Bài Sáng kiến kinh nghiệm lớp 5 rèn kỹ năng kể chuyện đạt điểm cao

1/19 MỤC LỤC A ĐẶT VẤN ĐỀ 1 1 Lí do chọn đề tài 1 1 1 Cơ sở lí luận 1 1 2 Cơ sở thực tiễn 1 2 Mục đích nghiên cứu 2 3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 2 3 1 Khách thể nghiên cứu 2 3 2 Đối tượng nghiê[.]

MỤC LỤC

CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ BỒI DƯỠNG CẢM THỤ THƠ VĂN

1.1.2 Căn cứ vào nội dung và chương trình môn Tiếng Việt ở Tiểu học

4

1.1.3 Căn cứ vào đặc điểm tâm - sinh lý của học sinh tiểu học 4

1.2 Các khái niệm cơ bản của vấn đề nghiên cứu 5

21/19 THỰC TRẠNG CỦA VIỆC BỒI DƯỠNG CẢM THỤ THƠ VĂN CHO

MỘT SỐ BIỆN PHÁP BỒI DƯỠNG CẢM THỤ THƠ VĂN CHO HỌC SINH LỚP 5 THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC 8

3.1 Biện pháp 1: Tổ chức giờ dạy thông qua việc khai thác triệt để khả năng đọc hiểu qua các bài tập đọc trong chương trình 8

3.2 Biện pháp 2: Yêu cầu giáo viên khi giảng dạy thơ văn cần khai thác kĩ

3.2.1 Khai thác dấu hiệu của biện pháp nghệ thuật so sánh 10

3.2.2 Khai thác dấu hiệu của biện pháp nghệ thuật nhân hóa 11

3.2.3 Khai thác dấu hiệu của nghệ thuật điệp ngữ 12

3.2.4 Khai thác dấu hiệu của nghệ thuật đảo ngữ 12

3.2.5 Khai thác dấu hiệu của nghệ thuật dùng từ khác lạ trong câu 13

3.3 Biện pháp 3: Bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn thơ thông qua một số

3.4 Biện pháp 4: Rèn kĩ năng viết đoạn văn về cảm thụ thơ, văn cho học sinh 14

TÀI LIỆU THAM KHẢO 19

A ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Cơ sở lí luận

Việc phát triển tiếng Việt và bảo vệ sự trong sáng của tiếng Việt có thể nói

là một công việc lớn đặt ra cho tất cả chúng ta Môn Tiếng Việt ở bậc tiểu học có vai trò rất quan trọng, nó không chỉ hình thành và phát triển các kĩ năng: nghe,

nói, đọc, viết cho học sinh mà môn Tiếng Việt còn góp phần cùng các môn học khác phát triển tư duy, hình thành cho các em nhu cầu thưởng thức cái đẹp, khả năng xúc cảm trước cái đẹp, trước buồn- vui - yêu- ghét của con người Cảm thụ văn học chính là sự cảm nhận những giá trị nổi bật, những điều sâu sắc, tế nhị và đẹp đẽ của văn học thể hiện trong tác phẩm, cuốn truyện, bài văn, bài thơ hay trong cả một từ ngữ có giá trị của một câu văn, câu thơ

Trong các năm học gần đây, thực hiện theo Thông tư 22/2016-TT/BGD&ĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo, các đề kiểm tra định kì môn Tiếng Việt ở bậc Tiểu học thường có một số câu hỏi về cảm thụ văn học ở mức độ 3 và mức độ 4 theo định hướng phát triển nhằm phát huy năng lực cho học sinh Chính

vì vậy, việc rèn luyện để nâng cao năng lực cảm thụ thơ văn là một nhiệm vụ rất cần thiết cho học sinh Tiểu học

Chương trình Tiếng Việt từ lớp 1 đến lớp 5 ở Tiểu học luôn coi nhiệm vụ bồi dưỡng năng lực cảm thụ thơ văn cho học sinh là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết Ở lớp 5 yêu cầu các em cảm thụ ở mức cao hơn lớp 1;2;3;4 Tuy nhiên

để thực hiện yêu cầu này, bên cạnh sự giúp đỡ của giáo viên, mỗi học sinh cần phải luôn kiên trì và sáng tạo mới cảm nhận được những bài thơ, bài văn hay, từ

