khi nhấn mạnh vào tính hiện thực của một nền dân chủ đã đồngthời bộc lộ tính thống nhất tất yếu giữa hai phương pháp luận nói trên (trọng

cá nhân và trọng xã hội): Trong những lĩnh vực nhất định, cá nhân phải được

tự do, không bị ngăn cản, và trong những lĩnh vực nhất định khác, sự tự do

cá nhân phải bị hạn chế Tuy nhiên, việc xác định đâu là lĩnh vực để áp dụng

việc hạn chế hay không của quyền tự do cá nhân lại phụ thuộc rất lớn đếncác yếu tố thực tiễn như điều kiện kinh tế, trình độ nhận thức, lịch sử và vănhóa - vốn mang tính biến động cả về không gian lẫn thời gian Theo đó, việcquan niệm dân chủ là đích hướng đến với các tiêu chí và mô hình định sẵn

đã bị vượt qua Nhiều nghiên cứu theo đó hướng tới việc coi dân chủ là một quá trình, tức ngày càng trở nên “dân chủ hơn”.

Những nghiên cứu theo hướng tiếp cận này nhấn mạnh vào không gian

mà người dân có thể tham gia vào đời sống chính trị, bao gồm không gian bỏphiếu và không gian đóng góp ý kiến vào các quá trình ra quyết định chínhsách liên quan đến họ, và thậm chí là quy trình mà các ý kiến của công dânđược tạo ra

Tiêu biểu cho hướng nghiên cứu này là các công trình gần đây của Việnnghiên cứu về dân chủ và hỗ trợ bầu cử (IDEA - Institude For Democracy

And Electoral Assistance) đã công bố như Dân chủ trực tiếp và Dân chủ địa phương với các nghiên cứu trường hợp ở các quốc gia trên thế giới (châu Á,

châu Phi, châu Mỹ…) Nền tảng lý luận của những nghiên cứu này khẳngđịnh, không có một mô hình dân chủ nào là lý tưởng cho mọi quốc gia vàthậm chí mọi địa phương và cần có những khảo sát thực tế để có thể ngàycàng hoàn thiện dân chủ ở các địa phương hơn như trưng cầu dân ý, sángkiến công dân, sáng kiến chương trình nghị sự, bãi miễn,… dựa trên các đặctrưng văn hóa và tâm lý vùng miền

1.2.2 Những công trình nghiên cứu về dân chủ ở Việt Nam

Đã có nhiều công trình nghiên cứu về dân chủ ở Việt Nam, trong đó đaphần các công trình tiếp cận tiến trình dân chủ ở Việt Nam mang đặc trưngriêng của mô hình dân chủ xã hội chủ nghĩa, vừa chỉ ra các yếu tố tác độngvừa làm rõ những hạn chế và xu hướng mở rộng dân chủ ở nước ta trong giaiđoạn hiện nay

Công trình “Một số suy nghĩ về xây dựng nền dân chủ ở Việt Nam” tác

giả Đỗ Trung Hiếu (2004) đã đưa ra những dấu hiệu căn bản của dân chủ vàkhẳng định sự tồn tại của các dấu hiệu dân chủ cũng như chỉ ra các đặc trưng

cơ bản của dân chủ ở Việt Nam Bên cạnh đó, tác giả lập luận về các đặctrưng dân chủ ở nước ta và chỉ ra những điều kiện cần có cho việc xây dựngnền dân chủ ở Việt Nam.

Nghiên cứu Thực hành và phát huy dân chủ qua 30 năm đổi mới của Lê

Hữu Nghĩa (2007) [59] bàn về dân chủ xã hội chủ nghĩa và đánh giá nhữngthành tựu và hạn chế của dân chủ trên tất cả các lĩnh vực ở Việt Nam qua 30năm đổi mới, đặc biệt nhấn mạnh đến dân chủ trong hệ thống chính trị Theotác giả một trong những nguyên nhân của những hạn chế dân chủ ở nước tabắt nguồn từ trình độ dân trí thấp

Công trình Xây dựng và phát triển nền dân chủ xã hội chủ nghĩa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa của Vũ Hoàng

Công (2009) [10] bàn về những đặc trưng của nền dân chủ Việt Nam, đặcbiệt những biến đổi của nó trong điều kiện mới của kinh tế thị trường cũngnhư các thách thức đặt ra cùng giải pháp định hướng nhằm phát triển nềndân chủ xã hội chủ nghĩa

Công trình Về quá trình dân chủ hóa xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay của Lê Minh Quân (2010) [66] trên cơ sở mô tả các lý thuyết và mô hình

dân chủ hóa, những yếu tố tác động và quá trình dân chủ hóa trên thế giới,cuốn sách phân tích nhiều vấn đề lý luận và thực tiễn của quá trình dân chủhóa xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay

Công trình Đảm bảo và phát huy dân chủ trong điều kiện một đảng duy nhất cầm quyền của tác giả Tô Huy Rứa (2010) [70] làm rõ đặc trưng xây

dựng nền dân chủ ở Việt Nam là một đảng duy nhất cầm quyền và điều kiệnnày không phải là yếu tố cản trở dân chủ theo quan điểm về mô hình dân chủ

lý tưởng như ở các quốc gia phương Tây mà ngược lại nếu được phát huyđúng nó sẽ hỗ trợ mạnh mẽ cho quá trình thực hiện dân chủ ở Việt Nam, phùhợp với lịch sử và các đặc điểm văn hóa xã hội của đất nước

Luận án Xây dựng hệ tiêu chí đánh giá trình độ phát triển dân chủ ở Việt Nam hiện nay của Trần Thị Thu Huyền (2015) đã xây dựng hệ tiêu chí

đánh giá dân chủ dựa trên những đặc trưng của đời sống chính trị xã hội Việt

Nam Công trình đã đo lường một cách cụ thể về mặt định lượng lẫn cácphân tích định tính làm cơ sở cho những đánh giá thực chứng về mức độphát triển dân chủ ở Việt Nam Cơ sở lý luận quan trọng của luận án là trongkhi phê phán các cách thức đo lường của các tổ chức đánh giá dân chủphương Tây vốn xuất phát từ cá nhân luận và đặt ra các tiêu chí dân chủmang tính phổ quát, luận án đã đưa ra cách đánh giá mức dộ dân chủ dựatrên sự phù hợp với các đặc điểm chính trị xã hội và các giá trị văn hóatruyền thống để đưa ra bộ công cụ đánh giá dân chủ phù hợp.

