Đánh giá hiện trạng vai trò của báo chí trong việc nâng cao nhận thức về biến đổi khí hậu cho nông dân ven biển đồng bằng sông hồng

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘIKHOA SAU ĐẠI HỌC PHẠM ĐÌNH TUYÊN “ĐÁNH GIÁ HIỆN TRẠNG VAI TRÒ CỦA BÁO CHÍ TRONG VIỆC NÂNG CAO NHẬN THỨC VỀ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU CHO NÔNG DÂN VEN BIỂN ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA SAU ĐẠI HỌC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA SAU ĐẠI HỌC

PHẠM ĐÌNH TUYÊN

“ĐÁNH GIÁ HIỆN TRẠNG VAI TRÒ CỦA BÁO CHÍ TRONG VIỆC NÂNG CAO NHẬN THỨC VỀ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU CHO NÔNG DÂN VEN BIỂN ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG”

LUẬN VĂN THẠC SỸ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU Chuyên ngành: BIẾN

ĐỔI KHÍ HẬU Mã số: Chương trình đào tạo thí điểm

Người hướng dẫn khoa học:

TS Nhạc Phan Linh PGS.TS Huỳnh Thị Lan Hương

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN iv

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT v

DANH MỤC CÁC BẢNG vi

1 Lý do lựa chọn đề tài 7

2 Mục tiêu nghiên cứu 10

2.1 Mục tiêu tổng quát 10

2.2 Mục tiêu cụ thể 10

3 Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu 10

3.1 Đối tượng nghiên cứu 10

3.2 Khách thể nghiên cứu 10

3.3 Phạm vi nghiên cứu 10

4.1 Vấn đề nghiên cứu 11

4.2 Giả thuyết nghiên cứu 11

5 Khung lý thuyết, phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 12

5.2 Phương pháp nghiên cứu 13

PHẦN NÔỊ DUNG 18

CHƯƠNG I TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 18

1.1 Các nghiên cứu ở nước ngoài 18

1.2 Các nghiên cứu ở trong nước 20

CHƯƠNG II CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI Error! Bookmark not

defined.

2.1 Cơ sở lý luận Error! Bookmark not defined.

2.1.2 Các lý thuyết áp dụng trong đề tài Error! Bookmark not defined.

2.2 Cơ sở thực tiễn của Luận văn Error! Bookmark not defined.

2.3 Mô tả vắn tắt về địa bàn nghiên cứu Error! Bookmark not defined.

2.3.1 Đồng bằng sông Hồng Error! Bookmark not defined.

CHƯƠNG III THỰC TRẠNG BÁO CHÍ ĐƯA TIN VỀ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU Error!

Bookmark not defined.

3.1.2 Tần suất xuất hiện chủ đề về BĐKH trên các báoThái Binh ̀, Hải Phòng, Nam Đinḥ Error!

Bookmark not defined.

3.2 Bối cảnh đưa tin về BĐKH Error! Bookmark not defined.

3.3 Hình thức thông tin về BĐKH Error! Bookmark not defined.

i

3.4 Nội dung thông tin về BĐKH trên báo chí Error! Bookmark not defined.

3.4.4 Giải pháp phòng chống và ứng phó với BĐKH trên báo chí Error! Bookmark not defined.

CHƯƠNG IV VAI TRÒ CỦA BÁO CHÍ TRONG VIỆC NÂNG CAO NHẬN THỨC VỀ BĐKH CHO NÔNG DÂN VEN BIỂN ĐBSH Error! Bookmark not defined.

defined.

4.1.2 Nội dung cung cấp thông tin Error! Bookmark not defined.

Bookmark not defined.

4.2 Vai trò báo chí nâng cao nhận thức về BĐKH cho người dân Error! Bookmark not defined.

4.3 Khuyến nghị vềvai trò của báo chí trong việc nâng cao nhận thức về BĐKH cho nông dân ven biển ĐBSH Error! Bookmark not defined PHẦN KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined.

TÀI LIỆU THAM KHẢO 25

TÀI LIỆU TIẾNG VIỆT 25

PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined.

BẢN GIẢI TRÌNH Error! Bookmark not defined.

