Khóa luận tốt nghiệp: Những bất cập trong hệ thống thuế thu nhập tại Việt Nam và giải pháp hoàn thiện

Khóa luận tốt nghiệp: Những bất cập trong hệ thống thuế thu nhập tại Việt Nam và giải pháp hoàn thiện

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG HÀ NỘI

KHOA TÀI CHÍNH NGÂN HÀNG CHUYÊN NGÀNH TÀI CHÍNH QUỐC TẾ

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

ĐỀ TÀI:

NHỮNG BẤT CẬP TRONG HỆ THỐNG THUẾ THU NHẬP TẠI

VIỆT NAM VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN

Sinh viên thực hiện: Nguyễn Thị Thơm

Lớp: Anh 2

Khóa: 45

Giáo viên hướng dẫn: Th.S Nguyễn Thị Hiền

Hà Nội, tháng 05 năm 2010

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

ACCA: Association of Chartered Certified Accountants

(chứng chỉ kế toán của hiệp hội kế toán – kiểm toán Anh Quốc)

CFA: Chartered Financial Analyst

(chứng chỉ phân tích đầu tư tài chính chuyên nghiệp)

KH&CN: Khoa học và công nghệ

NSNN: Ngân sách nhà nước

TAMP: Dự án hiện đại hóa công tác quản lý thuế

TNDN: Thu nhập doanh nghiệp

TNCN: Thu nhập cá nhân

TNCT: Thu nhập chịu thuế

TNTT: Thu nhập tính thuế

TTĐB: Tiêu thụ đặc biệt

MỤC LỤC

Trang

Chương1: TỔNG QUAN CHUNG VỀ THUẾ VÀ HỆ THỐNGTHUẾ

THU NHẬP……… ……….…4

LỜI MỞ ĐẦU……… 1

1.1 Thuế, nguồn thu chủ yếu của Ngân sách nhà nước……… 4

1.1.1 Khái niệm về thuế……….….5

1.1.2 Đặc điểm của thuế……….…6

1.1.3 Phân loại thuế……… 7

1.1.3.1 Dựa theo phương thức đánh thuế……… ……… 8

1.1.3.2 Dựa theo cơ sở tính thuế……… ……… 9

1.1.3.3 Dựa theo phạm vi điều chỉnh của thuế……….…10

1.1.4 Nguyên tắc đánh thuế……… …….…….10

1.1.4.1 Nguyên tắc lãnh th ổ ……… ……….10

1.1.4.2 Nguyên tắc đánh thuế theo quốc tịch ……….…12

1.1.4.3 Nguyên tắc đánh thuế theo nơi cư trú……….…13

1.1.5 Vai trò của thuế đối với nền kinh tế quốc dân……….….14

1.1.5.1 Thuế là công cụ chủ yếu tập trung nguồn thu cho Ngân sách Nhà nước………14

1.1.5.2 Thuế là công cụ điều tiết vĩ mô nền kinh tế của Nhà nước……… 14

1.1.5.3 Thuế là công cụ điều hòa thu nhập, thực hiện công bằng xã hội trong phân phối………15

1.1.5.4 Thuế là công cụ để thực hiện kiểm tra, kiểm soát các hoạt động sản xuất và kinh doanh ……… 16

1.2 Tổng quan về hệ thống thuế thu nhập……… 16

1.2.1 Khái niệm về hệ thống thuế thu nhập……… …16

1.2.1.1 Tổng quan về hệ thống thuế……….16

1.2.1.2 Khái niệm về hệ thống thuế thu nhập……….17

1.2.2 Các đặc điểm của thuế thu nhập……… ……18

1.2.3 Vai trò của hệ thống thuế thu nhập đối với nền kinh tế……… …22

1.2.3.1 Thuế thu nhập là khoản thu quan trọng của NSNN……….…22

1.2.3.2 Thuế thu nhập là một công cụ để Nhà nước thực hiện chính sách công bằng xã hội………22

1.2.3.3 Thuế thu nhập là công cụ quan trong của Nhà nước trong việc điều tiết các hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp, quản lý thu nhập của cá nhân………23

1.3 Các tiêu chí đánh giá sự hoàn thiện của một hệ thống thuế………… …….23

1.3.1 Tính công bằng, bình đẳng……….23

1.3.2 Tính hiệu quả……… 24

1.3.3 Tính chính xác (tính rõ ràng, minh bạch)……….26

1.3.4 Tính thuận tiện………26

Chương 2: THỰC TRẠNG NHỮNG BẤT CẬP, VƯỚNG MẮC TRONG HỆ THỐNG THUẾ THU NHẬP TẠI VIỆT NAM……….….… 29

2.1 Tổng quan về hệ thống thuế thu nhập tại Việt Nam ……… ….29

2.1.1 Về Thuế thu nhập doanh nghiệp……….29

2.1.1.1 Về khung pháp lý điều chỉnh……….……29

2.1.1.2 Phạm vi áp dụng thuế TNDN………30

2.1.1.3 Căn cứ và phương pháp tính thuế TNDN……… ………… 31

2.1.1.4 Ưu đãi thuế TNDN……….33

2.1.2 Về thuế thu nhập cá nhân………35

2.1.2.1 Về khung pháp lý điều chỉnh………35

2.1.2.2 Phạm vi điều chỉnh……… 36

2.1.2.3 Căn cứ tính thuế đối với cá nhân cư trú……… 39

2.1.2.4 căn cứ tính thuế đối với cá nhân không cư trú ……….43

2.2 Những kết quả đạt được của hệ thống thuế thu nhập mới……….…44

2.2.1 Về thuế TNDN……….44

2.2.2 Về luật thuế thu nhập cá nhân ……… 46

2.3 Thực trạng những bất cập, vướng mắc trong hệ thống thuế thu nhập tại Việt Nam………49

2.3.1 Đối với luật thuế TNDN……… 49

2.3.1.1 Bất cập về các khoản chi được trừ và các khoản chi không được trừ……… 49

2.3.1.2 Bất cập liên quan tới thu nhập khác của doanh nghiệp………50

2.3.1.3 Bất cập về ưu đãi thuế……….53

2.3.1.4 Bất cập về vấn đề chuyển lỗ ………55

2.3.1.5 Bất cập về việc trích lập quỹ phát triển khoa học công nghệ……….57

2.3.2 Đối với luật thuế TNCN……… 58

2.3.2.1 Những bất cập trong đối tượng chịu thuế………58

2.3.2.2 Những bất cập trong quy định đối tượng miễn thuế……… 59

2.3.2.3 Bất cập trong cách tính thuế và căn cứ tính thuế ……… 60

2.3.2.4 Bất cập ngưỡng thuế và biểu thuế suất ……… 61

2.3.2.5 Bất cập về mức giảm trừ gia cảnh……….62

2.3.2.6 Bất cập về vấn đề đánh thuế thu nhập cá nhân khi chuyển nhượng chứng khoán……… 64

2.3.2.7 Bất cập về thủ tục hành chính……… 66

Chương 3: GIẢI PHÁP NHẰM HOÀN THIỆN HỆ THỐNG THUẾ THU NHẬP TẠI VIỆT NAM……….………67

3.1 Định hướng nâng cao vai trò và vị thế của hệ thống thuế thu nhập đối với nguồn thu NSNN và phát triển kinh tế……… 67

3.1.1 Xu hướng phát triển của thời cuộc……….………67 3.1.2 Định hướng nâng cao vai trò của hệ thống thuế thu nhập……… 68 3.2 Kiến nghị hoàn thiện khung pháp lý đối với hệ thống thuế thu nhập tại Việt Nam……….71 3.2.1 kiến nghị đối với hệ thống pháp luật thuế TNDN…… ……… 71

3.2.1.1 Liên quan tới các khoản chi phí được trừ và không được trừ……….71

3.2.1.2 Về chính sách ưu đãi thuế TNDN ……… …………73

3.2.1.3 Về quan điểm chuyển lỗ và trích lập quỹ phát triển KH&CN……….……… ……….76

3.2.2 Kiến nghị đối với luật thuế TNCN……… 78

3.2.2.1 Về đối tượng chịu thuế và thu nhập miễn thuế……….78 3.2.2.2 Về cách tính thuế, ngưỡng thuế và biểu thuế suất……… ……… 78 3.2.2.3 Về vấn đề giảm trừ gia cảnh……… ….79 3.2.2.4 Đối với vấn đề chuyển nhượng chứng khoán ……….……… 80

3.3 Giải pháp nhằm hoàn thiện hệ thống thuế thu nhập tại Việt Nam…………80 3.3.1 Cải cách và hiện đại hóa công tác thu và quản lý thuế TNCN………80

3.3.1.1 Cải cách hành chính để áp dụng cơ chế tự khai, tự nộp thuế thuận tiện hơn……….……… 80 3.3.1.2 Cải tổ bộ máy quản lý thuế… … 81 3.3.1.3 Tăng cường hoạt động của bộ phận thống kê, nghiên cứu chính sách thuế………….………83 3.3.2 Phát triển công nghệ thông tin đáp ứng yêu cầu cải cách và hiện đại hóa

trong quản lý thuế……….83

3.3.3 Phát triển hệ thống thanh toán không dùng tiền mặt quan các ngân hàng,

tổ chức tín dụng bằng phương pháp bắt buộc và khuyến khích tự nguyện………84

KẾT LUẬN ……… 86

LỜI MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Hệ thống thuế thu nhập – một loại thuế đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong đời sống xã hội cũng như công tác quản lý – đã được triển khai tại nước ta đã hơn chục năm Loại thuế này đã, đang và sẽ tiếp tục đóng góp một tỷ trọng quan trọng trong ngân sách nhà nước Đồng thời, đó cũng là một trong những công cụ hữu hiệu để nhà nước ta thực hiện những chính sách nhằm đảm bảo công bằng xã hội Tuy nhiên, trong bối cảnh nền kinh tế thị trường phát triển như vũ bão hiện nay, ngày càng nhiều các loại hình thu nhập mới được tạo ra khiến cho các luật thuế cũ không còn phù hợp nữa Cùng với đó, sự tinh vi trong gian lận cũng dẫn đến những khoản thất thu lớn cho ngân sách nhà nước, gây ảnh hưởng nghiêm trọng tới công bằng và trật tự xã hội

Sau khi gia nhập WTO, Việt Nam đã ban hành rất nhiều các luật thuế mới, trong đó có luật thuế thu nhập doanh nghiệp 2008 và luật thuế thu nhập cá nhân