Tóm lại, sự đa dạng trong quan niệm về dân chủ đã phản ánh quá trình

phát triển nhận thức và tư duy về dân chủ, từ việc xác định những giá trịcốt lõi và có ý nghĩa phổ quát mà mọi nền dân chủ cần đảm bảo đến việcnhấn mạnh tính tương thích của nó với những điều kiện cụ thể của từngquốc gia; từ việc định hình các mô hình dân chủ với những tiêu chí vàchuẩn mực đến việc xem dân chủ như là một quá trình dưới sự tác động vàảnh hưởng qua lại với các thể chế chính thức lẫn phi chính thức Việc tồntại những khái biệt trong quan niệm về dân chủ là tất yếu, song dù có thểdùng các tiêu chí, tên gọi khác nhau, điểm chung của các cách tiếp cận lànhấn mạnh các khía cạnh, đặc tính nào đó của việc tổ chức và thực thiquyền lực nhà nước, và xem xét chúng có phù hợp với nguyện vọng củadân chúng hay không Nói cách khác, nhân dân có phải là người quyết địnhcuối cùng hay không, hay đúng hơn là mức độ, phạm vi của các vấn đề màngười dân có quyền quyết định cuối cùng là gì

1.3 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ SỰ ẢNH HƯỞNG CỦA VĂN HÓA CHÍNH TRỊ ĐẾN TIẾN TRÌNH DÂN CHỦ

1.3.1 Về sự ảnh hưởng chung của văn hóa chính trị đến tiến trình dân chủ

Mặc dù không trực tiếp bàn đến mối quan hệ giữa văn hóa (văn hóachính trị) và dân chủ, song xuyên qua hệ thống các tác phẩm của K.Marxtoát lên tư tưởng về chức năng chính trị xã hội của văn hóa Ông quan niệm

rằng, văn hóa là lĩnh vực hoạt động mà nhờ đó, con người sản xuất và tái

sản xuất ra bản thân mình với tư cách là một thực thể xã hội [55, 137] Đó là hoạt động của con người nhằm tạo ra một hệ thống giá trị mang

tr.136-tính định hướng cho sự phát triển ý thức con người và cho lối ứng xử củacon người trong cộng đồng xã hội Với hệ thống giá trị định hướng này, mỗinền văn hóa trở thành một hệ thống biểu tượng bao hàm trong đó các khuônmẫu ứng xử xã hội của con người Đó còn là hoạt động của con người nhằmtạo ra một hệ thống những thể chế mà qua đó, những giá trị cao đẹp, mangtính định hướng được giữ gìn, lưu truyền và phổ biến trong cộng đồng xãhội, trở thành tài sản của mỗi người, của mọi thành viên trong cộng đồng xãhội ấy và làm nên truyền thống văn hóa cho một cộng đồng Từ góc độ chínhtrị, sự tồn tại và phát triển xã hội đòi hỏi cần có các cách thức nhằm giảiquyết các mâu thuẫn và đảm bảo một trật tự cho hợp tác xã hội Mặc dù nhànước cùng với quyền lực của nó là cách thức trung tâm và căn bản nhất,song vẫn là một trong những cách thức bởi bên cạnh đó, niềm tin và các giátrị được chia sẻ rộng rãi cũng là những yếu tố quan trọng để đảm bảo sự hợptác và phát triển xã hội với tư cách là những thể chế phi chính thức Sự mâuthuẫn về niềm tin và giá trị sẽ dễ dàng hủy hoại khả năng hợp tác xã hội,thậm chí còn là nguyên nhân cho những xung đột chính trị xã hội giữa cáccộng đồng và ngay trong cùng một cộng đồng Do vậy, văn hóa (văn hóa

chính trị) cũng có chức năng như một hệ tư tưởng chính trị vì nó đảm bảo sự thống nhất trong hình dung về một trật tự xã hội, và cùng với trật tự đó, đảm bảo các nguyên tắc tổ chức, hoạt động, tức tính chính đáng chính trị cần có

của nhà nước và những người cầm quyền

Theo đó, văn hóa với những giá trị do chính cộng đồng chia sẻ rộng rãi

là một sự kiện thực tế, quan sát được, có ảnh hưởng đến xã hội và do vậycần nhìn nhận như bất cứ một dữ liệu khách quan nào Mặc dù khẳng địnhvăn hóa thuộc thượng tầng kiến trúc và lực lượng sản xuất mới là yếu tốquyết định sự vận động tất yếu của lịch sử loài người, song C.Marx cũngđồng thời khẳng định vai trò nền tảng tinh thần của văn hóa trong việc ảnhhưởng đến tiến trình phát triển xã hội và lịch sử nhân loại nói chung Trong

đó, văn hóa không chỉ ảnh hưởng đến nguyên nhân sinh ra nó, tức tồn tại xãhội và quá trình sản xuất vật chất của con người, mà còn góp phần quyếtđịnh phương thức vận động và phát triển của lịch sử và xã hội loài người.Văn hóa còn đem lại cho con người sự điều chỉnh và định hướng hoạt độngcủa mình và qua đó ảnh hưởng quá trình sản xuất vật chất, điều tiết sự pháttriển xã hội, trở thành nguồn lực nội sinh cho sự phát triển xã hội bền vững -phát triển vì mục tiêu dân chủ và nhân văn.

“The End of History” (Sự kết thúc của lịch sử) là một bài báo ít được chú ý của Fukuyama (1989), tuy nhiên khi cuốn sách “The End of History and the Last Man” (Sự kết thúc của lịch sử và con người cuối cùng) được

xuất bản (1992) [112] giữa bối cảnh thế giới có những biến động lớn lao đãlàm cho công trình có được sự thu hút mạnh bởi giới nghiên cứu và độc giảtrên toàn thế giới Mặc dù bị phê phán là sự lạc quan dân chủ quá sớm,song công trình đã mang tới những phân tích chính trị và lịch sử đề cập đếncác nền tảng của văn hóa chính trị như hệ tư tưởng, hệ thống niềm tin vàcác giá trị với tư cách là biến quan trọng cho các lý giải về dân chủ Sau đó,

trong công trình Asian Value and the Asian Crisis của Fukuyama [113,

tr.23-27] cho rằng, người dân ở các xã hội châu Á tôn trọng quyền lực hơn sovới phương Tây, và thái độ này có thể có tác dụng thúc đẩy xã hội phát triểntích cực

Trong khi Fukuyama sớm lạc quan cho những dự báo về sự thống trịcủa nền dân chủ tự do toàn cầu thì Huntington lại tỏ ra bi quan khi nhìn vào

quá trình hội nhập toàn cầu giữa các nền văn minh “Clash of Civilizations” (Sự va chạm của những nền văn minh) [71] của ông là đóng góp xứng đáng

cho những nghiên cứu dân chủ từ góc độ văn hóa, đồng thời đánh dấu sự

chuyển biến mạnh mẽ của chính tác giả từ một “nhà thể chế học” trong The Third Wave: Democratization in the Late Twentieth Century [124] (Làn sóng thứ ba: Dân chủ hóa sau thế kỷ 20) giữa thập niên 70 thành một “nhà văn hóa học” của đầu thập niên 90 Trong nghiên cứu này, ông nhấn mạnh

về tầm quan trọng của văn hóa với tư cách là một yếu tố độc lập bao gồm

các giá trị và niềm tin có thể tác động mạnh mẽ đến sự phát triển của mỗiquốc gia, tiến trình dân chủ và xem như đó có thể sẽ là nguyên nhân cho cáccuộc xung đột trong tương lai toàn cầu hóa Các nghiên cứu thực nghiệm ởcác xã hội phương Tây và phi phương Tây đã làm tăng tính thuyết phục chocông trình nghiên cứu này.