Về việc chỉnh sửa nội dung Luận văn Thạc sĩ Biến đổi khí hậu sau bảo vệ Error! Bookmark not defined.

ii

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là kết quả nghiên cứu của riêng mình Các sốliệu khảo sát, thực nghiệm được công bố trong Luận văn là do tôi trực tiếp thựchiện và chưa từng được công bố ở bất kỳ công trình khoa học nào khác

Các thông tin thứ cấp sử dụng trong luận văn được tham khảo và trích dẫnnguồn đầy đủ, đúng quy định

Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về tính xác thực và nguyên bản của Luậnvăn

Tác giả

Phạm Đình Tuyên

LỜI CẢM ƠN

Trước hết, tôi xin chân thành cảm ơn Khoa Sau Đại học - Đại học Quốc gia

Hà Nội đã tạo điều kiện thuận lợi, giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu

và hoàn thành bản Luận văn Thạc sĩ

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn đến TS.Nhạc Phan Linh, PGS.TS Huỳnh Thị LanHương đã hướng dẫn và định hướng nghiên cứu khoa học để tôi hoàn thành bảnLuận văn này

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn chính quyền địa phương các xã Nam Hưng(Tiền Hải, Thái Bình); xã Vinh Quang (huyện Tiên Lãng, Hải Phòng); xã GiaoXuân (huyện Giao Thủy, Nam Định); các cơ quan báo chí Trung ương, địa phương

đã giúp đỡ tạo điều kiện cho tôi trong quá trình khảo sát và nghiên cứu Đặc biệt,tôi xin cảm ơn những người dân tại địa bàn nghiên cứu đã tham gia trả lời phỏngvấn và chia sẻ thông tin

Tiếp theo, tôi xin gửi lời cảm ơn đến các cán bộ của Trung tâm Phát triểnnguồn nhân lực Tài nguyên và Môi trường là những người đã nhiệt tình hỗ trợ vàgiúp đỡ tôi trong quá trình xây dựng và hoàn thành Luận văn

Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn đến bạn bè, đồng nghiệp và gia đình đãđộng viên và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện Luận văn

Hà Nội, tháng 11 năm 2016

Tác giả

Phạm Đình Tuyên

iv

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

BCH TW Ban Chấp hành Trung ương

BĐKH Biến đổi khí hậu

EMWF Tổ chức Đông Tây hội ngộ

IPCC Hội đồng Liên Chính phủ về BĐKH

PANOS Mạng lưới toàn cầu của các tổ chức phi chính phủ hợp

tác vềtruyền thông để thúc đẩy phát triểnTHPT Trung học phổ thông

TN&MT Tài nguyên và Môi trường

TTĐC Truyền thông đại chúng

UNFCCC Công ước Khung về Biến đổi khí hậu của Liên hợp quốcKT-XH Kinh tế- Xã hội

DANH MỤC CÁC HÌNH ẢNH, BIỂU ĐỒ

Hình 1 Khung lý thuyết cơ sở của Luận văn 13Hình 2 Mô hình người phát - người nhận thông điệp của H.Lasswell Error!

Bookmark not defined.

Hình 3 Mô hình truyền thông một chiều Error! Bookmark not defined.Hình4 Mô hình truyền thông thay đổi hành vi Error! Bookmark not defined.Hình5 Biểu đồ người dân và cán bộ thôn/xã tiếp cận các phương tiện TTĐC

Error! Bookmark not defined.

Hình 6 Biểu đồ nội dung thông tin người dân mong muốn được biết qua báo chí

Error! Bookmark not defined.

Hình 7 Biểu đồ mong muốn của người dân về hình thức tiếp cận thông tin Error!

Bookmark not defined.

Hình 8 Biểu đồ ý kiến người dân về lý do quan tâm đến BĐKH Error! Bookmark

not defined.

Hình 9 Biểu đồ ý kiến của người dân về những nguyên nhân của BĐKH Error!

Bookmark not defined.

Hình 10 Biểu đồ ý kiến người dân về biện pháp giảm thiểu BĐKH Error!

Bookmark not defined.

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1 Thống kê tình hình thiên tai tại xã Giao Xuân Error! Bookmark not

defined.

Bảng 2 Hồ sơ thiên tai tại xã Vinh Quang, Tiên Lãng, Hải Phòng Error!

Bookmark not defined.

Bảng 3 Số người chịu rủi ro theo các mức độ rủi ro khác nhau Error! Bookmark not defined.