đó mở mang thêm tri thức làm phong phú về tâm hồn con người

Trong quá trình bồi dưỡng học sinh môn Tiếng Việt lớp 5, việc giúp cho các em nâng cao năng lực cảm thụ thơ văn là một việc làm không thể thiếu được đối với mỗi giáo viên đứng lớp

1.2 Cơ sở thực tiễn

Đối với học sinh:

Trong quá trình dạy học môn Tiếng Việt, qua thực tế khảo sát học sinh, tôi nhận thấy đa số các em có phần ngại học cảm thụ, một số em còn chưa biết thế nào là cảm thụ thơ văn,

Đối với giáo viên:

Thời gian dành cho việc dạy học cảm thụ văn học không nhiều, chỉ được dạy lồng ghép trong tiết học Tập đọc; Luyện từ và câu Trong những tiết học này, giáo viên chỉ đảm bảo kiến thức cơ bản đã gần như hết thời gian nên việc

4/19

dạy cảm thụ cho các em chưa đạt Bản thân giáo viên dạy học vấn đề này cũng chưa đào sâu suy nghĩ nhiều

Kiến thức bồi dưỡng nâng cao cảm thụ thơ văn dành cho giáo viên chưa

có hệ thống

Sau đây là bảng thống kê kết quả khảo sát bài làm cảm thụ của học sinh lớp 5A1 đầu năm học 2019-2020:

Số HS Cảm thụ tốt Biết cảm thụ Chưa biết cảm thụ

Nhìn vào bảng số liệu trên cho thấy tỉ lệ số học sinh cảm thụ tốt chưa cao,

tỉ lệ học sinh chưa biết cảm thụ còn quá nhiều Chính vì thế tôi đã trăn trở suy nghĩ làm thế nào để đưa chất lượng môn Tiếng Việt nói chung và cảm thụ thơ văn cho học sinh nói riêng ngày càng đi lên

Với những lí do trên, hiểu rõ trách nhiệm của người giáo viên trực tiếp giảng dạy, tôi cần tiếp tục thực hiện tốt việc dạy và học theo chuẩn kiến thức, kĩ năng và định hướng phát triển năng lực cho học sinh; khuyến khích sự sáng tạo

của học sinh, đáp ứng yêu cầu của “đổi mới toàn diện” nhằm nâng cao chất lượng

dạy và học Trong sáng kiến kinh nghiệm này, căn cứ vào những lí do trên, tôi đã

đi sâu nghiên cứu tìm hiểu: “Một số biện pháp bồi dưỡng cảm thụ thơ văn cho học sinh lớp 5 theo định hướng phát triển năng lực” để giúp cho học sinh tìm

hiểu và tiếp thu một cách dễ dàng nhất nhằm nâng cao chất lượng dạy và học

2 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở đánh giá thực trạng chất lượng dạy của đội ngũ giáo viên và chất lượng học của học sinh, từ đó đề xuất các biện pháp bồi dưỡng cảm thụ thơ văn cho học sinh lớp 5 trong nhà trường

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

3.1 Khách thể nghiên cứu

Bồi dưỡng cảm thụ thơ văn cho học sinh lớp 5 trong nhà trường

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Các biện pháp bồi dưỡng kiến thức về cảm thụ thơ văn cho học sinh lớp 5 trong nhà trường

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn về cảm thụ thơ văn cho học sinh lớp

5

lớp 5

Điều tra thực trạng việc bồi dưỡng kiến thức cảm thụ thơ văn cho học sinh

5/19

Đề xuất một số giải pháp nhằm bồi dưỡng năng lực cảm thụ thơ văn cho học sinh lớp 5 trong nhà trường

Thực nghiệm kiểm chứng các giải pháp đã đề xuất

5 Phạm vi nghiên cứu

Đối tượng khảo sát học sinh lớp 5A1 trong nhà trường

Địa bàn nghiên cứu: Trường tiểu học nơi tôi công tác

Thời gian nghiên cứu: Tháng 8/2019 – Tháng 5/2020

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp nghiên cứu lí luận

Phân tích, tổng hợp các vấn đề dạy học Tiếng Việt nói chung để đề ra các biện pháp bồi dưỡng cảm thụ thơ văn cho học sinh lớp 5

6.2 Các phương pháp dạy học

Phương pháp hỏi đáp; Phương pháp nêu vấn đề; Phương pháp trực quan; Phương pháp thảo luận nhóm,