Bài báo của đồng tác giả Ronald Inglehart và Christian Welzel,

“Political Culture and Democracy: Analyzing Cross-Level Linkages”

[146] đã đề cập đến mối quan hệ giữa văn hóa chính trị và hiệu suất, chấtlượng dân chủ Hai ông cho rằng, một nền văn hóa chính trị của lòng khoandung, sự tin tưởng và các định hướng có sự tham gia dường như là điều cầnthiết để đạt được hiệu quả dân chủ Dựa trên dữ liệu lớn với các cuộc khảosát xuyên quốc gia, các tác giả cho rằng những quốc gia có văn hóa tự thểhiện cao thì kéo theo chất lượng dân chủ cao, tức “nền dân chủ hiệu quả”.Tuy nhiên, công trình chỉ xác nhận có một mối quan hệ ngẫu nhiên giữavăn hóa chính trị và dân chủ chứ không xem xét kỹ lưỡng mối tương quangiữa hai yếu tố này với nhau và việc thực hành dân chủ dưới ảnh hưởng củayếu tố văn hóa chính trị

Một công trình có đóng góp đáng kể về vai trò của văn hóa cũng như

mối quan hệ giữa văn hóa và dân chủ là Democracy, Dictatorship and The cultural transmission of political values (Dân chủ, độc tài và sự chuyển tiếp mang tính văn hóa của các giá trị chính trị) của Davide Ticchi, Thierry

Verdier, Andrea Vindigni (2013) Nghiên cứu đã phát triển một lý thuyết về

sự chuyển đổi chế độ nội sinh, tức văn hóa không phải là yếu tố ngoại sinh,độc lập mà nó cũng chịu tác động của chính tiến trình dân chủ Do vậy, lậpluận này tập trung vào việc củng cố dân chủ, trong đó nhấn mạnh sự tươngtác của văn hóa với các thể chế chính trị Các tác giả cho rằng, văn hóa chínhtrị phản ánh mức độ cam kết của cá nhân các công dân trong việc bảo vệ nềndân chủ trước một cuộc đảo chính quân sự tiềm năng Đó là biến số nội sinhcủa mô hình dân chủ đi kèm với các thể chế chính trị chính thức Các tác giả

tập trung vào hai nhân tố xã hội hóa chính trị là gia đình và nhà nước Mô

hình dân chủ thể hiện sự bổ sung từ hai phía giữa chế độ chính trị và sự tán

xạ văn hóa chính trị Dân chủ sẽ được củng cố khi có nhiều người cam kếtvới các giá trị dân chủ Mặt khác, sự biến động là một đặc trưng cố hữu củacác mô hình dân chủ cũng như văn hóa chính trị với các chu kỳ của nó.Quan trọng hơn, tính năng động của kinh tế chính trị có thể thể hiện sựkhông tương thích với các thể chế chính trị và văn hóa chính trị - cái vốnchậm biến đổi hơn các thể chế chính thức Theo các tác giả thì văn hóachính trị được hiểu là sự cam kết dân chủ của các cá nhân công dân, ở cácquốc gia phương Tây yếu tố này mạnh hơn các quốc gia phương Đông nên

hễ nhà nước có biểu hiện lạm quyền thì ngay lập tức đã có nền tảng xã hộidân sự vững chắc làm bệ đỡ để cho yếu tố tập quyền không có mầm mốngphát triển

Công trình “Vital Democracy - Theory of democracy in action” của

Frank Hendrik [114] đã khái niệm hóa mối quan hệ giữa các mô hình dân

chủ với các nền văn hóa xã hội tương thích Theo tác giả, “văn hóa xã hội và văn hóa chính trị là nền tảng của các mô hình dân chủ” [114], với giả

thuyết rằng, hai yếu tố văn hóa và dân chủ có liên quan đến nhau Nền dânchủ đồng thuận hay đa số sẽ tương ứng lần lượt với nền văn hóa hài hòa haycạnh tranh; hai nền văn hóa này cũng lần lượt tương ứng với nền dân chủtrực tiếp hay gián tiếp Có thể nói, đây là một trong số ít các công trình xácđịnh rõ ràng mối quan hệ giữa các chiều cạnh văn hóa với các chiều cạnhdân chủ

Một bài nghiên cứu đề cập trực tiếp đến mối quan hệ giữa các giá trị

văn hóa và dân chủ là The relation between cultural values and models of democracy: a cross-national study (Mối quan hệ giữa các giá trị văn hóa với

mô hình dân chủ: một nghiên cứu xuyên quốc gia) của hai tác giả Ammar

Maleki và Frank Hendriks [98] Nghiên cứu chính được các tác giả đề cập làtìm kiếm mối quan hệ giữa chất lượng của một hệ thống dân chủ và sự tồntại của những giá trị thiết yếu của một xã hội Lập luận được đưa ra là, có rấtnhiều mô hình dân chủ khác nhau và việc vận dụng các mô hình ở các quốc

gia khác nhau là khác nhau, vậy đâu là lý do để các quốc gia trong khi chấpnhận mô hình dân chủ này và từ chối hay đánh giá thấp mô hình dân chủkhác Bài nghiên cứu này đã tìm lời giải thích từ góc độ văn hóa với sự vậnhành của các chiều cạnh văn hóa và các chiều cạnh của dân chủ.

Bài báo trên là tiền đề cho một công bố mang tính hệ thống hơn củaAmmar Maleki trong luận án tiến sỹ của ông tại trường đại học Tiburg của

Hà Lan, “Patterns of culture and models of democracy” [136] Nghiên cứu

trực tiếp bàn về mối quan hệ giữa các kiểu văn hóa với các mô hình dân chủ.Trong đó, văn hóa chính trị được hiểu chính là văn hóa xã hội trong các hoạtđộng và lĩnh vực chính trị mà dân chủ là một lĩnh vực như vậy

Mối quan hệ tam giác giữa văn hóa (các định hướng giá trị), cấu trúc (mô hình dân chủ), Hiệu suất (chất lượng dân chủ)

Theo tác giả, mỗi một kiểu văn hóa sẽ thích hợp đối với một mô hìnhdân chủ Các nền dân chủ mới thường được thiết kế một cách thiếu thậntrọng khi không tính đến sự tương thích của nó với bối cảnh văn hóa Điềunày ảnh hưởng đến tính hiệu quả và tính chính đáng của nền dân chủ Do đó,bên cạnh các yếu tố khác thì định hướng văn hóa chính là yếu tố quan trọngtrong việc lựa chọn, áp dụng và thích nghi với một mô hình dân chủ nhấtđịnh Công trình cũng không phân biệt giữa văn hóa tốt hay xấu đối với một

mô hình dân chủ mà chỉ khẳng định sự đa dạng của các mô hình văn hóa,đồng thời không đồng ý về tính phổ quát của các mô hình dân chủ lẫn môhình văn hóa Điểm mấu chốt của các công trình này là thông qua việc khảo

sát hơn 80 quốc gia trên thế giới, các tác giả đã tạo dựng được một khungkhổ lý thuyết riêng về mối quan hệ giữa văn hóa và dân chủ Theo đó, sự ưutiên đối với một định hướng văn hóa cụ thể trong xã hội có thể giải thích sự

ưu tiên trong thực hành một mô hình dân chủ Ammar Maleki cũng đồngthời là tác giả của công trình The Effect of Culture and Political Structure on

Participatory Policy Analysis (Sự ảnh hưởng của văn hóa và cấu trúc chính trị lên các phân tích chính sách có sự tham gia).