Bảng 4 Thống kê bao Thai Binh Error! Bookmark not defined.

vi

Bảng 7 Kết quả khảo sát về việc tiếp cận các phương tiện thông tin đại chúng của

người dân tại Thái Bình, Nam Định, Hải Phòng Error! Bookmark not

defined.

vii

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn đề tài

Biến đổi khí hậu (BĐKH) đã và đang diễn biến phức tạp, ảnh hưởng nghiêmtrọng đến sản xuất, đời sống và môi trường của tất cả các quốc gia trên thế giới Theobáo cáo của Uỷ ban liên Chính phủ về BĐKH, nhiệt độ trung bình toàn cầu và mựcnước biển đã tăng nhanh trong vòng 100 năm qua và đặc biệt rõ rệt trong khoảng 25năm gần đây Nhiệt độ tăng, mực nước biển dâng là nguyên nhân gây ngập lụt, làmnhiễm mặn nguồn nước và ảnh hưởng nặng nề tới nông nghiệp, công nghiệp và các hệthống kinh tế - xã hội (KT-XH) trong tương lai BĐKH khiến quá trình phát triển củacác quốc gia, các vấn đề an ninh năng lượng, nước, lương thực… bị thay đổi toàn diện

và sâu sắc

Việt Nam là một trong ba quốc gia bị ảnh hưởng nặng nhất của BĐKH Nếumực nước biển dâng cao 1 m, sẽ có khoảng 40% diện tích đồng bằng sông Cửu Long(BĐSCL), 11% diện tích đồng bằng sông Hồng (BĐSH) và 3% diện tích của các tỉnhkhác thuộc vùng ven biển sẽ bị ngập, khoảng 10 - 12% dân số nước ta bị ảnh hưởngtrực tiếp và tổn thất khoảng 10% GDP Cũng giống như BĐSCL, ĐBSH hiện là nơiphải đối mặt với nhiều thách thức bởi tác động của BĐKH 3/14 hiện tượng (bão, lốc

tố, sự cố hồ chứa) là có tần xuất xảy ra tại ĐBSH vượt trội hơn hẳn so với ĐBSCL

bờ biển, thiếu nước trong mùa khô, xâm ngặp mặn, hình thái thời tiết cực đoan xảy rangày càng nhiều… gây ảnh hướng đến đời sống, sinh kế người dân trong khu vực này

và sinh kế của người dân ở vùng đồng bằng này Đặc biệt, nông dân và những người

8

có thu nhập thấp được xác định là các nhóm dễ bị tổn thương nhất nhưng họ lại ítđược tiếp cận với những thông tin, kiến thức về BĐKH Theo ông Ted Osius - Đại sứHoa Kỳ tại Việt Nam thì: “BĐKH là một trong những thách thức phát triển lớn nhất

mà thế giới đang phải đối mặt Đây là vấn đề toàn cầu không giới hạn bởi biên giớiquốc gia và là một thách thức chỉ có thể giải quyết được bằng tinh thần tập thể ViệtNam là một trong những quốc gia dễ bị tổn thương nhất trên thế giới và BĐSH là khuvực đặc biệt gặp nhiều nguy hiểm” [22] Theo các chuyên gia, BĐSH chịu rủi ro đặcbiệt với tác động của BĐKH nhưng lại ít được chú ý hơn so với BĐSCL

Trước những thách thức và nguy cơ của BĐKH, cơ quan Liên hợp quốc đã cóCông ước Khung về BĐKH (UNFCCC) nhằm kêu gọi các quốc gia tăng cường côngtác đào tạo, giáo dục và nâng cao nhận thức, tạo cơ hội cho cộng đồng tham gia, tiếpcận các thông tin về BĐKH (quy định tại Điều 6) Theo UNFCCC, tại các quốc giatrong khu vực Châu Á Thái Bình Dương, các nhà quản lý, hoạch định chính sách đãcông nhận giáo dục về BĐKH là ưu tiên hàng đầu và truyền thông nâng cao nhận thứccộng đồng đứng vị trí số hai

Tại Việt Nam, Hội nghị TW lần thứ 7, khóa XI, BCH TW Đảng đã ban hànhNghị quyết số 24-NQ/TW “Về chủ động ứng phó với BĐKH, tăng cường quản lý tàinguyên và BVMT”, trong đó nhấn mạnh sự cần thiết phải nâng cao nhận thức vềBĐKH và ảnh hưởng của BĐKH cho người dân