2007 nhằm đưa ngành thuế nước ta hội nhập với sự phát triển trong khu vực và trên thế giới Tuy nhiên, việc đưa các luật thuế này vào cuộc sống đã không dễ dàng và suôn sẻ như ban đầu mong đợi Đã có rất nhiều những bất cập, vướng mắc trong việc thực hiện các luật thuế này gây một số khó khăn nhất định cho doanh nghiệp và cá nhân Bên cạnh đó, điều này cũng tạo điều kiện cho những kẻ cơ hội lách luật nhằm trốn thuế

Xuất phát từ thực tế trên, đề tài “Những bất cập trong hệ thống thuế thu

nhập tại Việt Nam và giải pháp hoàn thiện” sẽ đưa ra những điểm còn tồn tại

trong hệ thống thuế thu nhập và từ đó đưa ra những kiến nghị, đề xuất đề hoàn thiện hơn nữa hệ thống thuế thu nhập tại nước ta hiện nay

2 Mục đích nghiên cứu

Đề tài tập trung đi sâu nghiên cứu những vấn đề cụ thể sau:

- Làm rõ những vấn đề cơ bản về thuế nói chung và hệ thống thuế thu nhập nói riêng như: khái niệm, phân loại, nguyên tắc đánh thuế, vai trò của thuế,…

- Nghiên cứu những tiêu chí đánh giá tính hiệu quả của một sắc thuế: tiêu chí công bằng, hiệu quả, chính xác, thuận tiện

- Nghiên cứu thực trạng hệ thống pháp luật về thuế thu nhập tại Việt Nam hiện nay bao gồm thuế thu nhập cá nhân và thuế thu nhập doanh nghiệp

- Đề xuất những kiến nghị, giải pháp nhằm hoàn thiện hơn nữa hệ thống thuế thu nhập tại Việt Nam

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu mà khóa luận tập trung vào là những điểm bất cập, tính thiếu hợp lý trong hệ thống thuế thu nhập tại Việt Nam, đó là những vướng mắc trong Luật thuế thu nhập doanh nghiệp và luật thuế thu nhập cá nhân hiện hành

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Luật thuế thu nhập doanh nghiệp ban hành ngày 17/06/2003 hiện đang

có hiệu lực thi hành và cũng luật này ban hành ngày 03/06/2008, cũng như những vướng mắc trong quá trình thực thi luật này

- Luật thuế thu nhập cá nhân ban hành ngày 21/11/2007 và những vấn đề trong việc thực hiện luật này

4 Phương pháp nghiên cứu

Trên cơ sở phương pháp duy vật biện chứng Mac – Lênin, khóa luận sử dụng kết hợp một số phương pháp sau:

- Phương pháp thu thập số liệu

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

- Phương pháp so sánh

- Phương pháp phân tích thống kê

5 Kết cấu của khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, khóa luận được chia làm 3 chương:

Chương 1: Những vấn đề cơ bản về thuế và hệ thống thuế thu nhập tại Việt Nam

Chương 2: Những bất cập, vướng mắc trong hệ thống thuế thu nhập tại Việt Nam hiện nay

Chương 3: Một số kiến nghị, đề xuất nhằm hoàn thiện những bất cập, vướng mắc trong hệ thống thuế thu nhập tại Việt Nam

Trong quá trình nghiên cứu, mặc dù đã rất cố gắng, tuy nhiên vẫn không thể tránh khỏi những thiếu sót Do vậy rất mong nhận được ý kiến đóng góp từ phía người đọc để em có thể hoàn thiện đề tài hơn nữa Nhân đây, em xin gửi lời cảm

ơn chân thành tới Cô giáo hướng dẫn Th.S Nguyễn Thị Hiền đã tận tình giúp đỡ trong quá trình viết khóa luận

Hà Nội tháng 5 năm 2010

Nguyễn Thị Thơm

Chương1: TỔNG QUAN CHUNG VỀ THUẾ VÀ HỆ

THỐNGTHUẾ THU NHẬP

1.4 Thuế - Nguồn thu chủ yếu của Ngân sách nhà nước

Lịch sử phát triển của xã hội loài người đã chứng minh rằng, thuế ra đời là một tất yếu khách quan, gắn liền với sự ra đời và tồn tại của Nhà nước Để duy trì

sự tồn tại của mình, Nhà nước cần có những nguồn tài chính để chi tiêu, trước hết

là để duy trì bộ máy cai trị của mình, tiếp đến là chi cho các công việc thuộc chức năng của Nhà nước như quốc phòng, an ninh, xây dựng và phát triển,…

Để có nguồn tài chính đáp ứng nhu cầu chi tiêu, Nhà nước có thể dùng các biện pháp động viên như quyên góp, vay từ nhân dân hay dùng quyền lực của Nhà nước bắt buộc dân phải đóng góp Các hình thức vay hay quyên góp là những hình thức không mang tính ổn định và lâu dài, thường được sử dụng trong một số trường hợp đặc biệt Để đáp ứng nhu cầu chi tiêu thường xuyên, Nhà nước dùng quyền lực chính trị buộc dân phải đóng góp một phần thu nhập của mình cho Ngân sách Nhà nước Đây chính là hình thức cơ bản nhất để huy động tập trung nguồn tài chính cho Nhà nước

Hình thức Nhà nước dùng quyền lực chính trị buộc dân đóng góp để đáp ứng nhu cầu chi tiêu của mình – Đó chính là Thuế

Về quan hệ giữa Nhà nước và Thuế, Mác đã viết: “Thuế là cơ sở kinh tế của

bộ máy Nhà nước, là thủ đoạn đơn giản để kho bạc thu được tiền hay sản vật để người dân đóng góp để dùng vào việc chi tiêu của Nhà nước”(1)

Ăng Ghen cũng

đã viết: “Để duy trì quyền lực công cộng, cần phải có sự đóng góp của công dân cho Nhà nước, đó là thuế”(2)

(1) Mác – Ăng Ghen, tuyển tập Nhà xuất bản sự thật, Hà Nội, 1961, tập 2

(2) Ăng ghen, nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và Nhà nước, Nhà xuất bản sự thật, Hà Nội, 1962

1.4.1 Khái niệm về thuế

Cho tới nay, các nhà học giả và trên các sách báo kinh tế trong nước và trên thế giới vẫn chưa thống nhất quan điểm về khái niệm thuế

Trong giáo trình thuế và hệ thống thuế của trường Đại học Ngoại thương:

“thuế là một phần thu nhập mà mỗi tổ chức, cá nhân có nghĩa vụ đóng góp cho Nhà nước theo luật định để đáp ứng nhu cầu chi tiêu theo chức năng của Nhà nước Người đóng góp được hưởng hợp pháp phần thu nhập còn lại”(3)

Theo trang web http://vi.wikipedia.org/wiki/Thuế: “Thuế là số tiền thu của các công dân, hoạt động và đồ vật (như giao dịch và tài sản) nhằm huy động tài chính cho chính quyền, nhằm tái phân phối thu nhập, hay nhằm điều tiết các họat động kinh tế - xã hội”

Những khái niệm về thuế nêu trên tuy chưa thật thống nhất về thuế, nhưng các nhà kinh tế đều nhất trí cho rằng, để làm rõ được khái niệm về thuế thì định nghĩa về thuế phải nêu bật được những khía cạnh sau:

- Nội dung kinh tế của thuế được đặc trưng các quan hệ tiền tệ giữa Nhà nước với các pháp nhân và các thể nhân, không mang tính hoàn trả trực tiếp

- Những mối quan hệ dưới dạng tiền tệ này là việc chuyển giao thu nhập có tính chất bắt buộc theo mệnh lệnh của Nhà nước

- Các pháp nhân và thể nhân chỉ phải nộp cho Nhà nước các khoản thuế đã được pháp luật quy định

Từ việc phân tích các định nghĩa trên, chúng ta có thể định nghĩa về thuế như sau:

Thuế là một khoản đóng góp bắt buộc của các tầng lớp dân cư trong xã hội cho Nhà nước theo pháp luật quy định về mức độ và thời hạn, không mang tính hoàn trả trực tiếp, nhằm sử dụng cho mục đích chung của toàn xã hội (4)

(3) GS TS Bùi Xuân Lưu (chủ biên), TS Nguyễn Hữu Khải, ThS Nguyễn Xuân Nữ, Giáo trình thuế và

hệ thống thuế ở Việt Nam, ĐH Ngoại Thương, NXB Giáo Dục, 2003 tr13

(4) TS Nguyễn Thị Lan, Bài giảng Tài Chính công, 2008

1.4.2 Đặc điểm của thuế

Qua phân tích nguồn gốc của sự ra đời của thuế và khái niệm chung về thuế nêu trên, ta có thể khẳng định rằng: Thuế là một công cụ tài chính của nhà nước, được sử dụng để hình thành nên quỹ tập trung nhằm sử dụng cho các mục đích công cộng Tuy nhiên, về bản chất thuế khác với các công cụ tài chính khác như phí, lệ phí, giá cả,…Đìều này thể hiện qua các đặc điểm cơ bản sau của thuế

(a) Thuế luôn gắn liền với quyền lực Nhà nước

Đặc điểm này thể hiện tính pháp lý tối cao của thuế Thuế là nghĩa vụ cơ bản của công dân đã được quy định trong Hiến Pháp – đạo luật gốc của một quốc gia Việc ban hành, sửa đổi, bổ sung, hay bãi bỏ bất kỳ một thứ thuế nào cũng chỉ có một cơ quan duy nhất có thẩm quyền, đó là Quốc Hội – cơ quan quyền lực cao nhất của Nhà nước Mặt khác, tính quyền lực của Nhà nước cũng thể hiện ở chỗ Nhà nước không thể thực hiện thu thuế một cách tùy tiện mà phải dựa trên những

cơ sở pháp luật nhất định đã được xác định trong các văn bản pháp luật do cơ quan Nhà nước có thẩm quyền ban hành

Đây là đặc trưng cơ bản nhất của thuế nhằm phần biệt với tất cả các hình thức động viên tài chính khác cho Ngân sách nhà nước

(b) Thuế là một phần thu nhập của các tầng lớp dân cư bắt buộc phải nộp cho Nhà nước

