KHỐI 3 1/30 I PHẦN MỞ ĐẦU 1 Lí do chọn đề tài Tất cả chúng ta đều hiểu rằng, học sinh Tiểu học chỉ có thể học tập được các môn học khác khi có kiến thức Tiếng Việt vì đây là phương tiện giao tiếp, là[.]
Trang 11/30
I PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
Tất cả chúng ta đều hiểu rằng, học sinh Tiểu học chỉ có thể học tập được
các môn học khác khi có kiến thức Tiếng Việt vì đây là phương tiện giao tiếp, là
công cụ trao đổi thông tin và chiếm lĩnh tri thức Trong môn Tiếng Việt có nhiều
phân môn, mỗi phân môn mang một kiến thức nhất định, chúng bổ trợ cho nhau
Bắt đầu khởi động bằng môn Học vần, tiếp theo là Tập viết, Chính tả, Luyện từ
và câu,… cuối cùng làTập làm văn
Tập làm văn là một phân môn rất quan trọng trong chương trình dạy học
tiểu học Nó không chỉ giúp học sinh hình thành các kĩ năng: Nghe, nói, đọc,
viết mà còn rèn cho học sinh khả năng giao tiếp, quan sát, phân tích tổng hợp và
còn hình thành cho học sinh những phẩm chất tốt đẹp của con người mới Đặc
biệt, kiến thức Tập làm văn ở Tiểu học tập trung nhiều trong chương trình Tập
làm văn lớp 4 – 5 với các kiểu bài như: trao đổi ý kiến; kể chuyện; miêu tả , tôi
nhận thấy học
sinh có thể làm tốt các kiểu bài ở thể loại văn miêu tả như: tả đồ vật, tả con vật,
tả người; nhưng trong chương trình Tập làm văn lớp 5, khi làm văn tả cảnh thì
học sinh còn nhiều lúng túng; câu văn thường ngắn ngủn, thiếu bộ phận, thiếu
hình ảnh; diễn đạt rườm rà, thiếu cảm xúc Các bài viết thường rơi vào tình
trạng liệt kê, kể mà không tả Do vậy, khi dạy kiểu bài này đòi hỏi giáo viên
phải có nhiều sáng tạo, linh hoạt trong quá trình lên lớp, chuẩn bị thật công phu
các tình huống có thể gặp ở học sinh
Là một giáo viên đã trải qua nhiều năm giảng dạy chương trình lớp 4, 5 ,tôi
nhận thấy văn tả cảnh là một kiểu bài khó vì học sinh chưa có khả năng quan sát
tinh tế, chưa cảm nhận được vẻ đẹp hay những thay đổi của cảnh, không biết
dựa vào cảm xúc của mình để làm cảnh đó trở nên đẹp hơn, sinh động hơn và
viết thành những bài văn thì lại càng khó khăn hơn nhiều Đây lại chính là cái
đích cuối cùng mà phân môn Tập làm văn đòi hỏi người học cần đạt tới Chính vì vậy, tôi luôn trăn trở suy nghĩ để làm thế nào cho học sinh thích
làm văn,lời văn chân thật, có cảm xúc Trong 3 năm học: ……., …….; …….,
Trang 22/30
tôi đã dạy và tìm hiểu khá kĩ về mảng Tập làm văn, đặc biệt là văn tả cảnh lớp 5
Tôi đã áp dụng một số phương pháp và thấy có những kết quả đáng mừng Kinh
nghiệm này được áp dụng và đã mang lại hiệu quả nhất định trong dạy Tập làm
văn Năm học ……., tôi mạnh dạn đề xuất sáng kiến kinh nghiệm nhỏ “ Rèn kĩ
năng viết văn tả cảnh cho học sinh lớp 5”, để nghiên cứu với hi vọng góp phần
nâng cao trình độ của bản thân và nâng cao chất lượng bài viết văn tả cảnh cho
học sinh Qua đây, tôi mong muốn nhận được nhiều ý kiến trao đổi của đồng
nghiệp để sáng kiến thực sự có giá trị trong quá trình dạy học
2.Mục đích nghiên cứu:
*Giúp học sinh lớp 5:
- Hiểu được đặc điểm của thể loại văn tả cảnh, trọng tâm miêu tả của từng bài
- Rèn kĩ năng quan sát, tìm ý, lập dàn ý, biết sử dụng sơ đồ tư duy để lập dàn ý
- Rèn kĩ năng dùng từ, đặt câu, viết đoạn, liên kết đoạn, diễn đạt lưu loát, mạch lạc
- Rèn kĩ năng viết các đoạn văn, bài văn giàu hình ảnh, cảm xúc
- Bồi dưỡng tình cảm yêu mến, gắn bó, biết trân trọng những cảnh vật xung
quanh các em
- Có cách nhìn sự vật theo hướng tích cực, ham thích quan sát, tìm tòi khám phá