Ngày 05/12/2011, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Chiến lược Quốc gia vềBĐKH theo Quyết định 2139/QĐ-TTg nhằm xây dựng một cộng đồng ứng phó hiệuquả với BĐKH, trong đó nhiệm vụ cơ bản được xác định gồm: 1) Nâng cao nhậnthức, trách nhiệm của cán bộ, công chức, viên chức và các thành phần xã hội về cácvấn đề BĐKH; 2) Xây dựng các phương pháp phù hợp nhằm tiếp cận và sử dụngthông tin về BĐKH cho các thành phần xã hội; đa dạng hóa các hình thức tuyên

Trên các phương tiện truyền thông đại chúng (TTĐC) và báo cáo của các nhàkhoa học, nhà quản lý, thông tin về mối đe dọa của BĐKH, cảnh báo về tình trạng tráiđất nóng lên, mực nước biển dâng cao, mưa bão, lở đất, sóng thần đã được đề cậpnhiều Song, những thông tin đó khi đến với người dân còn chưa thực sự phát huyđược hiệu quả rõ rệt.

Gần đây, công tác truyền thông, đặc biệt là TTĐC về BĐKH, đã được chú ýbằng việc tăng cường thông tin trên các kênh báo chí, đầu tư làm mới các chươngtrình nhằm tiếp cận và thu hút công chúng và tổ chức các hội thảo cung cấp thông tin

và tập huấn kỹ năng thông tin về BĐKH cho các phóng viên, biên tập viên, nhữngngười làm báo Tuy nhiên, theo đánh giá của PANOS (một mạng lưới toàn cầu củacác tổ chức phi chính phủ hợp tác vềtruyền thông để thúc đẩy phát triển) thì các nướcđang phát triển chịu ảnh hưởng nặng nề nhất c ủa BĐKH, nhưng hoaṭđông ̣ truy ềnthông của họ không mặn mà lắm trong việc đưa tin vềth ảm họa môi trường này vàViêṭNam cũng không n ằm ngoài nhận xét trên Các phương tiện TTĐC chủ yếu tậptrung nhấn mạnh về những hệ lụy của BĐKH, biến nó thành mối đe dọa khiến người

ta sợ hãi mà lại ít chú ý đến việc hướng dẫn người dân hiểu và biết cách ứng phótrong những tình huống cụ thể

Từ thực tế đang diễn ra, học viên đã thực hiện đề tài “Đánh giá hiện trạng vai trò của báo chí trong việc nâng cao nhận thức về biến đổi khíhâụ cho nông dân ven biển đ ồng bằng sông Hồng” Tuy nhiên, do điều kiện giới hạn về thời gian và nguồn lực nên phạm vi nghiên cứu của đề tài tập trung thực hiện tại các xã Nam

Hƣng (Tiền Hải, Thái Bình); xã Giao Xuân (Giao Thủy, Nam Đinḥ) và xã Vinh Quang (Tiên Lãng , Hải Phòng) Đây là những xã ven biển nằm trong khu dự trữ

sinh quyển thế giới đất ngập nước ven biển liên tỉnh châu thổ sông Hồng, tập trungđông dân cư sinh sống bằng nông nghiệp, nuôi trồng, đánh bắt thuỷ hải sản và chịu tácđộng trực tiếp của BĐKH

Nghiên cứu nhằm có cái nhìn tổng thể, khách quan về ảnh hưởng và tác độngcủa TTĐC đối với việc cung cấp thông tin và nâng cao nhận thức cho người dân vềBĐKH, đặc biệt là nông dân ở một trong hai khu vực đồng bằng sản xuất lúa lớn nhất

cả nước và chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của BĐKH

10

2 Mục tiêu nghiên cứu

2.1 Mục tiêu tổng quát

Đánh giá vai trò của báo chí trong việc cung cấp và định hướng thông tin vềBĐKH, giúp nâng cao nhận thức của người dân về BĐKH, góp phần giảm thiểunhững tác động tiêu cực của BĐKH đối với đời sống, KT-XH

2.2 Mục tiêu cụ thể

Từ thưc ̣ trang ̣ thông tin vềBĐKH t ừ báo chí, đề tài sẽ xem xét vai trò của báochí trong việc cung cấp thông tin và nâng cao nhận thức cho người dân về BĐKH