1.3.2 Về sự ảnh hưởng của văn hóa chính trị châu Á đến tiến trình dân chủ

Cuộc tranh luận về sự tương hợp của truyền thống văn hóa châu Á vớicác giá trị dân chủ phương Tây đã bắt đầu từ đầu thế kỷ XX - khi các các tưtưởng duy lý của phương Tây thâm nhập vào các xã hội Đông Á Cuộc tranhluận đó lại càng sôi nổi hơn trong hai thập niên 1970 - 1990 bởi sự thànhcông về kinh tế và ổn định chính trị xã hội ở những quốc gia công nghiệpmới nổi, đã thách thức đáng kể mô hình dân chủ phương Tây Khái niệm

“giá trị châu Á” cũng ra đời trong hoàn cảnh đó trong các bài phát biểu của

Lý Quang Diệu và M.Mahathir, với hàm ý rằng: Các đặc trưng văn hóachính trị châu Á như chủ nghĩa cộng đồng, tinh thần tuân thủ thứ bậc xã hội,lòng trung thành với gia đình đang hỗ trợ tích cực cho mô hình chínhquyền và là yếu tố quan trọng cho sự thành công rực rỡ của các nước Đông

Á (NICs) Sau khủng hoảng tài chính châu Á (1997), cùng sự thoái lui củalàn sóng dân chủ thứ ba (từ đầu thập niên 90) khiến những lập luận về tínhtương hợp giữa truyền thống văn hóa với giá trị dân chủ phương Tây lạiđược đặt ra song được nhìn nhận dưới nhiều bằng chứng mới Trong khi cácnghiên cứu thừa nhận những hạn chế của việc xem mô hình dân chủ phươngTây là phổ quát thì cũng đồng thời phân tích một số giá trị châu Á khôngtương hợp với dân chủ và phát triển xã hội

Theo hướng tiếp cận này đã được tổng hợp trong nghiên cứu

Democracy with Asian Characteristics của Mark R Thompson (2015) [137,

tr.875-887] Tác giả đã phác thảo lại cuộc chiến giữa các lý thuyết trong

những năm 1990 khi lập luận về các “giá trị châu Á” vốn bắt nguồn từ diễnngôn của các nhà lãnh đạo châu Á nhằm chống lại quan điểm tự do dân chủkiểu phương Tây Với lập luận rằng, châu Á có nền tảng văn hóa khác biệtvới phương Tây nên các giá trị về dân chủ cũng mang tính đặc thù, kéo theoviệc tổ chức mô hình quyền lực cũng khác biệt Các đề xuất đưa ra là áp

dụng hệ thống đại diện tinh hoa sẽ tốt hơn là hệ thống nghị viện kiểu phương Tây Các cuộc tranh luận trên giữa phe ủng hộ và phe phản đối các giá trị tự

do dân chủ kiểu phương Tây thời hậu chiến tranh Lạnh được tác giả nhậnđịnh là cuộc chiến về chính trị chứ không còn là cuộc chiến giữa các lýthuyết khoa học Lúc này các lý thuyết chỉ được xem như là công cụ chonhững thông điệp chính trị đằng sau đó

Công trình Asian Style Democracy (Dân chủ kiểu châu Á) của Clark D.

Neher [140] là bài nghiên cứu sâu sắc về nền chính trị và văn hóa chính trịĐông Nam Á Ông đã đưa ra 5 luận điểm quan trọng mô tả những đặc trưngchung về văn hóa chính trị và nền chính trị ở các quốc gia trong khu vực,

bao gồm Chủ nghĩa cộng đồng; Chủ nghĩa lãnh tụ; Trọng tôn ti trật tự; Vai trò chủ đạo của một chính đảng và Nhà nước mạnh Tác giả cũng đề cập đến

tính hợp lý nhất định trong quan điểm về “giá trị châu Á” của Lý QuangDiệu và Mahathir, đồng thời khẳng định, mặc dù không phải tất cả nhữngluận điểm về “giá trị châu Á” đều được tán thành, song tồn tại nhiều bằngchứng cho thấy trong văn hóa chính trị châu Á có những nhận thức và thái

độ khác với người phương Tây về dân chủ

Một trong các tác giả tiêu biểu đối với các nghiên cứu về Đông Á là D

Bell Trong công trình East Meets West: Human Rights and Democracy in East Asia [100], mặc dù tác giả phê phán việc sử dụng các “Giá trị Châu Á”

để biện hộ cho sự hạn chế tùy tiện các quyền cá nhân, ông vẫn công nhậncác truyền thống văn hóa và sự đóng góp của góc nhìn từ Đông Á trong việcđưa ra các xem xét mới, cùng các bằng chứng đã thách thức đáng kể nền dânchủ tự do theo kiểu Phương Tây trên cả hai phương diện lý thuyết và thựctiễn Từ đó, ông khẳng định cần phải nhìn nhận nghiêm túc cách tiếp cận của

các nước Đông Á về dân chủ Ngoài ra, những tác phẩm tiêu biểu khác củaBell cung cấp những kiến giải về văn hóa Đông Á và sự tương hợp của nó

đối với tiến trình dân chủ như: Beyond Liberal Democracy: Political Thinking for an East Asian Context; The China Model: Political Meritocracy and the Limits of Democracy

Linder, W., & Bachtiger, A (2005), What drives democratization in Asia and Africa? (Điều gì thúc đẩy nền dân chủ ở châu Á và châu Phi?)

[133, tr.861-880] đã khẳng định mô dình dân chủ đồng thuận rất quan trọngđối với dân chủ hóa ở các nước phát triển châu Á và châu Phi Hơn thế, cáctác giả đã khảo sát các đặc điểm văn hóa của chủ nghĩa gia đình đối với dânchủ và đưa ra kết luận về ảnh hưởng của văn hóa ảnh hưởng đến dân chủhơn là các yếu tố kinh tế

Bài viết Giá trị châu Á và dân chủ - tương đồng và khác biệt của tác giả

Ngô Huy Đức, Lê Thị Thu Mai (2014) [28] đã luận bàn về các giá trị dânchủ mang tính phổ quát của phương tây liệu có tương thích với các nền vănhóa và xã hội ở phương Đông hay không Đặc biệt, vào cuối thế kỷ XX, khimột loạt các nước Đông Á và Đông Nam Á đã có sự phát triển vượt bậc vềkinh tế và ổn định xã hội đã thách thức đáng kể mô hình dân chủ phươngTây Tác giả đã tổng kết các giá trị được cho là khác biệt nổi bật so vớiphương Tây và các tranh luận quanh chúng liên quan tới dân chủ ở phươngĐông và phương Tây như: Tinh thần cộng đồng, Tính đồng thuận, Trọng trật

tự và thứ bậc,… Bên cạnh đó, các nghiên cứu về văn hóa và giá trị châu Áảnh hưởng tới tiến trình dân chủ cũng được tác giả tổng hợp như: nó làmthay đổi các trật tự ưu tiên của các giá trị dân chủ, các quyền và cơ sở đạo lýcho các hình thức thực hành dân chủ

Công trình Tiến bộ xã hội: Một số vấn đề về mô hình phát triển ở Đông

Á và Đông Nam Á [67] và công trình Dân chủ độc tài và phát triển [68] của

Hồ Sỹ Quý đã đưa ra những lập luận và kiến giải về những nhân tố tác độngtới tiến trình dân chủ ở các quốc gia phát triển khu vực châu Á Qua đó, tácgiả nhấn mạnh, những giá trị văn hóa truyền thống tương thích đã tạo động

lực cho sự tăng trưởng và quá trình mở rộng dân chủ ở các quốc gia này.Thậm chí, dân chủ chỉ có thể bền vững khi nó ngấm sâu và trở thành mộtphần của những giá trị văn hóa mới tạo nên những quan hệ dân sự lànhmịnh, có chức năng điều chỉnh hành vi và bảo vệ cũng như thúc đẩy pháttriển xã hội.