Đặc điểm này thể hiện rõ nội dung kinh tế của thuế Nhà nước thực hiện phương thức phân phối và phân phối lại tổng sản phẩm xã hội và thu nhập quốc dân dưới hình thức thuế, mà kết quả của nó là một bộ phận thu nhập của người nộp thuế được chuyển giao bắt buộc cho Nhà nước mà không kèm theo bất kỳ một

sự cấp phát hoặc những quyền lợi nào khác cho người nộp thuế

Với đặc điểm này, thuế không giống như các hình thức huy động tài chính tự nguyện hoặc hình thức phạt tiền tuy có tính chất bắt buộc nhưng chỉ áp dụng đối với những người vi phạm pháp luật

(c) Thuế là hình thức chuyển giao thu nhập không mang tính hoàn trả trực tiếp Còn phí, lệ phí mang tính hòan trả trực tiếp cho người hưởng dịch vụ này

Tính chất không hoàn trả trực tiếp của thuế được thể hiện trên các khía cạnh:

Thứ nhất, Sự chuyển giao thu nhập thống qua thuế không mang tính chất đối

giá, nghĩa là mức thuế mà các tầng lớp trong xã hội chuyển giao cho Nhà nước không hòan toàn dựa trên mức độ người nộp thuế thừa hưởng những dịch vụ và hàng hóa công cộng do Nhà nước cung cấp Người nộp thuế không có quyền đòi hỏi Nhà nước cung cấp hàng hóa, dịch vụ công cộng trực tiếp cho mình thì mới nộp thuế cho Nhà nước

Thứ hai, các khoản thuế đã nộp cho Nhà nước sẽ không được hoàn trả trực

tiếp cho người nộp thuế Người nộp thuế sẽ nhận được một phần các hàng hóa, dịch vụ công cộng mà Nhà nước đã cung cấp cho cả cộng đồng, phần giá trị mà người nộp thuế được hưởng thụ không nhất thiết tương đồng với khoản thuế mà họ

đã nộp cho Nhà nước Đặc điểm này của thuế giúp ta phân định rõ thuế với các khoản phí, lệ phí và giá cả

1.4.3 Phân loại thuế

Tùy theo điều kiện hòan cảnh của mỗi nước mà hệ thống thuế bao gồm nhiều hay ít các loại thuế khác nhau Để định hướng xây dựng và quản lý hệ thống thuế, người ta tiến hành sắp xếp các sắc thuế có cùng tính chất thành những nhóm khác nhau, gọi là phân loại thuế

Có thể đưa ra khái niệm về phân loại thuế như sau: phân loại thuế là sự sắp

xếp các sắc thuế trong một hệ thống chính sách thuế có cùng tính chất thành những nhóm khác nhau theo các tiêu thức nhất định (5)

1.1.3.1 Dựa theo phương thức đánh thuế

Các hình thức thuế, suy cho cùng đều đánh vào thu nhập của các tổ chức cá nhân trong xã hội Tuy nhiên, tùy thuộc vào phương thức đánh thuế là đánh một cách trực tiếp hay gián tiếp vào thu nhập mà người ta chia hệ thống thuế thành hai

loại: thuế trực thu và thuế gián thu

(5) TS Nguyễn Thị Lan, Bài giảng Tài Chính công, 2008

Thuế trực thu: Là loại thuế đánh trực tiếp vào thu nhập hoặc tài sản của

người nộp thuế

Thuế trực thu có đặc điểm là đối tượng nộp thuế theo luật quy định đồng nhất với người phải chịu thuế Ở đây, theo quy định của luật, thuế thu trực tiếp vào thu nhập của người nộp thuế Như vậy, thuế trực thu làm cho khả năng và cơ hội chuyển dịch gánh nặng thuế cho người khác khó khăn hơn Về nguyên tắc, loại thuế này mang tính chất lũy tiến vì nó tính đến khả năng của người nộp thuế, người có thu nhập cao hơn phải nộp nhiều thuế hơn và ngược lại Loại thuế trực thu thường bao gồm các sắc thuế đánh trên thu nhập của tổ chức và cá nhân Ở nước ta, các sắc thuế trực thu bao gồm: thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế thu nhập

cá nhân, thuế tài nguyên, thuế sử dụng đất nông nghiệp, thuế nhà đất,…

Ưu điểm của thuế trực thu là động viên trực tiếp vào thu nhập của từng tổ chức, cá nhân có thu nhập Hơn thế nữa, thuế trực thu còn cho phép xem xét các yếu tố tương đối độc lập đến thu nhập của người nộp thuế như hoàn cảnh bản thân, hoàn cảnh gia đình…Do đó, thuế trực thu có tác dụng rất lớn trong việc điều hòa thu nhập, giảm bớt sự chênh lệch đáng kể về mức sống giữa các tầng lớp dân cư,

vì vậy đảm bảo được tính công bằng trong xã hội

Nhược điểm của thuế trực thu là dễ gây ra phản ứng từ phía người nộp thuế khi nhà nước điều chỉnh tăng thuế Hơn nữa, việc theo dõi, tính toán số thuế phải nộp và thủ tục thu, nộp thuế hết sức phức tạp Số thu động viên vào Ngân sách thường chậm và chi phí quản lý thu thuế khá tốn kém

Thuế gián thu: Là loại thuế không trực tiếp đánh vào thu nhập hay tài sản của

người nộp thuế mà đánh một cách gián tiếp thông qua giá cả hàng hóa, dịch vụ Người tiêu dùng hàng hóa, dịch vụ là người chịu loại thuế này

Thuế gián thu có đặc điểm là người nộp thuế theo luật và người chịu thuế không đồng nhất với nhau Người nộp thuế là người sản xuất, kinh doanh hàng hóa, dịch vụ, còn người chịu thuế là người tiêu dùng các hàng hóa, dịch vụ đó, họ mua hàng hóa với giá cả trong đó có cả thuế Loại thuế này có sự dịch chuyển gánh nặng thuế trong những trường hợp nhất định Thuế gián thu ảnh hưởng tới

hoạt động sản xuất kinh doanh thông qua cơ chế giá cả thị trường Loại thuế này thường là các sắc thuế có cơ sở đánh thuế là khoản thu nhập của dùng để tiêu dùng Ở nước ta, các sắc thuế gián thu bao gồm: thuế giá trị gia tăng, thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế xuất nhập khẩu,…

Ưu điểm của thuế gián thu là đối tượng chịu thuế rất rộng Thuế gián thu được che đậy qua giá bán hàng hóa, dịch vụ nên người chịu thuế ít có cảm giác mình bị Nhà nước đánh thuế Thuế gián thu đem lại nguồn thu thường xuyên và ổn định cho Ngân sách Nhà nước Đối tượng quản lý thu thuế cũng tập trung hơn, nghiệp vụ tính và thu thuế đơn giản, nên chi phí quản lý thuế cùng thấp hơn so với thuế trực thu

Nhược điểm của loại thuế này là có tính chất lũy thoái nên không đảm bảo tính công bằng trong nghĩa vụ nộp thuế Nếu tính tỷ lệ động viên thuế gián thu so với thu nhập thì người giàu có tỷ lệ động viên thuế chịu thuế thấp hơn so với người nghèo

1.1.3.2 Dựa theo cơ sở tính thuế

Nếu căn cứ vào cơ sở đánh thuế, có thể chia các sắc thuế thành ba loại như sau:

Thuế thu nhập: bao gồm các sắc thuế có cơ sở đánh thuế là thu nhập kiếm

được Thu nhập kiếm được từ nhiều nguồn: từ lao động dời dạng tiền lương, tiền công; thu nhập từ hoạt động sản xuất kinh doanh dưới dạng lợi nhuận, lợi tức cổ phần,…do đó thuế thu nhập cũng có nhiều dạng: thuế thu nhập cá nhân, thuế thu nhập công ty, thuế chuyển thu nhập ra nước ngoài, thuế lợi tức cổ phần, …

Thuế tiêu dùng: là loại thuế có cơ sở đánh thuế là phần thu nhập của tổ chức,

cá nhân được mang ra tiêu dùng trong hiện tại Trong thực tế, loại thuế tiêu dùng được thể hiện dưới nhiều dạng như thuế doanh thu, thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế giá trị gia tăng,…

Thuế tài sản: là các loại thuế có cơ sở đánh thuế là giá trị tài sản Ví dụ như

thuế nhà đất, thuế sử dụng đất nông nghiệp Tài sản có nhiều hình thức biểu hiện:

- Tài sản tài chính bao gồm tiền mặt, tiền gửi, chứng khoán, thương phiếu,

- Tài sản hữu hình là những tài sản vật chất có thể nhìn thấy được như: máy móc, thiết bị, nhà xưởng,

- Tài sản vô hình là những tài sản không thể nhìn thấy được mà có thể đo lường được như nhãn hiệu hàng hóa, bí quyết kĩ thuật,…

1.1.3.3 Dựa theo phạm vi điều chỉnh của thuế

Căn cứ vào phạm vi điều chỉnh của thuế người ta có thể chia các sắc thuế làm hai loại:

Thuế tổng hợp: Là loại thuế đánh vào tất cả các thành phần của cơ sở đánh

thuế mà không có trường hợp ngoại lệ, không có miễn, giảm thuế

Thuế có lựa chọn: Là loại thuế chỉ đánh vào một phần nhất định của cơ sở

đánh thuế Thuế thu nhập cá nhân có thể coi là một sắc thuế điển hình của loại hình này

1.4.4 Nguyên tắc đánh thuế

Khi xây dựng chính sách thuế thu nhập nói chung và chính sách thuế thu nhập doanh nghiệp nói riêng, mỗi quốc gia đều phải dựa trên những nguyên tắc đánh thuế nhất định Lịch sử đã từng tồn tại những nguyên tắc đánh thuế khác nhau, nhưng tựu chung lại có 3 dạng nguyên tắc đánh thuế cơ bản nhất là: nguyên tắc đánh thuế theo quốc tịch, nguyên tắc đánh thuế theo nơi cư trú và nguyên tắc đánh thuế theo lãnh thổ

1.4.4.1 Nguyên tắc lãnh thổ (nguyên tắc đánh thuế theo nguồn gốc thu nhập)

Nguyên tắc này xuất phát từ quyền đánh thuế của một Nhà nước là không hạn chế trong phạm vi biên giới quốc gia Theo đó thì Nhà nước có quyền đánh thuế không hạn chế đối với mọi khỏan thu nhập hay tài sản có nguồn gốc phát sinh trong phạm vi lãnh thổ của Nhà nước đó Vì lý do đó mà người ta còn gọi nguyên tắc này là nguyên tắc đánh thuế theo nguồn gốc lãnh thổ hình thành thu nhập