Đề tài đánh giánhu cầu , nhâṇ thức của nông dân ven biển BĐSH vềBĐKHthông qua kết quả khảo sát ý kiến của người dân vùng thực hiện đề tài vềnhững thôngtin về BĐKH mà họ tiếp thu và cảm nhận được từ báo chí

Đưa ra những kiến nghị, giải pháp nhằm góp phần nâng cao chất lượng định hướng thông tin báo chí về BĐKH đối với các nhóm đối tươ ̣ng nông dân ven biển trong thời gian tới

3 Đối tƣợng, khách thể và phạm vi nghiên

cứu 3.1 Đối tƣợng nghiên cứu

Vai trò của báo chí trong việc nâng cao nhận thức về BĐKH cho nông dân ven biển ĐBSH

ven biển ĐBSH, gồm: Xã Nam Hưng, huyện Tiền Hải, Thái Bình; Xã Vinh Quang, huyện Tiên Lãng, Hải Phòng; Xã Giao Xuân, huyện Giao Thủy, Nam Định.

Đây là những xã ven biển nằm trong khu dự trữ sinh quyển thế giới thuộc khu vựcĐBSH, nơi tập trung đông dân cư sinh sống bằng sản xuất nông nghiệp, nuôi trồng vàđánh bắt thủy hải sản, bị ảnh hưởng trực tiếp của BĐKH

Tuy nhiên, hiện nay, hiểu biết và nhận thức của công chúng về BĐKH còn chưacao Một trong những nguyên nhân chính là do truyền thông còn chưa thực sự quantâm đến vấn đề này Nghiên cứu vai trò và định hướng truyền thông của báo chí trongviệc nâng cao nhận thức của người dân, đặc biệt là người dân ở các khu vực chịu ảnhhưởng nặng của BĐKH như khu vực ven biển ĐBSH là nhiệm vụ nghiên cứu đặt racủa Luận văn này

4.2 Giả thuyết nghiên cứu

 Người nông dân ven biển ít quan tâm đ ến BĐKH, bởi báo chí ít đề cập đến chủ đề này

 Người nông dân ven biển không coi tr ọng thông tin về BĐKH, bởi báo chí thường

đề cập một cách chung chung, không gắn với hoàn cảnh, điều kiện cụ thể ở nông thôn

12

 Trong các loại hình báo chí, truyền hình cung cấp nhiều thông tin nhất về BĐKH (vì người nông dân ven biển xem ti vi nhiều nhất).

Dự kiến đóng góp của luận văn

Về tính khoa học: Xây dựng và hệ thống hóa cơ sở lý thuyết liên quan đến

truyền thông về BĐKH và các dữ liệu khảo sát thực tế đánh giá hiểu biết về BĐKHcủa người dân và khuyến nghị về hình thức, nội dung truyền thông phù hợp đối vớingười dân khu vực ven biển ĐBSH

Về tính thực tiễn: Luận văn này được thực hiện dựa trên sự phân tích về thực

trạng công tác tuyên truyền thông tin về BĐKH trên báo chí và khảo sát khả năng tiếpcận thông tin của người dân về BĐKH từ các loại hình báo chí cũng như tác động củabáo chí đến nhận thức về BĐKH của người dân (đặc biệt là nông dân)

Về tính mới: Luận văn đánh giá một cách tách bạch giữa vai trò và hiệu quả của

báo chí các hoạt động khác trong vấn đề nâng cao nhận thức về BĐKH cho người dânvùng ĐBSH, từ đó làm cơ sở cho việc xây dựng và thực hiện các kế hoạch truyềnthông về BĐKH phù hợp trong tương lai Dự kiến kết quả nghiên cứu của đề tài cóthể là tiền đề cho nghiên cứu tiếp theo ở ĐBSCL và làngu ồn tài liệu tham khảo chocác cá nhân, tổ chức tâm quan tâm

Nội dung nghiên cứu

Hiện trạng công tác tuyên truyền, thông tin về BĐKH của báo chí; Đánh giá vaitrò, ảnh hưởng của báo chí đối với việc nâng cao nhận thức về BĐKH của người dânkhu vực ven biển ĐBSH góp phần hỗ trợ người dân ứng phó kịp thời với BĐKH.Nội dung công việc bao gồm:

 Điều tra khảo sát và thu thập dữ liệu về tình hình nhận thức của người dân trên địabàn 03 xã về BĐKH và ứng phó với BĐKH và xem xét các hình thức tuyên truyền,thông tin của báo chí về BĐKH hiện nay