1.3.3 Về sự ảnh hưởng của văn hóa chính trị đến tiến trình dân chủ

Công trình Mối quan hệ giữa dân chủ và văn hóa pháp luật của đồng

tác giả Hoàng Chí Bảo và Tống Đức Thảo (2011) [5] bàn luận về sự tácđộng qua lại giữa dân chủ và văn hóa pháp luật, trong đó nhấn mạnh ý thứccũng như trình độ dân trí của người dân đóng vai trò quan trọng đối với quátrình tuân thủ pháp luật của họ trong thực tiễn và điều đó quy định mức độthực hành dân chủ trong mối quan hệ giữa nhà nước với người dân Bên

cạnh đó, các công trình “Xây dựng nhà nước pháp quyền trong bối cảnh văn hóa Việt Nam” của Bùi Ngọc Sơn (2005) và “Tác động của văn hóa đến pháp luật Việt Nam: Khái luận và một số vấn đề phát triển” của Nguyễn

Ngọc Anh Thư (2014) cũng chung hướng nghiên cứu này

Bài nghiên cứu Văn hóa chính trị trong sự hình thành thể chế dân chủ thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa của tác giả Nguyễn Văn Sơn [74].

Công trình tập trung phân tích mối quan hệ giữa phát triển kinh tế với pháttriển văn hóa chính trị trong việc hình thành thể chế dân chủ Trên cơ sở đó,tác giả làm rõ vai rò của văn hóa chính trị mà cốt lõi là xây dựng văn hóa

trách nhiệm, văn hóa niềm tin và sự công khai, minh bạch hóa thông tin vớ

tư cách là tiền đề cho sự hình thành thể chế dân chủ

Bài nghiên cứu Những nhân tố tác động và ảnh hưởng đến quá trình dân chủ hóa ở nước ta của Trần Đức Châm (2016) [8] đã có những phân

tích về ảnh hưởng của các giá trị phương Đông, lịch sử lâu dài của thể chếquân chủ cùng các yếu tố văn hóa truyền thống của dân tộc Việt như yếu tốlàng xã, trọng tình, và thứ bậc đã tác động mạnh mẽ đến quá trình dân chủhóa ở nước ta

Công trình Nâng cao văn hóa chính trị của cán bộ lãnh đạo nước ta hiện nay của Lâm Quốc Tuấn (2007) [83] nhấn mạnh vai trò của văn hóa

chính trị đối với sự phát triển chính trị của một quốc gia, trong đó văn hóachính trị của người cán bộ lãnh đạo quản lý đóng vai trò dẫn dắt và lôi cuốn

sự tham gia chính trị của người dân, qua đó tạo điều kiện cho người dân nắm

bắt và thực hành dân chủ Bên cạnh đó, trong bài nghiên cứu Văn hóa chính trị với sự phát triển con người - xã hội tác giả Lâm Quốc Tuấn (2016) [84,

tr.67-70] khẳng định văn hóa chính trị là một trong các chỉ số để xác địnhtrình độ trưởng thành về nhân cách và tư cách công dân Nhờ việc nhận thức

rõ văn hóa chính trị của dân tộc mình mà chủ thể cầm quyền có thể vận dụng

để ứng xử với các bối cảnh và tình huống chính trị khác nhau

Có thể nói, các công trình nghiên cứu về sự ảnh hưởng của văn hóachính trị đến tiến trình dân chủ khá hạn chế, chủ yếu được tiếp cận từ cácnền tảng khoa học khác như văn hóa, luật học, kinh tế học Với các nghiêncứu từ cách tiếp cận chính trị học thì văn hóa chính trị cũng mới được phântích như một trong nhiều cac yếu tố khác ảnh hưởng đến dân chủ và đời sốngchính trị nói chung

Tóm lại, những công trình bàn về sự ảnh hưởng của văn hóa chính trịđến dân chủ tập trung vào những vấn đề chính sau: 1 Khẳng định vai tròđộc lập nhất định của văn hóa với tư cách là thể chế phi chính thức đốivới các thể chế chính thức (kinh tế, luật pháp, hệ thống chính trị,…); 2.Đặc trưng văn hóa chính trị của mỗi quốc gia sẽ tương ứng với một mô

hình dân chủ nhất định; 3 Văn hóa chính trị ở các nước châu Á có nhữngđặc trưng riêng, ảnh hưởng đến các quá trình chính trị nói chung và quátrình dân chủ nói riêng.

1.4 NHỮNG GIÁ TRỊ TIẾP NHẬN TỪ CÁC CÔNG TRÌNH TỔNG QUAN

VÀ CÁC NỘI DUNG LUẬN ÁN CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU

1.4.1 Những giá trị tiếp nhận từ các công trình tổng quan

- Các công trình cơ bản thống nhất về quan niệm văn hóa chính trị làcác giá trị được cộng đồng chia sẻ trong quá trình tham gia vào đời sống xãhội Một số công trình coi văn hóa chính trị đồng nhất với văn hóa xã hộisong phạm vi của nó liên quan đến các hoạt động chính trị

- Bên cạnh các yếu tố liên quan đến tăng trưởng kinh tế hay thể chếchính trị, nhiều công trình đã đánh giá cao vai trò của văn hóa chính trị cũngnhư sự ảnh hưởng của nó đối với đời sống chính trị nói chung và tiến trìnhdân chủ nói riêng

- Mặc dù có nhiều cách tiếp cận và hướng nghiên cứu khác nhau songviệc lấy các mô hình dân chủ phương Tây làm tiêu chuẩn cho các đánh giádân chủ đã bị phê phán mạnh mẽ Trong khi đó hướng tiếp cận khu biệt hóayếu tố văn hóa mà bỏ qua các giá trị về quyền con người cơ bản cũng đã bịvượt qua Theo đó, một cách tiếp cận về tính tương thích giữa các yếu tố vănhóa với mô hình dân chủ phù hợp ngày càng nhận được sự chia sẻ rộng rãicủa các nhà khoa học chính trị phương Đông lẫn phương Tây