Bất luận thu nhập được tạo ra bởi công dân mang quốc tịch nào, hễ phát sinh trong khuôn khổ lãnh thổ quốc gia nào thì phải nộp thuế cho chính phủ nuớc chủ nhà bởi những bảo hộ, bảo đảm và tiện ích công cộng mà nước chủ nhà đã cung cấp Ví dụ, tại điều 2 của Luật Thuế Thu nhập cá nhân Việt Nam 2007: “ Đối tượng nộp thuế thu nhập cá nhân là cá nhân cư trú có thu nhập chịu thuế phát sinh

trong và ngoài lãnh thổ Việt Nam và cá nhân không cư trú có thu nhập chịu thuế

phát sinh trong lãnh thổ Việt Nam”

Trường hợp xuất hiện xung đột giữa nguyên tắc quốc tịch và nguyên tắc lãnh thổ thì các quốc gia và vùng lãnh thổ sẽ thỏa thuận tránh đánh thuế hai lần bằng một hiệp định Hiệp định không tạo ra các nghĩa vụ thuế mới, khác hoặc nặng hơn

so với luật thuế trong nước Ví dụ: trường hợp tại Hiệp định có các quy định theo

đó Việt Nam có quyền thu thuế đối với một loại thu nhập nào đó nhưng Luật thuế Việt Nam chưa có quy định thu thuế đối với thu nhập đó hoặc quy định thu với mức thấp hơn thì áp dụng theo quy định của Luật thuế Việt Nam Khi Việt Nam thực hiện các quy định tại Hiệp định, vào từng thời điểm nhất định các từ ngữ chưa được định nghĩa trong Hiệp định sẽ có nghĩa như quy định tại luật của Việt Nam theo mục đích thuế tại thời điểm đó, trừ trường hợp ngữ cảnh đòi hỏi có sự giải thích khác

Một ví dụ khác nữa về nguyên tắc nguồn gốc được thể hiện tại điều 28, Thuế đối với thu nhập từ chuyển nhượng vốn của Luật Thuế Thu nhập cá nhân: “Thuế đối với thu nhập từ chuyển nhượng vốn của cá nhân không cư trú được xác định bằng tổng số tiền mà cá nhân không cư trú nhận được từ việc chuyển nhượng phần vốn tại tổ chức, cá nhân Việt Nam nhân với thuế suất 0,1%, không phân biệt việc chuyển nhượng được thực hiện tại Việt Nam hay tại nước ngoài”

1.4.4.2 Nguyên tắc đánh thuế theo quốc tịch

Nguyên tắc này xác định các tổ chức pháp nhân được thành lập theo luật tổ chức kinh doanh của một nước được Nhà nước đó bảo hộ về mọi phương diện và

có nghĩa vụ bắt buộc phải nộp thuế đối với toàn bộ thu nhập và tài sản, bất kể thu

nhập đó nằm trên phạm vi lãnh thổ nước đó hay nước khác Tiêu chí để xác định quốc tịch của một tổ chức kinh doanh chính là “trụ sở chính” đóng trên quốc gia

đó

Nguyên tắc quốc tịch phát biểu rằng mỗi công dân phải có nghĩa vụ đóng

thuế cho đất nước Benjamin Franklin có một câu nói nổi tiếng: “In this world

nothing is certain but death and taxes” (Trên cõi đời này không có gì chắc chắn

ngoài cái chết và thuế) Câu nói này toát lên một sự thật hiển nhiên và đơn giản: đã

là dân thì phải nộp thuế Có thể nói theo kiểu Vua Gia Long, phàm là dân một nước thì phải nộp thuế cho nước đó cho dù làm ăn sinh sống ở bất kỳ nơi đâu trên thế giới (6) Nguyên tắc này làm cơ sở cho quy định đánh thuế lên khoản thu nhập phát sinh ngoài nước của doanh nghiệp Việt Nam và của công dân Việt Nam Nguyên tắc quốc tịch không chỉ nêu rõ nghĩa vụ công dân mà còn bảo vệ công dân của một nước khỏi nghĩa vụ thuế của quốc gia khác, tức là “dân xứ nào phải và chỉ nộp thuế cho xứ đó” mà thôi, nếu như họ không có thu nhập phát sinh

ở một xứ nào khác Điển hình của nguyên tắc này là quy định thuế suất 0% trong thuế giá trị gia tăng

Ngoài mục tiêu khuyến khích xuất khẩu như mọi người đều biết, thuế suất 0% của VAT còn quốc được sử dụng để thực thi nguyên tắc quốc tịch Khi một hàng hóa đi ra khỏi một gia để vào đất nước khác thì xứ đi sẽ đánh thuế 0% hàm ý loại bỏ toàn bộ VAT ra khỏi những bộ phận cấu thành giá trị hàng hóa Đến khi mặt hàng này được nhập khẩu vào xứ đến nó không còn chứa đựng bất kỳ một đồng tiền thuế nào của xứ đi và nó sẵn sàng chịu VAT nơi đến Đây cũng chính là nguyên tắc nơi đến (destination principle) đang được thừa nhận rộng rãi

Trong khi đó, ở Việt Nam có câu “Nộp thuế là nghĩa vụ và quyền lợi của người dân” dễ khiến người dân thắc mắc về quyền lợi và mối tương quan giữa quyền lợi-nghĩa vụ mà không phải ai cũng hiểu và đo được những lợi ích mà chính phủ mang lại cho đất nước, như: sự ổn định về chính trị, sự vững mạnh về quốc

========================================================== (6) http://thongtinphapluatdansu.wordpress.com/2009/04/20/2704/

phòng, uy tín và vị thế cạnh tranh quốc gia, môi trường thiên nhiên,… Hơn nữa câu khẩu hiệu của cơ quan thuế Việt Nam dễ khiến người ta quên mất một đặc trưng cốt lõi của thuế là không đối giá

1.4.4.3 Nguyên tắc đánh thuế theo nơi cư trú

Theo nguyên tắc này, quyền đánh thuế của Nhà nước được xác lập trên cơ sở mối quan hệ kinh tế xã hội của đối tượng nộp thuế đối với quốc gia đó Khi một tổ chức sản xuất kinh doanh được xác định là “đối tượng cư trú” tại một nước thì có nghĩa là đối tượng đó gắn chặt đời sống kinh tế của mình với quốc gia đó, được hưởng các dịch vụ công cộng và cơ sở hạ tầng ở quốc gia đó cho nên phải có nghĩa vụ nộp thuế đối với mọi khoản thu nhập của doanh nghiệp Đối với “đối tượng không cư trú” thì chỉ bị đánh thuế đối với phần thu nhập phát sinh trong phạm vi lãnh thổ của nước đó Theo thông lệ quốc tế và các hiệp định tránh đánh thuế 2 lần của các nước ký kết, một công ty được coi là “cư trú” tại một nước nếu công ty đó có “trụ sở điều hành thực tế” tại nước đó, còn nếu chỉ có “cơ sở thường trú” thì được coi là “đối tượng không cư trú”

Trong 3 nguyên tắc nói trên, nguyên tắc cư trú và nguyên tắc lãnh thổ được

áp dụng phổ biến hơn cả Còn nguyên tắc quốc tịch ít được áp dụng vì nguyên tắc này không còn phù hợp trong điều kiện giao lưu kinh tế giữa các quốc gia ngày càng mở rộng Việc các tập đoàn kinh doanh quốc tế mở các công ty con ở nước ngoài (hoạt động theo luật pháp của nước đó) ngày càng nhiều, do vậy khái niệm

“trụ sở chính” nhiều khi không còn có ý nghĩa, thay vào đó là khái niệm “trụ sở điều hành thực tế”

1.4.5 Vai trò của thuế đối với nền kinh tế quốc dân

1.1.5.1 Thuế là công cụ chủ yếu tập trung nguồn thu cho Ngân sách Nhà nước

Để huy động nguồn lực vật chất cho mình, Nhà nước có thể sử dụng nhiều hình thức khác nhau như: phát hành trái phiếu chính phủ, bán tài sản quốc gia, thu thuế,… Tuy nhiên, thuế là công cụ chủ yếu có vai trò quan trọng nhất Vì so với các hình thức khác, sử dụng thuế các những ưu điểm:

- Thuế là một công cụ phân phối có lĩnh vực và phạm vi rộng lớn Đối tượng nộp thuế bao gồm toàn bộ thể nhân và pháp nhân hoạt động kinh tế và phát sinh nguồn thu nhập nộp thuế

- Phương thức huy động của thuế là sử dụng phương pháp chuyển giao thu nhập bắt buộc Chính vì vậy, nguồn thu từ thuế được đảm bảo tập trung một cách nhanh chóng, thường xuyên và ổn định

- Thông qua thu thuế một bộ phận của tổng sản phẩm xã hội và thu nhập quốc dân trong nước được tạo ra đã tập trung vào Nhà nước để đảm bảo nhu cầu chi tiêu công cộng và thực hiện các biện pháp kinh tế xã hội

- Tính ưu thế của động viên thông qua thuế so với các công cụ khác còn thể hiện ở chỗ: thuế kết hợp hài hòa giữa phương pháp cưỡng bức và kích thích vật chất nhằm tạo ra sự quan tâm của các đối tượng nộp thuế tới chất lượng sản xuất

và hiệu quả kinh doanh

1.1.5.2 Thuế là công cụ điều tiết vĩ mô nền kinh tế của Nhà nước

Nền kinh tế thị trường, bên cạnh những mặt tích cực cũng chứa đựng những khuyết tật vốn có của nó Nhà nước sử dụng công cụ thuế để khắc phục những khuyết tật của thị trường trên những mặt sau:

- Điều chỉnh chu kỳ nền kinh tế: kinh tế phát triển theo chu kỳ với những giai đoạn thăng trầm khác nhau là không thể tránh khỏi Trong những năm khủng hoảng và suy thoái kinh tế, Nhà nước có thể hạ thấp mức thuế, tạo ra những điều kiện ưu đãi về thuế thuận lợi nhằm kích thích nhu cầu tiêu dùng để tăng đầu tư và

mở rộng sản xuất Ngược lại, trong thời kỳ phát triển quá mức, có nguy cơ dẫn đến mất cân đối, Nhà nước có thể tăng thuế, thu hẹp đầu tư mà vẫn giữ vững được nhịp độ tăng trưởng theo mục tiêu đã đặt ra