- Có tiền đề tốt để học viết văn miêu tả ở các lớp sau…
* Giúp giáo viên:
- Nhìn nhận lại sâu sắc hơn việc dạy văn tả cảnh cho học sinh lớp 5 để vận dụng phương pháp, biện pháp và hình thức tổ chức dạy học một cách linh hoạt
- Tự tìm tòi, nâng cao tay nghề, đúc rút kinh nghiệm trong giảng dạy TLV nói chung và trong dạy học sinh viết văn tả cảnh nói riêng
- Nâng cao khả năng nghiên cứu khoa học
3.Đối tượng nghiên cứu:
- Khách thể nghiên cứu: Học sinh lớp 5A trường Tiểu học Lê Văn Tám
- Đối tượng nghiên cứu: Thể loại văn tả cảnh lớp 5, một số kinh nghiệm rèn viết văn tả cảnh
4.Phương pháp nghiên cứu: Để nghiên cứu và viết sáng kiến kinh nghiệm đạt hiệu quả, tôi đã kết hợp sử dụng nhiều phương pháp
Trang 33/30
4.1 Phương pháp nghiên cứu lí luận:
4.2 Phương pháp quan sát sư phạm:
4.3 Phương pháp điều tra khảo sát thực tế
4.4 Phương pháp thống kê, xử lí số liệu
4.5 Phương pháp trực quan
4.6 Phương pháp thực hành
4.7.Phương pháp tổng kết kinh nghiệm:
I NỘI DUNG
1 Cơ sở lí luận:
Trong chương trình Tiểu học, môn Tiếng Việt có nhiệm vụ hình thành và
phát triển cho học sinh các kĩ năng nghe, nói, đọc, viết Thông qua việc dạy học
Tiếng Việt, góp phần rèn luyện tư duy, cung cấp cho học sinh những kiến thức
sơ giản về xã hội, về văn hóa của Việt Nam và nước ngoài Bồi dưỡng tình yêu
Tiếng Việt và hình thành thói quen giữ gìn sự trong sáng, giàu đẹp của Tiếng
Việt
Môn Tiếng Việt gồm nhiều phân môn khác nhau Việc dạy và học mỗi
phân môn có những thuận lợi và khó khăn riêng, song khó hơn cả đối với người
dạy cũng như đối với người học là phân môn Tập làm văn
Tập làm văn là một phân môn rất quan trọng trong chương trình dạy học
Tiểu học Dạy Tập làm văn là dạy học sinh cách nhìn nhận cuộc sống xung
quanh trong thực tế vốn có của nó với cảm xúc thực của các em Đồng thời cũng
dạy các em cách ghi lại sự nhìn nhận ấy qua các văn bản - còn gọi là đoạn văn,
bài văn một cách chính xác về đối tượng, về ngữ pháp Tiếng Việt
Tập làm văn lớp 5 gồm nhiều nội dung, một trong những nội dung chính
của chương trình Tập làm văn lớp 5 là văn miêu tả Tả cảnh là một kiểu bài khó
vì với học sinh lớp 5 kĩ năng quan sát, tư duy trừu tượng, vốn từ, vốn hiểu biết
vẫn còn hạn chế Trong khi đó, kiểu bài văn tả cảnh trong phân môn Tập làm
Trang 44/30
văn ở lớp 5 là thể loại văn dùng ngôn ngữ để “vẽ” ra các sự vật, con người, con
vật, cảnh vật, sự việc… một cách sinh động, cụ thể Một bài văn miêu tả hay
không những phải thể hiện rõ nét, chính xác, sinh động về đối tượng miêu tả mà
còn thể hiện được trí tưởng tượng, cảm xúc và đánh giá của người viết đối với
đối tượng được miêu tả … Học sinh lại còn phải biết kết hợp hài hòa nhiều kĩ
năng như: phân tích đề, tìm ý, lập dàn ý, dùng từ, đặt câu, viết đoạn văn… Thế
nhưng trong thực tế giảng dạy tôi thấy số lượng học sinh viết được bài văn tả
cảnh hay còn rất hạn chế Đa số các em khi làm bài văn tả cảnh còn mang tính
kể lể, liệt kê các sự việc, sự vật Kĩ năng sử dụng từ, viết câu, liên kết các đoạn
chưa tốt, các ý chưa gắn kết với nhau, câu văn thiếu hình ảnh và thiếu cảm xúc,
chưa gắn với thực tế dẫn đến chất lượng bài văn còn thấp so với yêu cầu
Từ những hạn chế trên tôi luôn trăn trở suy nghĩ: Làm thế nào để tiết học Tập
làm văn nhẹ nhàng mà hiệu quả? Làm thế nào để các em hoạt động tích cực, chủ
động trong giờ học Tập làm văn? Làm thế nào để các em có kĩ năng viết được
một bài văn tả cảnh hoàn chỉnh đạt được yêu cầu như mong muốn?