- Khi bàn về văn hóa chính trị Việt Nam, các nghiên cứu gần đây đã cốgắng chỉ ra các giá trị văn hóa chính trị cốt lõi cũng như những biến đổi của

nó trong bối cảnh hiện nay Bên cạnh đó, một số công trình đã nhìn thấy mốiliên hệ giữa các giá trị văn hóa chính trị Việt Nam với các quá trình chính trịnhư thực thi pháp luật, quá trình lãnh đạo quản lý và quá trình hội nhập quốc

tế trên các lĩnh vực

1.4.2 Các nội dung luận án cần tiếp tục nghiên cứu

- Trong khi các tranh luận về dân chủ phương Tây và phương Đông vẫndiễn ra thì việc xem xét một cách cẩn trọng giữa hai lập trường nghiên cứu

này là điều cần thiết Không thể tuyệt đối hóa các tiêu chí dân chủ theo quanniệm của các nền dân chủ tự do phương Tây và xem đó là chuẩn mực; songcũng không thể khu biệt các đặc trưng văn hóa truyền thống và xem nó là lý

do cho một tiêu chuẩn dân chủ riêng biệt có thể xâm phạm đến các quyềncon người cơ bản Vậy, cách tiếp cận nào có thể khắc phục được những điểmyếu của hai lập trường nghiên cứu trên khi bàn về dân chủ dưới sự ảnhhưởng của văn hóa chính trị ở mỗi quốc gia

- Các nghiên cứu về văn hóa chính trị Việt Nam hiện nay khá tản mạn

và việc xác định các giá trị văn hóa chính trị đặc trưng của Việt Nam vẫncòn nhiều tranh cãi Yêu cầu đặt ra là cần xác định được các giá trị đặc trưngcủa văn hóa chính trị Việt Nam, đồng thời xem xét sự ảnh hưởng của nó đếntiến trình dân chủ ở Việt Nam

- Văn hóa chính trị tuy là yếu tố chậm thay đổi song không phải là độclập và bất biến Hơn thế, mỗi giá trị văn hóa chính trị sẽ luôn bao gồm cảyếu tố có lợi lẫn yếu tố bất lợi đối với dân chủ Do đó, các nghiên cứu cầnchỉ ra được việc nên tác động như thế nào đến các giá trị văn hóa chính trị và

ý nghĩa của sự điều chỉnh văn hóa chính trị theo hướng có lợi cho sự pháttriển của dân chủ ở Việt Nam hiện nay

Những vấn đề trên một phần chưa được giải quyết, một phần mức độgiải quyết chưa thỏa đáng sẽ tiếp tục được làm rõ trong quá trình nghiên cứucủa luận án Theo đó, câu hỏi nghiên cứu mà luận án đặt ra và giải quyết làvăn hóa chính trị Việt Nam được đặc trưng bởi những giá trị nào và sự ảnhhưởng của nó ra sao đến tiến trình dân chủ ở Việt Nam hiện nay

Chương 2 KHUNG KHỔ PHÂN TÍCH VỀ SỰ ẢNH HƯỞNG

CỦA VĂN HÓA CHÍNH TRỊ ĐẾN TIẾN TRÌNH DÂN CHỦ

2.1 QUAN NIỆM VÀ CÁC CHIỀU CẠNH VĂN HÓA CHÍNH TRỊ

2.1.1 Quan niệm về văn hóa chính trị

Xuất phát từ mục tiêu nghiên cứu và cách tiếp cận khác nhau, văn hóachính trị đang được quan niệm rất đa dạng, song một nhận thức chung vốnđược chia sẻ rộng rãi giữa các trường phái nghiên cứu về văn hóa chính trị

đó là, văn hóa chính trị là sự thể hiện của văn hóa xã hội trong các hoạtđộng chính trị Cùng thống nhất nhận thức này, trong giới hạn mục tiêu vàphạm vi nghiên cứu của luận án, quan niệm về văn hóa chính trị được tiếpcận như sau:

Thứ nhất, văn hóa chính trị là các giá trị định hướng hành vi chính trị

Các nghiên cứu chính trị học khi xem xét văn hóa như một yếu tố tácđộng đã khá thống nhất khi dùng văn hóa với nội hàm là hệ thống các giá trị,vốn được thể hiện khá rõ trong những nghiên cứu của Erez &Earley [111]; Hofstede [121; 122], Kluckhohn [132], Shwartz [149] Trong

nghiên cứu của mình, Geertz đã trình bày: văn hóa “là khuôn mẫu do lịch sử

để lại về ý nghĩa kết tinh trong các biểu tượng, là hệ thống các quan niệm truyền thống được thể hiện qua hình thức các biểu tượng, nhờ đó con người giao tiếp, duy trì và phát triển tri thức về đời sống và thái độ đối với đời sống của mình” [119] Định nghĩa này đã nhấn mạnh nội hàm cốt lõi của

văn hóa là các giá trị - nó được tích tụ trong những ý nghĩa (meaning), trong

hệ thống các quan niệm truyền thống và trở thành nền tảng cho các hành vi giao tiếp, duy trì và phát triển cộng đồng Cũng theo Geertz, “văn hóa được nhìn nhận tốt nhất không phải là phức hợp của các kiểu hành vi cụ thể - phong tục, tập quán, truyền thống, cụm thói quen - mà nói chung cho đến nay nó vẫn là một tập hợp các cơ chế kiểm soát - khuôn khổ, công thức, phép tắc, chỉ dẫn - nhằm điểu chỉnh hành vi” [120] Các hành vi, thể chế, và

các cấu trúc xã hội do đó không phải là bản thân văn hóa mà chỉ là các biểu

hiện của văn hóa Do vậy, văn hóa chính là sự tích tụ các giá trị - nhờ đó mà

cộng đồng duy trì và phát triển tri thức cũng như thái độ đối với cuộc sốngcủa mình

Trong đời sống chính trị, các giá trị tham gia vào sự định hướng hành

vi chính trị của người dân, được gọi là văn hóa chính trị Theo cách nói của

Almond, “Mỗi một hệ thống chính trị đều bắt rễ từ trong một loại định hướng xác định riêng; tôi phát hiện điều này rất hữu dụng và gọi nó là văn hóa chính trị” [95, tr.15] Các tác giả của công trình Văn hóa công dân

(Civil Culture) cũng cho rằng, có ba dạng thức định hướng cơ bản của văn

hóa công dân là: (i) Định hướng nhận thức (cognitive oriantation) - là tri

thức đối với hệ thống chính trị, đối với vai trò của hệ thống cũng như sựthực hành vai trò đó thông qua các khách thể đầu vào (các thiết chế cung cấpthông tin) và khách thể đầu ra (chính sách, quyết định, luật pháp,…); (ii)

Định hướng cảm nhận (affective orientation) - là tình cảm đối với hệ thống

chính trị, vai trò và nhân sự cũng như sự thể hiện vai trò đó của hệ thống;

(iii) Định hướng đánh giá (valuable orientation) - là sự phán xét và ý kiến về

các khách thể đi kèm với các chuẩn giá trị và tiêu chí đánh giá [96, tr.15]

Dựa trên tần suất của các định hướng trên mà hình thành ba loại hình văn hóa công dân gồm: (i) Văn hóa chính trị thờ ơ (The parochial political

culture) - các định hướng công dân không tách khỏi định hướng tôn giáo và

họ bàng quan đối với bất kỳ sự thay đổi nào của hệ thống chính trị); (ii) Văn hóa chính trị tuân thủ (Subject culture) - công dân có tri thức và hiểu biết về

hệ thống chính trị, song họ có thể yêu mến, tự hào hoặc là không đối với hệthống chính trị đó, đồng thời họ có thể coi hệ thống quyền lực là chính đáng

hoặc phủ nhận nó); (iii) Văn hóa chính trị tham gia (Participant culture) - là

loại hình có định hướng rõ ràng và mạnh mẽ nhất, ở đó công dân có tri thứcđầy đủ về hệ thống chính trị và ý thức mạnh mẽ về vai trò của bản thân vớitính cách là những chủ thể tích cực [96, tr.18-19] Mặc dù được xếp vàonhóm các học giả tiếp cận văn hóa chính trị từ hành vi, song rõ ràng những

nghiên cứu của Almond đã cho thấy, yếu tố nằm ẩn sau các hành vi của côngdân chính là sự cộng hưởng của cả ba dạng thức định hướng nói trên - Đó

chính là giá trị mà mỗi cộng đồng theo đuổi.