6.3 Các phương pháp nghiên cứu thực tế:

Phương pháp phân tích, tổng kết kinh nghiệm Tiến hành xem xét thực trạng chất lượng dạy và học cảm thụ thơ văn lớp 4;5 của nhà trường trong thời gian từ tháng 8/2019 đến tháng 5/2020

6.4 Các phương pháp khác

Phương pháp thống kê toán học: Sử dụng phương pháp thống kê để xử lý các số liệu và so sánh, phân tích các kết quả nghiên cứu

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ BỒI DƯỠNG CẢM THỤ THƠ VĂN CHO

HỌC SINH LỚP 5

1.1 Cơ sở khoa học của đề tài

1.1.1 Căn cứ vào Mục tiêu giáo dục Tiểu học

Giáo dục tiểu học nhằm giúp học sinh hình thành những cơ sở ban đầu cho

sự phát triển những nhiệm vụ lâu dài về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mĩ và các

kĩ năng cơ bản cho học sinh tiếp tục học Trung học cơ sở

1.1.2 Căn cứ vào nội dung và chương trình môn Tiếng Việt ở Tiểu học

Bám sát mục tiêu giáo dục Tiểu học, chương trình môn Tiếng Việt ở Tiểu học luôn coi nhiệm vụ bồi dưỡng năng lực cảm thụ thơ văn cho học sinh là một nhiệm vụ quan trọng nhằm “Bồi dưỡng tình yêu tiếng Việt và hình thành thói quen giữ gìn sự trong sáng, giàu đẹp của tiếng Việt, góp phần phát triển và hình

thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa”

1.1.3 Căn cứ vào đặc điểm tâm - sinh lý của học sinh tiểu học

1.1.3.1 Tri giác

Đặc điểm tri giác của học sinh tiểu học là tươi sáng, sắc bén Trong những năm đầu của bậc tiểu học tri giác của học sinh thường gắn với hành động, với hoạt động thực tiễn của trẻ

1.1.3.2 Khả năng chú ý

Đối với học sinh Tiểu học cùng một lúc các em chưa chú ý đến được nhiều đối tượng ,việc duy trì sự tập trung chưa cao Do đó để bồi dưỡng năng lực cảm thụ thơ văn, giáo viên nên phối hợp linh hoạt các biện pháp, các con đường tiếp cận khác nhau

1.1.3.3 Trí nhớ

Nhìn chung trẻ em Tiểu học có trí nhớ tốt, cả ghi nhớ chủ định và không chủ định đều đang phát triển, ở cuối bậc tiểu học ghi nhớ chủ định của các em phát triển mạnh Việc ghi nhớ các tài liệu trực quan hình tượng có nhiều hiệu quả Điều này cho ta thấy tác dụng của việc rèn luyện thường xuyên các tố chất ngôn ngữ là

vô cùng cần thiết

1.1.3.4 Tưởng tượng

Tưởng tượng của học sinh Tiểu học được hình thành trong quá trình học tập

Ở các lớp đầu bậc Tiểu học hình ảnh tưởng tượng của các em còn giản đơn và không bền vững Hình ảnh tưởng tượng của các em bền vững và gần thực tế hơn khi các em bắt đầu có khả năng tưởng tượng dựa trên những tri giác đã có từ trước

và dựa trên vốn ngôn ngữ

1.1.3.5 Tư duy

Theo các nhà tâm lí học, tư duy của trẻ em ở bậc Tiểu học chuyển dần từ trực quan cụ thể sang tư duy trừu tượng, khái quát

Từ đặc điểm này của học sinh Tiểu học chúng ta có thể xác lập được một hệ thống bài tập bồi dưỡng năng lực cảm thụ thơ văn phù hợp với sự phát triển tư duy của các em

1.1.3.6 Tình cảm

Tình cảm của học sinh tiểu học mang tính cụ thể, trực tiếp và giàu cảm xúc Tình cảm đó được biểu hiện trong đời sống hàng ngày và cả trong hoạt động tư duy

1.2 Các khái niệm cơ bản của vấn đề nghiên cứu

1.2.1 Bồi dưỡng

Là bổ túc thêm một số kiến thức, kĩ năng cần thiết, nâng cao hiểu biết sau

khi đã được đào tạo cơ bản

1.2.2 Cảm thụ thơ văn

Là quá trình nhận thức cái đẹp được chứa đựng trong thế giới ngôn từ, hệ thống tín hiệu thứ hai của loài người Cảm thụ thơ văn chính là sự cảm nhận những giá trị nổi bật, những điều sâu sắc, tinh tế, đẹp đẽ của thơ văn được thể hiện trong tác phẩm