Đó cũng chính là lí do tôi đưa ra nghiên cứu và đúc rút kinh nghiệm: “Rèn kĩ
năng viết văn tả cảnh cho học sinh lớp 5”
2.Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
a Thực trạng học sinh:
Qua trực tiếp giảng dạy phân môn Tập làm văn, tôi thấy khi làm văn tả cảnh
trong bài viết của các em còn có một số mặt hạn chế sau:
Tổng số
HS
Bài viết xúc tích, lời văn sinh động, sáng tạo, giàu hình ảnh, cảm xúc chân thực
Bài viết đúng trọng tâm của
đề, lời văn chưa giàu hình ảnh, ít
sử dụng các biện pháp nghệ thuật khi miêu tả
Bài viết đã đúng yêu cầu của đề, nhưng miêu tả còn sơ sài, chưa đúng trọng tâm ,sa vào liệt kê
Bài viết chưa đúng yêu cầu của đề, sắp xếp
ý lộn xộn bố cục bài chưa rõ ràng, sai nhiều lỗi chính tả
Trang 55/30
Thực trạng học sinh còn nhiều hạn chế như vậy đã làm cho tiết Tập làm văn
trở thành một gánh nặng, một thách thức đối với các em Đôi khi các em ngại
viết, ngại và thậm chísợ phải làm bài văn miêu tả
Đâu là nguyên nhân dẫn đến tình trạng chất lượng Tập làm văn của học sinh
chưa đạt yêu cầu? Qua quá trình giảng dạy lớp 5 mà cụ thể là dạy dạng bài tập
làm văn tả cảnh, tôi nhận thấy chất lượng các bài văn tả cảnh của học sinh chưa
được cao do nhiều nguyên nhân
b Nguyên nhân của thực trạng:
* Về phía học sinh:
- Khi làm văn, học sinh chưa xác định đúng yêu cầu trọng tâm của đề bài
- Học sinh chưa tập trung quan sát đối tượng miêu tả hoặc là khi quan sát thì các
em thiếu kĩ năng và mục đích quan sát: quan sát những gì, quan sát từ đâu? Làm
thế nào phát hiện được nét tiêu biểu của đối tượng cần miêu tả?
- Các em chưa biết hình dung các đối tượng miêu tả thông qua hình ảnh, âm
thanh, cảm giác… về sự vật khi quan sát
- Các em ít tìm hiểu và đọc sách, báo, tài liệu tham khảo liên quan đến môn học
để tích lũy vốn từ nên vốn từ của các em đơn điệu, nghèo nàn Các em lại không
biết sắp xếp câu văn, ý văn như thế nào để bài viết được mạch lạc Bên cạnh đó
việc diễn đạt một cảnh bằng vốn từ ngữ của các em về một sự vật, cảnh vật, về
một con người cụ thể nào đó cũng gặp nhiều lúng túng
* Về phía giáo viên:
- Giáo viên chưa linh hoạt, chủ động, sáng tạo khi tổ chức dạy trên lớp, hình
thức dạy học còn đơn điệu chưa gây được hứng thú cho học sinh
- Giáo viên chưa quan tâm rèn luyện cho học sinh thói quen đọc sách, đọc các
bài văn mẫu để học tập các ý văn hay, từ ngữ đẹp, cách tả mới mẻ
Trang 66/30
- Giáo viên thực hiện các yêu cầu khi trả bài viết của học sinh chưa thật sự tỉ mỉ,
chưa giúp các em nhận thấy được những lỗi sai của mình khi làm bài để có sự
chỉnh sửa rút kinh nghiệm cho bài làm sau Đây không phải là vấn đề có thể giải
quyết được trong một tiết, một tuần… mà là cả một quá trình dạy Tập làm văn
bởi dạng văn tả cảnh là sự kết hợp của nhiều thể loại văn các em đã học và còn
cần có cách nhìn, cách nghĩ, cách sáng tạo mới
3 Các biện pháp đã sử dụng :
3.1 Những vấn đề cần giải quyết
Đứng trước thực trạng dạy và học như trên, yêu cầu đặt ra cấp thiết là phải đổi
mới phương pháp dạy học để học sinh đến với phân môn Tập làm văn một cách