Như vậy, các giá trị là động lực thôi thúc, định hướng hành vi chính trịcủa công dân, song không phải tất cả các giá trị đều có mức độ quan trọngnhư nhau đối với mọi cộng đồng Trong tất cả các giá trị kết tụ thành vănhóa tồn tại trật tự ưu tiên giữa các giá trị ở các cộng đồng khác nhau và thậmchí giữa các giai đoạn khác nhau trong cùng một cộng đồng (tức cả về khônggian và thời gian)

Do đó, khi xem xét văn hóa chính trị của một cộng đồng luôn cần nhấn

mạnh đến mức độ ưu tiên của cộng đồng đó đối với các giá trị Nói đến giá

trị đặc thù Châu Á, thực chất là nói tới sự khác biệt về thứ tự ưu tiên của cácgiá trị giữa các cộng đồng các quốc gia châu Á với các quốc gia khác nhưHoa Kỳ hay các quốc gia châu Âu Luận án chia sẻ quan điểm này với Hồ

Sỹ Quý và Ngô Đức Thịnh trong các nhận định:

“Rất hiếm có giá trị đặc thù về tính cách con người chỉ riêng biệtthuộc về một dân tộc nào đó… Vấn đề là ở chỗ, cái khác nhaugiữa các bảng giá trị, trước hết là khác nhau về vị trí của từng giátrị Người Châu Á coi cần cù, yêu lao động là giá trị hàng đầu của

sự làm người Nhưng người Mỹ lại coi tinh thần tự lực cánh sinhmới là giá trị đáng quý nhất, cần cù cũng được coi trọng nhưngđứng sau tự lực cánh sinh và thành đạt cá nhân” [0, tr.5]

“Thường thì nhiều dân tộc đều có chung những giá trị, như yêunước, cần cù, tính cộng đồng…, tuy nhiên, trong từng hệ giá trị củamỗi dân tộc thì việc xếp đặt thứ tự ưu tiên, độ nhấn của từng yếu tốgiá trị ấy trong bảng giá trị thì có thể khác nhau” [80, tr.79]

Như vậy, các giá trị được ưu tiên là cơ sở để so sánh các nền văn hóakhác nhau, và định hình kiểu hành vi tham gia chính trị đặc trưng của mỗicộng đồng Người dân ở mỗi quốc gia, thậm chí vùng miền sẽ luôn bị chiphối bởi những giá trị được ưu thích hơn trong quá trình tham gia vào các

hoạt động chính trị Theo đó, những xã hội trọng cộng đồng (tức đề cao lợiích của cộng đồng) sẽ có xu hướng thỏa hiệp và đồng thuận trong các quyếtđịnh chính trị hơn là những xã hội trọng cá nhân (tức đề cao lợi ích cá nhân).Bên cạnh đó, những xã hội đề cao giá trị trọng cồng đồng thường ưu tiênhình thức bầu cử mang lại cơ hội cho tất cả, tôn trọng và bảo vệ quyền thiểu

số, còn những xã hội đề cao quyền và lợi ích cá nhân sẽ kỳ vọng lớn hơn vềcác cuộc bầu cử cạnh tranh theo nguyên tắc đa số với sự chiếm ưu thế củacác đảng lớn, trong khi các đảng nhỏ có ít cơ hội hơn [136, tr.116]

Điều này nhấn mạnh yếu tố ưu tiên đối với với các giá trị trong quá

trình tham gia chính trị của người dân là cơ sở quan trọng cho việc xác định

văn hóa chính trị đặc trưng của mỗi cộng đồng dân tộc, qua đó ảnh hưởng

đến hành vi chính trị của người dân Chính sự ưu tiên đó là cơ sở cho địnhhướng hành vi, tức sự lựa chọn hành động

Thứ hai, văn hóa chính trị là kết quả của sự tích tụ lý tính và mang tính nhận thức chủ quan

Có thể dễ dàng công nhận tính hợp lý và khách quan của các kết luậnkhoa học tự nhiên nói chung bởi nó được chứng minh bằng sự tất yếu duynhất vốn do trật tự trong tự nhiên quy định Ví dụ, người ta có thể tính toánlực đẩy và quỹ đạo của tàu vũ trụ bay tới sao Hỏa, hay đo được trọng lượngcủa trái đất Xét về tính hợp lý, văn hóa cũng là kết quả của sự tích tụ lý tính,dẫu nó không phải là một kết luận mang tính khoa học như trên Ví dụ, trongkhi ở nhiều quốc gia văn hóa giao thông quy định tất cả mọi người đi bên lềphải, thì ở Anh lại là đi bên lề trái Người Anh thấy việc đi bên lề trái là hợp

lý, còn các nước khác thấy bên phải là hợp lý Vậy là đi bên nào cũng có tính

hợp lý nhưng đó không phải là kết luận khoa học hiểu với nghĩa khoa học tự nhiên Tính hợp lý nằm ở sự công nhận của cả một cộng đồng và là kết quả

đúc rút từ chính đời sống trải nghiệm của cộng đồng đó vì thế nó mang tínhnhận thức chủ quan Văn hóa do đó là quá trình đào luyện lý tính Chân -Thiện - Mỹ cũng chỉ có được thông qua quá trình thanh lọc của lý tính TheoAaron Wildavsky, dựa trên cơ sở quan niệm con người chính trị là sinh vật

biết lựa chọn, trong đời sống xã hội nói chung và lĩnh vực chính trị nóiriêng, con người luôn lựa chọn giữa các khả năng khác nhau vốn luôn bị chiphối bởi các yếu tố chủ quan và khách quan và không phải lúc nào “lợi ích”(lợi ích kinh tế) cũng được lựa chọn, ngay cả lợi ích chính đáng Do vậy, vănhóa chính trị là chiều cạnh chủ quan của hệ thống chính trị và quá trìnhchính trị, nó nhấn mạnh tính chất nội sinh của lựa chọn chính trị, là sự chia

sẻ các giá trị trong các tương tác chính trị Với cách tiếp cận như vậy, nhànghiên cứu mới có thể khám phá ra cội nguồn của lợi ích và giải thích đượctại sao con người lại muốn như thế này chứ không phải thế khác - tức làkhám phá sự chia sẻ các giá trị trong các tương tác chính trị - xã hội [153,tr.3-6]

“Tính khoa học khách quan” và “tính nhận thức chủ quan” đều có

nền tảng của sự hợp lý Hay nói cách khác, cả khoa học và văn hóa đều là

hình thức tích tụ và phát triển của lý tính, nhưng tính chất tin cậy để từ đó

áp dụng vào thực hiện là rất khác biệt Trong luận án này, quan niệm “vănhóa” trong khái niệm “văn hóa chính trị” sẽ không bao hàm tính kháchquan khoa học theo nghĩa khoa học tự nhiên vốn phản ánh sự tất yếu duy

nhất, mà đó là sản phẩm mang tính chủ quan của con người khi sống thành cộng đồng và nó có tính hợp lý đối với chính cộng đồng đó.