- Thuế còn góp phần hình thành cơ cầu ngành hợp lý theo yêu cầu phát triển của nền kinh tế Bằng việc ban hành hệ thống thuế, Nhà nước sẽ quy định đánh thuế hoặc không đánh thuế, đánh thuế suất cao hoặc thấp vào các ngành nghề, các mặt hàng cụ thể Thông qua đó, Nhà nước có thể thúc đẩy sự phát triển của những ngành kinh tế quan trọng hoặc san bằng tốc độ tăng trưởng giữa chúng, đảm bảo

sự cân đối giữa các ngành nghề trong nền kinh tế

- Điều chỉnh tích lũy tư bản: Tích lũy tư bản có vai trò quan trọng trong việc tái sản xuất nền kinh tế, góp phần tăng trưởng bền vững Việc thay đổi các chính sách thuế của Nhà nước có thể ảnh hưởng tới quy mô và tốc độ tích lũy tư bản, do

đó tác động tới quá trình đầu tư, tái sản xuất phát triển kinh tế

- Thuế có thể được sử dụng để điều tiết việc làm và thất nghiệp: khi nền kinh

tế có mức thất nghiệp cao thì cùng với việc mở rộng chi tiêu của chính phủ, việc cắt giảm thuế là cần thiết để tăng tổng cầu và việc làm Ngược lại, trong thời kỳ lạm phát cao, thuế cần phải được gia tăng để giảm tổng cầu và bình ổn việc làm

- Thuế được sử dụng như một công cụ có hiệu quả để góp phần thực hiện chính sách đối ngoại và bảo hộ nền sản xuất trong nước và thúc đẩy sự hòa nhập kinh tế trong khu vực và trên thế giới

Các sắc thuế trực thu, đặc biệt là thuế thu nhập cá nhân với việc sử dụng thuế suất lũy tiền là sắc thuế có tác dụng rất lớn trong vấn đề điều tiết thu nhập, đảm bảo công bằng xã hội

1.1.5.4 Thuế là công cụ để thực hiện kiểm tra, kiểm soát các hoạt động sản xuất và kinh doanh

Vai trò này được xuất hiện chính do quá trình tổ chức thực hiện các luật thuế trong thực tế Để đảm bảo thu được thuế và thực hiện đúng các quy định của luật thuế đã ban hành, cơ quan thuế và các cơ quan liên quan phải bằng mọi biện pháp nắm vững số lượng, quy mô và các cơ sở sản xuất, kinh doanh, ngành nghề và lĩnh vực kinh doanh Từ công tác thu thuế mà cơ quan thuế sẽ phát hiện ra những khó khăn họ gặp phải để giúp đỡ họ tìm biện pháp tháo gỡ Như vậy, qua công tác quản lý thu thuế mà có thể kết hợp kiểm tra, kiểm soát toàn diện các mặt hoạt động của các cơ sở kinh tế, đảm bảo thực hiện tốt quản lý Nhà nước về mọi mặt của đời sống kinh tế xã hội

1.5 Tổng quan về hệ thống thuế thu nhập

1.5.1 Khái niệm về hệ thống thuế thu nhập

1.2.1.1 Tổng quan về hệ thống thuế

Trong nền kinh tế thị trường, thu nhập được tạo ra và luân chuyển theo một dòng khép kín: người lao động nhận được tiền công, dùng tiền công này để mua hàng hóa, dịch vụ của các công ty, đến lượt các công ty lại dùng số tiền thu được

để trả lãi cho vốn vay để đầu tư, tiền thuê đất, tiền nhân công,… và sau đó các đối tượng có thu nhập này lại dùng thu nhập để chi tiêu dưới nhiều dạng để mua hàng hóa, dịch vụ Chính sự biến đối đa dạng này đã tạo ra những cơ sở đánh thuế khác nhau, do đó rạo ra khả năng cho Chính phủ đánh thuế trên các cơ sở đánh thuế khác nhau trên sự luân chuyển của dòng thu nhập khép kín Hay nói cách khác là xuất hiện các hình thức thuế khác nhau

Ta có thể hiểu, hệ thống thuế là tổng hợp ác hình thức thuế khác nhau với cơ chế hoạt động, đối tượng điều chỉnh, phương pháp đánh thuế, mức độ điều tiết và phương pháp thu nộp khác nhau Các hình thức thuế có mối quan hệ mật thiết, tác

động lẫn nhau nhằm thực hiện mục tiêu điều chỉnh nền kinh tế vĩ mô của Nhà nước

Hệ thống thuế đề cập ở đây chủ yếu là hệ thống chính sách thuế, các luật thuế, các hình thức thuế mà một quốc gia sử dụng để điều tiết nền kinh tế

Số lượng các hình thức thuế trong hệ thống thuế nhiều hay ít phụ thuộc vào các yếu tố cơ bản sau:

- Một là, sự vận động của dòng thu nhập trong nền kinh tế đơn giản hay phức tạp

- Hai là, khả năng kiểm soát và điều chỉnh sự vận động của dòng thu nhập trong nền kinh tế của Chính phủ

Tùy thuộc khả năng và ý đồ của Chính phủ trong việc điều chỉnh sự vận động của dòng thu nhập ở những giai đoạn khác nhau mà hình thành các hệ thống thuế khác nhau Ngoài hệ thống chính sách thuế, để thực thi pháp luật về thuế, các quốc gia còn phải có hệ thống các định chế về thuế Đó là tổng hợp các quy định, các biện pháp về nghiệp vụ, về tổ chức, về kinh tế, về hành chính,…và cơ chế vận hành chúng nhằm tổ chức có hiệu quả việc thực thi các luật thuế như: bộ máy quản

lý thu thuế, các biện pháp, quy trình nghiệp vụ; hệ thống các tổ chức tư vấn thuế: các trường đào tạo thuế

1.2.1.2 Khái niệm về hệ thống thuế thu nhập

Qua nghiên cứu ở trên về các vấn đề cơ bản của hệ thống thuế, ta có thể khái quát khái niệm thuế thu nhập và hệ thống thuế thu nhập như sau:

Thuế thu nhập là một loại thuế trực thu đánh trực tiếp vào thu nhập thực tế của các đối tượng nộp thuế như các thể nhân hoặc các pháp nhân Tính chất của loại thuế này là có sự thống nhất giữa người nộp thuế và người chịu thuế, hay nói cách khác là người nộp thuế đồng thời là người phải thực sự phải chịu khoản thuế này

Hệ thống thuế thu nhập là tổng hợp các hình thức thuế thu nhập khác nhau với cơ chế hoạt động, đối tượng điều chỉnh, phương pháp đánh thuế, mức độ điều

tiết và phương pháp thu nộp khác nhau Các hình thức thuế thu nhập có mối quan

hệ mật thiết, tác động lẫn nhau nhằm thực hiện các mục tiêu điều điều hòa thu nhập cùng với các mục tiêu kinh tế xã hội khác của Nhà nước

Hệ thống thuế thu nhập chủ yếu bao gồm:

- Ở trạng thái tĩnh: là các luật thuế, chính sách thuế, cơ chế vận hành của luật và chính sách thuế liên quan tới thu nhập của cá nhân, doanh nghiệp và tổ chức

- Ở trạng thái động: là hệ thống tổ chức quản lý thuế, các định chế, các cơ quan thu thuế, quản lý thuế thu nhập

Thuế thu nhập có nhiều biến tướng khác nhau với các tên gọi khác nhau Ví

dụ như: thuế thu nhập cá nhân; thuế tiền lương, tiền công; thuế doanh thu, thuế thu nhập công ty,… Tuy nhiên, tựu chung lại thì thuế thu nhập là các loại thuế đánh vào thu nhập của các cá nhân, doanh nghiệp hay tổ chức có thu nhập trên mức phải nộp thuế theo quy định pháp luật

Ở Việt Nam, hệ thống thuế thu nhập hiện nay bao gồm hai loại thuế chủ yếu

đó là thuế thu nhập doanh nghiệp và thuế thu nhập cá nhân

1.5.2 Các đặc điểm của thuế thu nhập

- Là thuế trực thu và khó chuyển

Tính chất trực thu của loại thuế thu nhập được thể hiện ở khía cạnh đối tượng nộp thuế và đối tượng chịu thuế là một Thông thường, trong các quy định về luật thuế thu nhập doanh nghiệp hay luật thuế TNCN thì đối tượng chịu thuế thường là thu nhập của các tổ chức, cá nhân đó sau khi đã trừ đi các khoản chi phí Còn đối tượng nộp thuế chính là các tổ chức cá nhân có thu nhập chịu thuế

Tính khó chuyển thể hiện ở chỗ: đây là thuế đánh vào thu nhập của đối tượng nộp thuế nên đối tượng này phải kê khai và nộp thuế thu nhập Không giống như các loại thuế gián thu như thuế giá trị gia tăng hay thuế tiêu thụ đặc biệt thì đối tượng nộp thuế có thể chuyển, khấu trừ thuế thông qua các phương pháp nộp thuế

mà pháp luật quy định

- Có tính công bằng xã hội cao

Thuế thu nhập là loại thuế đánh trực tiếp vào thu nhập chịu thuế của đối tượng nộp thuế Với các biểu thuế suất lũy tiến thì người có thu nhập cao theo đó

sẽ phải nộp một mức thuế cao hơn so với những người có mức thu nhập thấp hơn

Và những người có mức thu nhập thấp hơn nữa thì không phải nộp thuế Điều này khác với các loại thuế gián thu đánh vào tiêu dùng Theo đó, người giàu hay người nghèo, có thu nhập cao hay thấp nếu tiêu dùng một lượng hàng hóa như nhau thì phải chịu một mức thuế như nhau, tạo ra tính chất lũy thoái của thuế gián thu và giảm đi tính công bằng của loại thuế này

Như vậy, với việc quy định rõ các mức thuế suất cho các đối tượng có mức thu nhập khác nhau Thuế thu nhập là một loại thuế quan trọng góp phần điều hoà công bằng xã hội

- Tương đối nhạy cảm

Tính nhạy cảm thể hiện ở chỗ, thuế thu nhập đánh trực tiếp vào thu nhập của đối tượng nộp thuế Chính vì vậy, bất kỳ một sự thay đổi nào trong thuế suất, căn

cứ tính thuế, phương pháp tính thuế, … đều thu hút sự chú ý lớn từ đông đảo dư luận Nếu như thuế suất tăng thì đối tượng chịu thuế phải nộp khoản thuế cao hơn Điều này tất nhiên sẽ gây ra sự phản ứng gay gắt từ quần chúng khiến cho việc thực thi thuế gặp rất nhiều khó khăn Ngược lại, nến hạ mức thuế suất xuống quá thấp thì sẽ ảnh hưởng tới nguồn thu NSNN