say mê, hứng thú để từ đó có cảm xúc viết văn Để đạt được mục tiêu trên theo
tôi cần phải tiến hành giải quyết các vấn đề chính sau:
- Rèn cho học sinh kĩ năng quan sát và ghi chép
- Làm giàu vốn từ cho học sinh bằng cách luyện kĩ năng sử dụng từ ngữ, đặt câu,
sử dụng biện pháp nghệ thuật trong văn miêu tả thông qua tất cả các phân môn
của môn Tiếng Việt
- Cung cấp cho học sinh phương pháp làm văn miêu tả nói chung và tả cảnh
nói riêng
3.2 Một số biện pháp để giải quyết các vấn đề
Từ kinh nghiệm dạy học của mình, tôi xin đưa ra một số biện pháp để giải
quyết các vấn đề được nêu ở trên giúp học sinh làm tốt bài văn tả cảnh như sau:
a Rèn luyện kĩ năng quan sát cho học sinh
- Đối tượng của văn miêu tả là những sự vật, sự việc, là thế giới thiên nhiên, là
con người và cuộc sống con người Đó là một thế giới hết sức đa dạng, phức tạp
và sống động diễn ra quanh ta, thay đổi từng giờ, từng ngày Vậy nên tôi yêu cầu
học sinh phải thường xuyên quan sát và ghi chép
- Đối với các em học sinh, khi làm văn miêu tả thì kĩ năng quan sát và ghi chép
những điều đã quan sát được là một trong những việc làm rất cần thiết Ngay từ
đầu năm học, tôi đã hình thành và tạo cho các em có thói quen quan sát và ghi
Trang 77/30
chép những điều mình quan sát được về đối tượng mình cần miêu tả( Chẳng hạn
khi tả cây có bóng mát, tôi cho học sinh trực tiếp xuống sân trường quan sát các
cây cho bóng mát như bàng, xà cừ, Tôi yêu cầu các em quan sát bằng các
giác quan để cảm nhận các đặc điểm của cây như: dùng tay sờ vào thân cây để
cảm nhận lớp vỏ thô nhám, sần sùi; Vòng tay ôm thân cây để thấy độ to của
thân, dùng mắt để quan sát màu sắc của lá, dùng tai để lắng nghe tiếng lá
reo khi có gió thổi ) Chính nhờ tạo được cho các em thói quen quan sát đó
nên khi chuyển sang thể loại tả cảnh, các em biết quan sát đối tượng miêu tả qua
các tiết học ngoài trời, quan sát thực tế với những bài văn tả cảnh đẹp quê
hương, trường lớp,…
- Muốn quan sát có hiệu quả , tôi hướng dẫn các em quan sát phải có tính mục
đích, phải có cách nghĩ, cách cảm nhận của riêng mình Qua việc quan sát chi
tiết tỉ mỉ, học sinh sẽ thấy được bản chất của sự việc Khi quan sát, tôi yêu cầu
các em tránh những chi tiết rời rạc, tản mạn, mang tính chất liệt kê Miêu tả một
cách chi tiết nhưng mà phải chọn lọc, lựa chọn những điểm riêng biệt, nổi bật,
gây ấn tượng,… Đó là những chi tiết lột tả được cái thần của cảnh Tôi cũng yêu
cầu học sinh ghi chép lại những hình ảnh quan sát được một cách đầy đủ
- Ban đầu tôi hướng dẫn học sinh quan sát để tìm ra màu sắc, âm thanh, hình
ảnh tiêu biểu của sự vật và cảm xúc của mình đối với sự vật
Khi quan sát, tôi khuyến khích các em cần sử dụng đồng thời nhiều giác quan
khác nhau:
+ Quan sát bằng mắt để nhìn ra hình khối sự vật
+ Quan sát bằng tai để nhận ra âm thanh, nhịp điệu gợi cảm xúc
+ Quan sát bằng mũi nhằm nhận ra những mùi vị tác động đến tình cảm
+ Quan sát bằng vị giác, xúc giác để cảm nhận