Việc xem văn hóa là kết quả của sự tích tụ lý tính và mang tính chủ

quan trong nhận thức đã đồng thời bác bỏ quan niệm về những “nền văn hóa cao” và “nền văn hóa thấp” Điều này được hiểu rằng, chúng ta không thể

coi việc đi bên phải đường là “văn hóa”, còn đi bên trái đường là “phản vănhóa” Dẫu rằng, việc phân biệt văn hóa cao - thấp, tốt - xấu đã từng chiếm ưu

thế bởi những người theo Thuyết văn hóa phổ quát với quan niệm, tồn tại

các nền văn hóa ưu việt, phát triển và cả những nền văn hóa chưa phát triển,chưa hoàn thiện, nghĩa là chưa chuyển hóa được các giá trị văn hóa nội tại từxấu sang tốt Do đó, khi tất cả các nền văn hóa đạt đến sự hoàn thiện và pháttriển cũng đồng thời sẽ có chung một ưu tiên, một lựa chọn, trong đó có lựachọn liên quan đến những giá trị dân chủ phổ quát Tuy nhiên, cách nhìnnhận theo hướng phân biệt cao - thấp, tốt - xấu trong văn hóa cho đến nay đã

bị vượt qua Theo phân tích của Ammar Maleki, “nếu giả định văn hóa quốc gia không trải dài theo kích thước lưỡng cực từ đen (xấu) đến trắng (tốt) mà giữa các giá trị giữa đỏ và xanh lam thì sẽ không thấy cái nhìn tuyến tính trong sự đánh giá lẫn sự vận động của các chiều cạnh văn hóa” [136, tr.6].Điều này được hiểu rằng, không có một thước đo tiêu chuẩn chung nào chomọi nền văn hóa, đồng nghĩa sẽ không có các nền văn hóa cao hay nền vănhóa thấp ở quy mô phổ quát toàn cầu như quan điểm của những người theo

Lý thuyết văn hóa phổ quát Bản thân văn hóa mang tính trung tính, việc quy định tính Cao - Thấp của các nền văn hóa sẽ do mỗi cộng đồng quy ước.

Đây cũng là nội hàm quy định cách tiếp cận khái niệm văn hóa chính trị củaluận án Theo đó, văn hóa chính trị không hàm nghĩa tốt - xấu, cao - thấptrong sự so sánh giữa các nền văn hóa chính trị giữa các quốc gia (tức ở quy

mô toàn nhân loại), mà nó phụ thuộc vào sự quy ước về thứ tự ưu tiên đốivới từng giá trị của từng cộng đồng khác nhau Vì thế nó là kết quả của sựnhận thức chủ quan của mỗi cộng đồng

Thứ ba, văn hóa chính trị được chia sẻ rộng rãi trong cộng đồng

và mang tính bền vững

Văn hóa chính trị là các giá trị được cộng đồng chia sẻ Điều này nhấn

mạnh sự chia sẻ của cộng đồng trong hình dung về “một trật tự xã hội”, tính

hợp pháp của các thủ tục - procedures (nghĩa rộng bao gồm cả tục lệ bấtthành văn) để giải quyết các bất đồng (và sự hợp tác) xã hội Tức, nó baohàm sự chia sẻ về tính chính đáng của quyền lực xã hội, một khái niệm trungtâm của chính trị học và của hoạt động chính trị thực tiễn

Nhấn mạnh tính chia sẻ của cộng đồng không có nghĩa tất cả mọi thành

viên trong cộng đồng đều có một quan niệm đồng nhất về thứ tự ưu tiên vàmức độ ưu tiên đối với các giá trị Sự chia sẻ của cộng đồng ở đây hàm ý về

tính trung bình của tất cả các cá nhân trong cộng đồng khi ưu tiên hay không

đối với một giá trị nhất định, cũng như mức độ ưu tiên các giá trị đó.Schwartz đã lập luận rằng, các ưu tiên giá trị cá nhân là sự pha trộn giữanhững giá trị chung được cộng đồng chia sẻ và kinh nghiệm cá nhân độc

đáo Do đó, các ưu tiên trung bình do các thành viên trong xã hội quy chocác giá trị khác nhau phản ánh bản chất của nền văn hóa chung của họ và tiết

lộ giá trị văn hóa chung cơ bản [148, tr.137-182] Được cộng đồng cùng chia

sẻ là yếu tố quan trọng để các giá trị được công nhận và khi nó định hướngcác hành vi chính trị thì các hành vi chính trị đó trở nên phù hợp, được thừanhận là đúng đắn trong nhận thức và quan niệm của cộng đồng, nhờ thế nóđược ủng hộ

Văn hóa chính trị tập hợp các giá trị được cộng đồng tạo dựng vàtruyền thừa qua các thế hệ Nó được ví như bộ gen của một cộng đồng trongviệc định hướng hành vi chính trị của các thành viên Bởi thế, nó có tính bềnvững Chương trình nghiên cứu GLOBE (Global Leadership andOrganizational Behavior Effectiveness - Lãnh đạo toàn cầu và Hiệu quả

hành vi tổ chức) đã định nghĩa văn hóa là “các động cơ, giá trị, niềm tin, bản sắc và những sự giải thích hoặc là ý nghĩa của những sự kiện quan trọng vốn là kinh nghiệm chung của mọi thành viên trong cộng đồng và được truyền thừa qua các thế hệ” [123, tr.5] Thực tế cho thấy, đời sống

chính trị chịu tác động bởi hành vi và thái độ của người dân với tư cách lànhững lựa chọn Trong đó, có những lựa chọn chịu sự chi phối của các giátrị, ví như trong bất kỳ tình huống hay bối cảnh nào cũng không làm điềusai, không phản bội dù bị tra tấn cực hình; song có những lựa chọn lại bị chiphối bởi tình huống mang tính tức thời, và nếu tình huống, bối cảnh thay đổithì lựa chọn cũng thay đổi Ví như, tình huống/bối cảnh sẽ ảnh hưởng đếnthái độ của người dân khi được hỏi về mức độ dân chủ ở một quốc gia/ địaphương hay sự ủng hộ/phản đối đối với chính quyền Điều này cho thấy, cácgiá trị văn hóa chính trị vốn mang tính ổn định và bền vững hơn, tác độngđến thái độ và hành vi của con người ở mức độ mạnh mẽ hơn, ẩn hơn vàgián tiếp hơn Các thái độ cụ thể của tình huống chính trị có thể thay đổi vàdao động tương đối nhanh nhưng các giá trị văn hóa chính trị cơ bản thayđổi dần dần

Canada vốn là sự hợp lưu của nhiều dòng di cư từ châu Âu và châu Mỹ(Hoa Kỳ và các nước Mỹ Latinh) và đồng thời tồn tại cả 3 hệ định hướng giá