1.2.3 Định hướng phát triển năng lực

Năng lực là khả năng vận dụng những kiến thức, kinh nghiệm, kĩ năng, thái độ và hứng thú để hành động một cách phù hợp và có hiệu quả trong các tình huống đa dạng của cuộc sống

Định hướng phát triển năng lực là chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học: Học đi đôi với hành; lý luận gắn với thực tiễn; giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội

Kết luận chương 1

Việc bồi dưỡng cảm thụ thơ văn cho học sinh lớp 5 là nhiệm vụ quan trọng của mỗi giáo viên Vì thế, bồi dưỡng năng lực cảm thụ thơ văn cho học sinh luôn

là một việc làm cần thiết để giúp các em hình thành, phát triển và hoàn thiện về nhân cách

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG CỦA VIỆC BỒI DƯỠNG CẢM THỤ THƠ VĂN CHO HỌC

SINH LỚP 5 TRONG NHÀ TRƯỜNG

2.1 Thực trạng nhà trường

2.1.1 Thuận lợi

Ban giám hiệu luôn chỉ đạo sát sao kịp thời từng môn học ở tất cả các khối lớp Đặc biệt là hai phân môn Tập đọc và Luyện từ và câu yêu cầu chú trọng rèn cảm thụ thơ văn cho học sinh

Đại đa số giáo viên nhà trường nhiệt tình, yêu nghề mến trẻ tâm huyết với nghề dạy học, luôn coi trọng đổi mới phương pháp dạy học

Nhà trường đã mua thêm nhiều sách tham khảo, sách nâng cao phục vụ cho việc dạy học môn Tiếng Việt nói chung và cảm thụ thơ văn nói riêng

2.1.2 Khó khăn

Đối với giáo viên:

Trong đội ngũ giáo viên vẫn còn một số giáo viên chưa đào sâu suy nghĩ bài dạy, nhiều giáo viên chưa có nhiều kinh nghiệm giảng dạy nhất là phần cảm thụ thơ văn nên khi giảng dạy còn gặp những khó khăn nhất định Đa số giáo viên

chỉ dạy học sinh trả lời câu hỏi trong sách giáo khoa Còn một số giáo viên chưa chú ý đến bồi dưỡng và tự bồi dưỡng chuyên môn học

Bên cạnh đó nhà trường có nhiều giáo viên trẻ, chưa có nhiều kinh nghiệm dạy học nên khi dạy chưa mở rộng kiến thức để phát huy hết năng lực cho học sinh Nhiều giáo viên nắm chắc kiến thức cơ bản nhưng kiến thức nâng cao chưa nắm vững được nhiều

Đối với học sinh:

Từ thực tế khảo sát học sinh cho thấy phần đọc để hiểu nội dung văn bản chưa tốt Nhiều em đọc khá trôi trảy nhưng đọc diễn cảm không hay Phần lớn các em chỉ biết trả lời câu hỏi theo sách giáo khoa chứ chưa hiểu thế nào là cảm thụ thơ văn Học sinh viết bài cảm thụ còn nặng về kể lể, không có hình ảnh, chưa hiểu hết được các tín hiệu nghệ thuật nên diễn đạt ý lủng củng và không toát ý,…

2.2 Nguyên nhân thực trạng

2.2.1 Nguyên nhân khách quan

Nhà trường có nhiều giáo viên trẻ Bản thân giáo viên chưa hiểu chắc nội dung văn bản

Khả năng đọc để hiểu văn bản của học sinh còn yếu

Vốn sống của các em còn quá ít,…

2.2.2 Nguyên nhân chủ quan

Một số ít giáo viên chưa cập nhật với sự đổi mới, chưa thực sự ham học hỏi, đôi khi còn ngại khó, ngại khổ

Nhiều giáo viên chưa biết đặt câu hỏi khai thác nội dung văn bản theo hướng phát huy năng lực cho học sinh

Một số giáo viên tự thỏa mãn, tự cho mình là giỏi, mất đi ý thức tự bồi

dưỡng và thiếu quan tâm đến nâng cao chuyên môn

Kết luận chương 2

Từ thực trạng trên ta thấy việc bồi dưỡng cảm thụ thơ văn cho học sinh lớp

5 theo định hướng phát triển năng lực cần chú ý tới các nội dung:

Một là: giáo viên phải tự nâng cao nhận thức về ý nghĩa của việc bồi dưỡng cảm thụ thơ văn cho học sinh theo định hướng phát triển năng lực

Hai là: nâng cao năng lực tự học, tự nghiên cứu của giáo viên

Ba là: giáo viên và học sinh cần có: Kĩ năng đọc hiểu và cảm thụ văn học, vận dụng kiến thức kĩ năng sáng tạo của tác phẩm vào cuộc sống

Bốn là: cần dạy cho học sinh có năng lực chuyên biệt như:

Năng lực tiếp nhận: nghe, đọc

Năng lực sản sinh: nói, viết

Để thực hiện được các nội dung trọng tâm trên cần thực hiện những biện

pháp bồi dưỡng nâng cao kiến thức Tiếng Việt nói chung, cảm thụ thơ văn nói riêng Nhiệm vụ giảng dạy của giáo viên cần phát triển năng lực cho học sinh lớp

5 như thế nào trong phân môn Tiếng Việt ? Chúng ta cùng tìm hiểu một số biện pháp bồi dưỡng năng lực cảm thụ thơ văn cho học sinh lớp 5 theo định hướng phát triển năng lực ở chương 3

CHƯƠNG 3 MỘT SỐ BIỆN PHÁP BỒI DƯỠNG CẢM THỤ THƠ VĂN CHO HỌC SINH LỚP 5 THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC

3.1 Biện pháp 1: Tổ chức giờ dạy thông qua việc khai thác triệt để khả năng đọc hiểu qua các bài tập đọc trong chương trình

a Mục đích của biện pháp: Mục đích của biện pháp là giúp giáo viên có

được định hướng đúng trong việc tổ chức giờ dạy Tập đọc đạt hiệu quả khi khai thác khả năng đọc hiểu ý nghĩa của đoạn thơ, đoạn văn qua các bài đọc trong chương trình Giáo viên biết giúp các em tiếp cận văn bản, đọc kĩ nội dung văn bản và dựa vào văn bản đọc đó, giáo viên đưa ra một số câu hỏi từ dễ đến khó theo các mức độ tăng dần

b Biện pháp thực hiện:

Trong soạn bài, giáo viên cần nghiên cứu và chuẩn bị câu hỏi cảm thụ mức

3 và mức 4 cho mỗi bài Tập đọc Các câu hỏi đưa ra phải có sự liên kết chặt chẽ với nhau về ý, có tính chất gợi mở nâng cao kiến thức dần dần Tránh đưa ra câu hỏi quá khó ngay từ câu 1 Câu 1 thường là những câu tìm những chi tiết, những đặc điểm mà học sinh dễ nhận thấy trong văn bản Câu 2 là câu ở mức 3 yêu cầu học sinh giải thích được lí do tại sao tác giả lại sử dụng những từ ngữ hoặc những chi tiết đó? Cách sử dụng như vậy nhằm mục đích gì? Hay câu chuyện khuyên chúng ta điều gì? (Câu hỏi mức 4)

Giáo viên đặt câu hỏi trúng đích và đúng nội dung Đây chính là cầu dẫn

để hiểu nội dung của văn bản

Bước 1: Đọc kĩ văn bản để cảm nhận nội dung Đưa ra câu hỏi mức 1-2 Bước 2: Phát hiện các tín hiệu nghệ thuật trong văn bản Trả lời được câu hỏi vì sao sử dụng các tín hiệu nghệ thuật đó? Đưa ra câu hỏi ở mức 3;4

Ví dụ: Khi dạy bài thơ: “Tiếng đàn Ba-la-lai-ca trên sông Đà” của tác giả

Quang Huy, giáo viên gợi ý cho học sinh tìm hiểu từng đoạn thơ Chẳng hạn:

Đoạn 1: Từ Trên sông Đà đến sợi dây đồng GV hỏi:

Tác giả tả đêm trăng và hình ảnh cô gái Nga có những nét gì đẹp?

Gợi ý cho học sinh thấy qua các câu thơ: Một đêm trăng chơi vơi - Trăng trôi nhẹ trên khoảng không gian mênh mông, gợi cảm giác như thấy trăng thế nào?