- Thường có tính lũy tiến

Tính lũy tiến trong các biểu thuế thu nhập được sinh ra nhằm đảm bảo tính công bằng của loại thuế này Đối với các mức thuế suất lũy tiến tăng dần khi thu nhập chịu thuế tăng dần thì đối tượng nào càng có thu nhập cao thì phải nộp mức thuế cao hơn Điều này là hoàn toàn hợp lý trong việc phân chia và điều tiết thu nhập

- Chiếm tỷ trọng rất lớn tại Mỹ và Tây Âu

Biều đồ 1: Tỷ trọng các loại thuế trong cơ cấu NSNN bang và liên bang Hoa

Kỳ

Nguồn: Economic Report of the President, American, 2002,

http.g://w3.access po/eop/, Table B-81; and Bureau of Economic Analysis,

http://www.bea.doc.gov/bea/dn/nipaweb/SelectTable.asp?Selected=N, Table 3.3

Ta có thể thấy, thuế TNCN (individual income taxes) là nguồn thu cực kỳ quan trọng đối với ngân sách Nhà nước Hoa Kỳ (chiếm tới 50%), và cũng chiếm một tỷ trọng khá cao trong ngân sách của các bang (18%) Cùng với đó, thuế công

ty (corporate income) cũng chiếm tới 8% ngân sách Nhà nước Hoa Kỳ và chiếm 2% ngân sách bang Điều đó cho thấy hệ thống thuế thu nhập chiếm một tỷ trọng chủ yếu trong nguồn thu NSNN tại Mỹ

Còn tại Tây Âu, theo thống kê trang web nationmaster.com tỷ trọng thuế TNDN trong tổng thu NSNN là 20,5% đối với Luxembourg, 13,1% đối với Ai-len, 10,4% đối với Hy Lạp, 9,3% đối với Phần Lan, và từ khoảng 8 – 9% đối với một

số nước như Pháp, Anh, Tây Ban Nha, Hà Lan Thụy Sĩ Về thuế TNCN, chúng ta

có thể xem bảng sau:

Bảng 1: Tỷ trọng thuế TNCN trong tổng thu NSNN của một số nước

http://www.nationmaster.com/graph/tax_com_of_tax_per_inc_tax-Như vậy, ta có thể thấy, tại hầu hết các nước Tây Âu và Bắc Mỹ, tỷ trọng thuế TNCN trong tổng thu NSNN là rất cao Nếu tính tổng tỷ trọng thuế TNDN và TNCN thì tỷ trọng này vào khoảng từ 40 – 65% Điều đó chứng tỏ hệ thống thuế thu nhập có vai trò rất quan trọng đối với các nước này

- Thuế TNCN ít gây biến dạng trên thị trường hàng hóa nhưng có ảnh hưởng lớn tới thị trường lao động

Đặc điểm này cũng xuất phát từ chính đặc điểm trực thu của thuế thu nhập cá nhân Thuế thu nhập đánh vào thu nhập chịu thuế của cá nhân, không đánh trực tiếp vào việc tiêu dùng hàng hóa nên ít gây biến động trên thị trường hàng hóa Tuy nhiên, nếu thuế thu nhập cá nhân quá cao sẽ dẫn tới hiện tượng chuyển dịch lao động theo vị trí địa lý Người lao động tại nơi bị đánh thuế TNCN cao sẽ

chuyển tới làm việc ở những nơi mà họ chỉ phải nộp một mức thuế thấp hơn Chính điều này tạo ra sự mất cân đối trong cơ cấu lao động giữa các vùng miền, giữa các quốc gia

1.5.3 Vai trò của hệ thống thuế thu nhập đối với nền kinh tế

1.5.3.1 Thuế thu nhập là khoản thu quan trọng của NSNN

Điều này thể hiện ở phạm vi áp dụng của các luật thuế thu nhập Đối với thuế thu nhập doanh nghiệp, phạm vi áp dụng của luật thuế này rất rộng rãi, là tất cả mọi cơ sở sản xuất kinh doanh có thu nhập Mặt khác, cùng với xu hướng tăng trưởng kinh tế, quy mô của các hoạt động kinh tế ngày càng được mở rộng, hiệu quả kinh doanh ngày càng cao sẽ tạo ra guồn thu về thuế TNDN ngày càng lớn cho NSNN

Điều này cũng tương tự đối với thuế TNCN, khi bất kỳ cá nhân nào có thu nhập ở một mức cao nhất định trong xã hội đều phải nộp thuế Cùng với đó, sự phát triển kinh tế mạnh mẽ cũng khuyến khích các tầng lớp cá nhân kinh doanh để tìm kiếm thu nhập cao hơn Điều này tất yếu làm tăng thu cho NSNN thông qua thuế TNCN

1.5.3.2 Thuế thu nhập là một công cụ để Nhà nước thực hiện chính sách công bằng xã hội

Thuế TNDN được tính trên số thu nhập còn lại sau khi đã trừ đi tất cả những khoản chi phí hợp lý theo quy định với mức thuế suất ổn định cho nên những doanh nghiệp có thu nhập cao phải nộp thuế nhiều Ngược lại những doanh nghiệp

có thu nhập ở mức thấp hơn thì nộp ít thuế hơn, doanh nghiệp không có thu nhập thì không phải nộp thuế, đã tạo ra sự bình đẳng trong khả năng đóng góp cho NSNN giữa các cơ sở kinh doanh

Đối với thuế TNCN, thông quan việc áp dụng các mức thuế suất lũy tiến từng phần, những cá nhân có thu nhập rất cao thì phải nộp một khoản thuế đáng kể cho NSNN Ngược lại đối với những cá nhân có mức thu nhập chưa cao nhưng vẫn trong diện phải chịu thuế thì chỉ phải nộp một phần rất nhỏ trong thu nhập của họ

1.5.3.3 Thuế thu nhập là công cụ quan trong của Nhà nước trong việc điều tiết các hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp, quản lý thu nhập của

cá nhân

Thông qua hệ thống thuế suất ưu đãi, chế độ miễn giảm thuế, …thuế TNDN

đã góp phần khuyến khích đầu tư, sản xuất kinh doanh phát triển theo định hướng của Nhà nước nhằm đảm bảo một cơ cấu kinh tế hợp lý

Đối với thuế TNCN, thông qua hệ thống kê khai nộp thuế, Nhà nước có thể kiểm soát được mức thu nhập của từng cá nhân Từ đó có những định hướng phát triển kinh tế xã hội dựa trên nguồn thu nhập của cá nhân

1.6 Các tiêu chí đánh giá sự hoàn thiện của một hệ thống thuế

Để đánh giá hệ thống thuế của một quốc gia nhất định, người ta thường ít chú

ý tới số lượng của các loại thuế trong hệ thống thuế đó, mà chủ yếu đánh giá xem xét đến khía cạnh chất lượng của hệ thống thuế đó Mỗi quốc gia tùy theo điều kiện lịch sử kinh tế xã hội ở từng thời kỳ cụ thể mà định hướng xây dựng hệ thống thuế riêng của mình Hệ thống thuế đó phải phản ánh được những mục tiêu của Nhà nước đặt ra Chính vì vậy, việc tìm ra những tiêu thức chung để đánh giá một

hệ thống thuế được coi là tích cực hay hiệu quả không phải là dễ dàng Tuy nghiên nếu xem xét các yêu cầu chung của sự phát triển nền kinh tế quốc dân, cũng như đòi hỏi một xã hội dân chủ trong việc xác lập một hệ thống thuế tích cực, phù hợp

và hiệu quả thì tất yếu phải đặt ra những tiêu thức cần thiết để xây dựng một hệ thống thuế

1.6.1 Tính công bằng, bình đẳng

Tính công bằng là một đòi hỏi khách quan trong việc phân chia gánh nặng của thuế khóa đối với các tầng lớp dân cư trong xã hội Có công bằng trong nghĩa

vụ nộp thuế mới động viên các thành phần kinh tế trong xã hội hăng hái lao động,

do đó mới đảm bảo được các mục tiêu kinh tế và chính trị của đất nước Các nhà kinh tế cho rằng tính công bằng của thuế phải dựa theo nguyên tắc công bằng theo chiều ngang và công bằng theo chiều dọc

- Hệ thống thuế được coi là công bằng theo chiều ngang, nếu các cá nhân có điều kiện về mọi mặt đều như nhau thì được đối xử như nhau trong việc thực hiện nghĩa vụ thuế Tuy nhiên, nguyên tắc này khó áp dụng trong thực tiễn do không thể chỉ rõ tiêu thức nào để xác định hai cá nhân có điều kiện về mọi mặt như nhau, mặt khác cũng khó xác định việc đối xử như nhau trong việc thực hiện nghĩa vụ thuế là như thế nào

- Hệ thống thuế được coi là công bằng theo chiều dọc, nếu người có khả năng nộp thuế nhiều hơn thì phải nộp thuế cao hơn những người khác có khả năng nộp thuế ít hơn

Trong thực tế, để áp dụng nguyên tắc này cần phải xác định rõ hai vấn đề: tiêu thức xác định khả năng và mức độ nộp thuế cao hơn

Vấn đề tiêu thức xác định khả năng nộp thuế cũng có nhiều ý kiến khác nhau Phổ biến hiện nay người ta dùng tiêu thức thu nhập hoặc tiêu dùng để đánh giá khả năng nộp thuế Cũng có ý kiến đề nghị để đánh thuế công bằng nên dựa vào lợi ích

mà người nộp thuế nhận được từ việc cung cấp dịch vụ, hàng hóa công cộng của Nhà nước Trong thực tế, có nhiều hàng hóa công cộng do Nhà nước cung cấp không thể xác định được lợi ích cụ thể mà cá nhân nhận được để xác định mức thuế Việc căn cứ vào lợi ích để đánh thuế chỉ xảy ra trong trường hợp mà việc cung cấp hàng hóa công cộng đó xác định được một cách chính xác lợi ích mà cá nhân nhận được

Tóm lại, công bằng trong thuế khóa là một đòi hỏi khách quan, nhưng việc đánh giá một hệ thống thuế được coi là công bằng không phải là công việc dễ

dàng Do đó, công bằng trong thuế khóa vẫn thuộc về nhận thức quan điểm của mỗi quốc gia

1.6.2 Tính hiệu quả

Tính hiệu quả của hệ thống thuế được xét trên các mặt sau:

Thứ nhất, hiệu quả đối với nền kinh tế là lớn nhất

Xét trên phương diện kinh tế, hành vi đánh thuế của Nhà nước bao giờ cũng ảnh hưởng tới việc phân bổ nguồn lực của xã hội và chịu sự chi phối của hai tác nhân có xu hướng vận động không đồng nhất là: Nhà nước và các lực lượng thị trường Sự phân bổ nguồn lực dưới tác động của các lực lượng thị trường thường dựa trên yêu cầu của các quy luật kinh tế thị trường, còn sự phân bổ nguồn lực dưới tác động của Nhà nước thường dựa trên yêu cầu của xã hội và yêu cầu của nhà quản lý, điều chỉnh theo chức năng của Nhà nước Nói chung, sự phân bổ các nguồn lực dưới tác động của các lực lượng thị trường hiệu quả hơn Tuy nhiên, do động cơ chủ yếu là lợi nhuận, nên xét ở tầm vĩ mô việc phân bổ các nguồn lực dưới tác động của các lực lượng thị trường, trong nhiều trường hợp lại không đem lại hiệu quả chung cho nền kinh tế quốc dân Chính vì vậy, tất yếu phải có sự kết hợp của các hệ thống phân bổ nguồn lực của Nhà nước, trong đó công cụ thuế để điều chỉnh các xu hướng vận động khác nhau nhằm đạt hiệu quả chung cho nền kinh tế quốc dân

Như vậy, tính hiệu quả của hệ thống thuế được xét dưới hai góc độ: giảm tối thiếu những tác động tiêu cực của thuế trong phân bổ nguồn lực vốn đã đạt hiệu quả dưới tác động của các lực lượng thị trường; tăng cường vai trò của thiế đối với việc phân bổ nguồn lực chưa đạt được hiệu qủa dưới tác động của các lực lượng thị trường

Thứ hai, hiệu quả thu thuế là lớn nhất:

Thể hiện tính hiệu quả của thuế là tổng số thuế thu được là lớn nhất với chi phí tổ chức thu thuế là thấp nhất Trong thực tế, khi thu thuế bao giờ cũng phát sinh chi phí, đó là các khoản chi phí trực tiếp quản lý của cơ quan thuế và những

chi phí gián tiếp do người nộp thuế gánh chịu Tính hiệu quả của thu thuế được thể hiện là tổng số thuế thu được nhiều nhất trên cơ sở chi phí trực tiếp của cơ quan thuế và chi phí gián tiếp của người nộp thuế là thấp nhất

Các khoản chi phí trên gọi là chi phí hành chính và sự tăng hay giảm các khỏan chi phí này phụ thuộc vào: tính phức tạp hay đơn giản của hệ thống thuế; số lượng và mức độ phân biệt của thuế suất đối với đối tượng nộp thuế cũng như cơ

sở tính thuế; sự lựa chọn các loại thuế Nói chung các loại thuế có cơ sở tính thuế phức tạp, yêu cầu quản lý cao thường có chi phí hành chính lớn

Nhằm giảm bớt chi phí hành chính đòi hỏi hệ thống thuế phải đơn giản chứa đựng ít mục tiêu Mặc khác hệ thống thuế đơn giản, dễ hiểu thì việc quản lý, kiểm tra, kiểm soát của Nhà nước đối với người nộp thuế mới dễ dàng thuận lợi

1.6.3 Tính chính xác (tính rõ ràng, minh bạch)

Một hệ thống thuế chính xác thể hiện sự rõ ràng và minh bạch Tức là, hệ thống thuế trước hết phải chỉ rõ ai chịu thuế, mức thuế phải nộp và thời hạn nộp thuế Một hệ thống thuế rõ ràng và minh bạch sẽ tạo thuận lợi cho các nhà đầu tư tính toán chính xác được hiệu qủa kinh doanh và nghĩa vụ nộp thuế Đây là yếu tố quan trọng để các nhà đầu tư trong và ngoài nước yên tâm bỏ tiền đầu tư vào các

dự án phát triển sản xuất, kinh doanh Ngược lại, hệ thống thuế không rõ ràng minh bạch sẽ gây khó khăn cho các nhà đầu tư trong việc xác định hiệu quả kinh doanh và nghĩa vụ thuế đối với Nhà nước, do đó làm cản trở việc thu hút vốn đầu

tư trong nước và đầu tư nước ngoài để phát triển kinh tế

1.6.4 Tính thuận tiện

Tính thuận tiện thể hiện sự dễ hiểu, dễ thực hiện, dễ quản lý và khả năng thích ứng một cách dễ dàng của hệ thống thuế với những hoàn cảnh kinh tế thay đổi

Yêu cầu về tính dễ hiểu, dễ thực hiện thường thuộc về kỹ thuật xây dựng các văn bản pháp luật quy định về thuế sao cho logic, mạch lạc, rõ ràng, các từ dùng

trong văn vản phải mang tính phổ thông để dễ hiểu và hiểu đúng thì thực hiện mới đúng và dễ kiểm tra, kiểm soát việc thực hiện luật thuế trong thực tế

Hệ thống thuế phải đảm bảo có khả năng dễ thích ứng với sự thay đổi của hoàn cảnh kinh tế thì mới phát huy được vai trò điều tiết vĩ mô nền kinh tế của thuế Bởi vì các Nhà nước ban hành ra chính sách thuế, nhưng người thực hiện chính sách thuế ấy là các tầng lớp dân cư trong xã hội Cho nên chính sách thuế càng đơn giản, dễ hiểu thì người dân mới có điều kiện hiểu rõ và làm đúng theo quy định của các luật thuế Có như vậy, thuế mới phát huy được vai trò là công cụ chủ yếu tạo nguồn thu cho Ngân sách Nhà nước và thực hiện điều tiết vĩ mô nền kinh tế Để đảm bảo được yêu cầu này mà không vi phạm các nguyên tắc đã định

ra, khi xây dựng hệ thống thuế thì cơ quan lập pháp thường chỉ quy định khung thuế suất, còn việc quy định thuế suất cụ thể thường giao cho cơ quan hành pháp,

có như vậy mới đảm bảo cho hệ thống thuế thích ứng với những biến động của hoàn cảnh kinh tế

Hiện nay, Việt Nam đang thực hiện công cuộc đổi mới dưới sự lãnh đạo của Đảng nhằm thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, trên cơ sở mở rộng hợp tác kinh tế với các nước trong khu vực và trên thế giới Do đó, để phát huy hơn nữa vai trò quản lý, điều tiết vĩ mô nền kinh tế của công cụ thuế, hệ thống thuế hiện hành cần phải tiếp tục được sửa đổi, hoàn thiện và bổ sung sao cho phù hợp với yêu cầu của tình hình mới Trên cơ sở các tiêu thức xây dựng hệ thống thuế, kết hợp với tình hình kinh tễ xã hội ở nước ta hiện nay thì hệ thống thuế mà chúng ta hướng tới cần phải đảm bảo được những tiêu thức cụ thể sau:

- Thuế phải bao quát hết nguồn thu để quản lý và thu cho Ngân sách Nhà nước

- Thuế phải là công cụ điều tiết vĩ mô nền kinh tế có hiệu quả góp phần khuyến khích sản xuất, kinh doanh phát triển, khuyến khích đầu tư và khuyến khích tối đa cho xuất khẩu, nhằm thực hiện thành công sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, góp phần thực hiện chính sách mở rộng kinh tế đối ngoại của Nhà nước

- Thuế phải góp phần động viên công bằng, hợp lý thu nhập xã hội

- Chính sách thuế phải quán triệt yêu cầu đơn giản, dễ hiểu, dễ làm, dễ kiểm tra

- Chính sách thuế phải xây dựng trên cơ sở học hỏi kinh nghiệm và rút ra những bài học kinh nghiệm của các nước trên thế giới, nhất là các nước có điều kiện kinh tế tương đồng với nước ta; đồng thời phù hợp với điều kiện kinh tế của đất nước trong từng thời kỳ, cũng như truyền thống, phong tục tập quán của dân tộc

Chương 2: THỰC TRẠNG NHỮNG BẤT CẬP, VƯỚNG MẮC TRONG HỆ THỐNG THUẾ THU NHẬP TẠI VIỆT NAM

2.1 Tổng quan về hệ thống thuế thu nhập tại Việt Nam

2.1.1 Về Thuế thu nhập doanh nghiệp

2.1.1.1 Về khung pháp lý điều chỉnh

Luật thuế TNDN của nước ta hiện nay là Luật thuế TNDN được Quốc hội khóa XII, kỳ họp thứ 3 thông qua ngày 03/06/2008, ban hành ngày 12/06/2008 và được chính thức áp dụng từ ngày 01/01/2009 Luật này thay cho luật thuế TNDN trước đó áp dụng từ ngày 01/01/2004

Cũng đi kèm với luật này là những văn bản pháp lý dưới luật hướng dẫn cụ thể và chi tiết việc thi hành luật này Đó là:

- Nghị định 124/2008/ NĐ – CP của chính phủ ban hành ngày 11/12/2008 quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của luật thuế TNDN 2008

- Thông tư 130/2008/ TT – BTC, do Bộ tài chính ban hành ngày 26/12/2008 hướng dẫn thi hành một số điều của Luật thuế TNDN 2008 và hướng dẫn thi hành nghị định 124/2008 quy định chi tiết thi hành một số điều của luật thuế TNDN

2008

- Thông tư 12/2009/ TT – BTC do Bộ tài chính ban hành ngày 22/01/2009 hướng dẫn thực hiện gia hạn nộp thuế TNDN 2009 đối với doanh nghiệp kinh doanh một số ngành nghề

- Thông tư 06/2010/ TT – BTC do Bộ tài chính ban hành ngày 13/01/2010 hướng dẫn xác định doanh thu tính thuế thu nhập doanh nghiệp đối với hoạt động bán vé, bán thẻ hội viên sân gôn

- Quyết định 12/2010/ QĐ – TTg của thủ tướng chính phủ ban hành ngày 12/02/2010 về việc gia hạn nộp thuế thu nhập doanh nghiệp nhằm tiếp tục tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế

2.1.1.2 Phạm vi áp dụng thuế TNDN

a Về đối tượng chịu thuế TNDN

Theo luật thuế TNDN hiện hành, đối tượng chịu thuế bao gồm:

- Thu nhập từ hoạt động sản xuất, kinh doanh hàng hoá, dịch vụ

- Và các thu nhập khác

b Về đối tượng nộp thuế TNDN, bao gồm:

- Các tổ chức sản xuất kinh doanh, được thành lập theo Luật pháp Việt Nam thực hiện sản xuất kinh doanh hàng hóa, dịch vụ (kể cả doanh nghiệp có vốn đầu

tư nước ngoài)

- Các công ty nước ngoài hoạt động kinh doanh thông qua cơ sở thường trú tại Việt Nam (cơ sở thường trú của công ty nước ngoài ở Việt Nam là cơ sở kinh doanh mà thông qua cơ sở này công ty nước ngoài tiến hành một phần hay toàn bộ hoạt động kinh doanh của mình tại Việt Nam)

Như vậy, việc xác định đối tượng nộp thuế TNDN dựa trên 2 căn cứ:

- Doanh nghiệp, các tổ chức sản xuất kinh doanh phải đóng trên lãnh thổ Việt Nam (bao gồm cả các cơ sở thường trú của công ty nước ngoài, các tổ chức nước ngoài tại Việt Nam) và thực hiện hoạt động sản xuất, kinh doanh hợp pháp

- Phải có thu nhập từ các hoạt động sản xuất kinh doanh đó

c Về thu nhập được miễn thuế: bao gồm

- Các khoản thu nhập từ trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản của tổ chức được thành lập theo Luật hợp tác xã và các khoản thu nhập từ việc thực hiện dịch

vụ kỹ thuật trực tiếp phục vụ nông nghiệp

- Thu nhập từ nghiên cứu khoa học, công nghệ mới lần đầu áp dụng tại Việt Nam

- Thu nhập từ các hoạt động sản xuất, kinh doanh hàng hoá, dịch vụ, dạy nghề của doanh nghiệp dành riêng cho lao động là người tàn tật, người sau cai nghiện, người nhiễm HIV và các đối tượng xã hội có hoàn cảnh khó khăn khác

- Khoản tài trợ nhận được để sử dụng cho hoạt động giáo dục, nghiên cứu khoa học, văn hoá, nghệ thuật, từ thiện, nhân đạo và hoạt động xã hội khác tại Việt Nam

Đây là một điểm mới so với luật thuế TNDN năm 2003 Theo luật thuế TNDN 2003, hầu hết những thu nhập kể trên được quy định là thu nhập không thuộc diện chịu thuế, tức là không phải kê khai nộp thuế Tuy nhiên, theo luật mới lần này thì các thu nhập này dù được miễn thuế nhưng vẫn phải đăng ký kê khai thuế

2.1.1.3 Căn cứ và phương pháp tính thuế TNDN

Thuế thu nhập doanh nghiệp phải nộp được xác định theo công thức sau: Thuế TNDN phải nộp = Thu nhập tính thuế (TNTT) x Thuế suất thuế TNDN

- Trường hợp doanh nghiệp nếu có trích quỹ phát triển khoa học và công nghệ thì thuế thu nhập doanh nghiệp phải nộp được xác định như sau:

Thuế TNDN phải nộp = (TNTT – phần trích lập quỹ KH&CN) x Thuế suất thuế TNDN

Trong đó:

+ TNTT được xác định theo công thức sau:

TNTT = TNCT – (TN được miễn thuế + Các khoản lỗ được kết chuyển) + Thu nhập chịu thuế trong kỳ tính thuế xác định như sau:

TNCT = Doanh thu – Chi phí được trừ + Các khoản thu nhập khác

a Doanh thu tính thuế

Doanh thu để tính thu nhập chịu thuế là toàn bộ tiền bán hàng hoá, tiền gia công, tiền cung cấp dịch vụ bao gồm cả khoản trợ giá, phụ thu, phụ trội mà doanh nghiệp được hưởng không phân biệt đã thu được tiền hay chưa thu được tiền Doanh thu được tính bằng đồng tiền Việt Nam

- Đối với doanh nghiệp nộp thuế giá trị gia tăng theo phương pháp khấu trừ thuế là doanh thu chưa bao gồm thuế giá trị gia tăng

- Đối với doanh nghiệp nộp thuế giá trị gia tăng theo phương pháp trực tiếp trên giá trị gia tăng là doanh thu bao gồm cả thuế giá trị gia tăng

Nếu trong chuẩn mực kế toán hay văn bản pháp luật khác có định nghĩa doanh thu khác với định nghĩa doanh thu tính thuế trong văn bản pháp quy về thuế thì thực hiện theo văn bản pháp quy về thuế

b Chi phí hợp lý được trừ và không được trừ

Các khoản chi phí phải được tính bằng đồng Việt Nam Nếu có khoản chi tính bằng ngoại tệ thì phải quy đổi ra tiền Việt Nam theo tỷ giá giao dịch bình quân trên thị trường ngoại tệ liên ngân hàng do Ngân hàng Nhà nước Việt Nam công bố tại thời điểm phát sinh chi phí bằng ngoại tệ

Các khoản chi phí hợp lý được trừ theo luật quy định bao gồm:

- Khoản chi thực tế phát sinh liên quan đến hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp;

- Khoản chi có đủ hoá đơn, chứng từ hợp pháp theo quy định của pháp luật

Các khoản chi phí không được trừ bao gồm: (i) Khoản chi không đáp ứng đủ

các điều kiện về khoản chi hợp lý nên trên; (ii) Khoản tiền phạt do vi phạm hành chính; (iii) Phần chi vượt mức theo quy định của pháp luật về trích lập dự phòng; (iv) Phần chi phí nguyên liệu, vật liệu, nhiên liệu, năng lượng, hàng hóa vượt định mức tiêu hao do doanh nghiệp xây dựng, thông báo cho cơ quan thuế và giá thực

tế xuất kho; (v) Phần chi trả lãi tiền vay vốn sản xuất, kinh doanh của đối tượng không phải là tổ chức tín dụng hoặc tổ chức kinh tế vượt quá 150% mức lãi suất

cơ bản do Ngân hàng Nhà nước Việt Nam công bố tại thời điểm vay; (vi) Trích khấu hao tài sản cố định không đúng quy định của pháp luật; (vii) Tiền lương, tiền công của chủ doanh nghiệp tư nhân; thù lao trả cho sáng lập viên doanh nghiệp không trực tiếp tham gia điều hành sản xuất, kinh doanh; (ix) Chi trả lãi tiền vay vốn tương ứng với phần vốn điều lệ còn thiếu; (x) Phần chi quảng cáo, tiếp thị, khuyến mại, hoa hồng môi giới; chi tiếp tân, khánh tiết, hội nghị; chi hỗ trợ tiếp

thị, chi hỗ trợ chi phí, chiết khấu thanh toán; chi báo biếu, báo tặng của cơ quan báo chí liên quan trực tiếp đến hoạt động sản xuất, kinh doanh vượt quá 10% tổng

số chi được trừ; đối với doanh nghiệp thành lập mới là phần chi vượt quá 15% trong ba năm đầu, kể từ khi được thành lập Tổng số chi được trừ không bao gồm các khoản chi quy định tại điểm này; đối với hoạt động thương mại, tổng số chi được trừ không bao gồm giá mua của hàng hoá bán ra;…

c Các khoản thu nhập khác

Luật thuế TNDN không quy định cụ thể chi tiết về các khoản thu nhập khác Tuy nhiên, trong thông tư 130/2008 có quy định đầy đủ, cụ thể về 20 khoản thu được xếp vào thu nhập khác của doanh nghiệp, điển hình là: thu nhập từ chuyển nhượng vốn, chuyển nhượng bất động sản; thu nhập từ quyền sở hữu, quyền sử dụng tài sản; thu nhập từ chuyển nhượng, cho thuê, thanh lý tài sản; thu nhập từ lãi tiền gửi, cho vay vốn, bán ngoại tệ; hoàn nhập các khoản dự phòng; thu khoản nợ khó đòi đã xoá nay đòi được; thu khoản nợ phải trả không xác định được chủ; khoản thu nhập từ kinh doanh của những năm trước bị bỏ sót và các khoản thu nhập khác, kể cả thu nhập nhận được từ hoạt động sản xuất, kinh doanh ở ngoài Việt Nam

d Thuế suất thuế TNDN

Thuế suất thuế thu nhập doanh nghiệp là 25%, trừ trường hợp được áp dụng thuế suất ưu đãi theo quy định của luật thuế TNDN 2008

Thuế suất thuế thu nhập doanh nghiệp đối với hoạt động tìm kiếm, thăm dò, khai thác dầu khí và tài nguyên quý hiếm khác tại Việt Nam từ 32% đến 50% Mức cụ thể do Thủ tướng chính phủ quy định

2.1.1.4 Ưu đãi thuế TNDN

a Ưu đãi về thuế suất

- Mức thuế suất ưu đãi 10% dành cho: Doanh nghiệp thành lập mới từ dự án

đầu tư tại địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn, khu kinh tế, khu công nghệ cao; doanh nghiệp thành lập mới từ dự án đầu tư thuộc lĩnh vực công nghệ cao, nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ, đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng đặc biệt quan trọng của Nhà nước, sản xuất sản phẩm phần mềm Bên cạnh

đó là các Doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực giáo dục - đào tạo, dạy nghề, y

tế, văn hoá, thể thao và môi trường

- Mức thuế suất ưu đãi 20% dành cho: Doanh nghiệp thành lập mới từ dự án đầu tư tại địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn trong thời gian mười năm

Và các hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp và quỹ tín dụng nhân dân

b.Ư u đãi về thời gian miễn thuế, giảm thuế:

- Mức ưu đãi tối đa là 9 năm dành cho hầu hết các đối tượng doanh nghiệp

được hưởng mức thuế suất ưu đãi 10%

- Doanh nghiệp thành lập mới từ dự án đầu tư tại địa bàn có điều kiện kinh tế

- xã hội khó khăn được miễn thuế tối đa không quá 2 năm và giảm 50% số thuế phải nộp tối đa không quá bốn năm tiếp theo

c Chuyển lỗ

- Doanh nghiệp có lỗ được chuyển số lỗ sang năm sau; số lỗ này được trừ vào

thu nhập tính thuế Thời gian được chuyển lỗ không quá năm năm, kể từ năm tiếp

theo năm phát sinh lỗ

- Doanh nghiệp có lỗ từ hoạt động chuyển nhượng bất động sản chỉ được chuyển số lỗ vào thu nhập tính thuế của hoạt động này

d Về vấn đề trích lập quỹ phát triển khoa học và công nghệ của doanh nghiệp

- Mức tối đa là 10% thu nhập hàng năm của doanh nghiệp