Nhờ cách quan sát này mà các em ghi nhận được nhiều ý, hình ảnh phong phú * Ví dụ: Đề bài “Em hãy lập dàn ý tả một cơn mưa.” (Tập làm văn: Luyện tập tả cảnh – Tiết 5 tuần 3 – SGK trang 31)
Trang 88/30
- Tôi hướng dẫn học sinh quan sát bằng các giác quan như sau:
+Thị giác: Thấy những đám mây biến đổi trước cơn mưa, thấy hạt mưa rơi, thấy cây cối, con người (trước, trong và sau cơn mưa)
+ Xúc giác: Gió thổi làm xua tan cái nóng mà nhường chỗ cho luồng khí mát lạnh
+ Thính giác: Nghe thấy tiếng gió thổi, tiếng mưa rơi, tiếng sấm, tiếng ếch nhái - Bên cạnh đó, các em học sinh được tôi lưu ý: khi quan sát cần quan sát tỉ mỉ Tôi nhấn mạnh cho các em các nội dung:
+ Cần xác định rõ vị trí, thời điểm, thời gian, trình tự quan sát
+ Có thể quan sát từ cụ thể đến bao quát hoặc ngược lại
+ Quan sát từ trong ra ngoài hoặc từ ngoài vào trong, từ trên xuống dưới…
+ Quan sát theo trình tự không gian (từ xa đến gần hay từ gần đến xa)
+ Quan sát theo trình tự thời gian (theo các thời điểm trong ngày, theo mùa )
Tôi minh họa cho học sinh các cách quan sát đó qua các bài tập đọc để các em
hiểu hơn và có thể vận dụng khi viết văn:
* Ví dụ 1: Quan sát từ ngoài vào trong để miêu tả cảnh Đền Hùng
“Đền Thượng nằm chót vót trên đỉnh núi Nghĩa Lĩnh Trước đền, những
khóm hải đường đâm bông rực đỏ, những cánh bướm nhiều màu sắc bay dập
dờn như đang múa quạt xoè hoa Trong đền dòng chữ vàng Nam Quốc Sơn Hà
uy nghiêm đề ở bức hoành phi treo chính giữa.”
* Ví dụ 2: Quan sát theo trình tự thời gian để miêu tả cây thảo quả
( Bài : Mùa thảo quả trang 113 – SGK Tiếng Việt 5 tập 1)
“Thảo quả trên rừng Đản Khao đã chín nục Chẳng có thứ quả nào hương thơm
lại ngây ngất kì lạ đến như thế Mới đầu xuân năm kia, những hạt thảo quả gieo
trên đất rừng qua một năm, đã lớn cao đến bụng người Một năm sau nữa, từ một
thân lẻ, thảo quả đâm thêm hai nhánh mới Sự sinh sôi sao mà mạnh mẽ vậy.”
b Làm giàu vốn từ cho học sinh:
Khi trực tiếp giảng dạy các tiết Tập làm văn tôi thấy các em học sinh ít tham
gia phát biểu Lí do là các em không biết thể hiện ý của mình bằng câu văn nào,
Trang 99/30
hoặc khi viết câu văn còn diễn đạt lủng củng, chưa rõ nghĩa … bởi lẽ vốn từ của
các em còn quá ít Chính vì thế tôi dùng biện pháp làm giàu vốn từ cho các em
trong các giờ sinh hoạt câu lạc bộ và qua các phân môn Tập đọc, Luyện từ và
câu và từ các nguồn tài liệu sách, báo, truyện,…
- Làm giàu vốn từ qua phân môn Tập đọc: Khi dạy Tập đọc tôi đã chỉ ra các
từ ngữ miêu tả, cách sử dụng biện pháp tu từ, cách đặt câu trong một vài trường
hợp đặc sắc để phân tích cái hay, sự sáng tạo của nhà văn khi dùng chúng Việc
phân tích này giúp các em tiếp cận đựơc với các văn bản nghệ thuật, tiếp cận
với kĩ năng viết văn một cách thường xuyên và có chất lượng mà lại nhẹ nhàng
không áp đặt
- Hướng dẫn học sinh tích lũy vốn từ qua phân môn Luyện từ và câu: Ở lớp
5 phân môn Luyện từ và câu là phân môn có thể giúp học sinh làm giàu vốn từ
nhiều nhất Đặc biệt là các tiết: Mở rộng vốn từ; Từ đồng âm; Từ nhiều nghĩa;
Từ trái nghĩa Trong các tiết này có các bài tập mở rộng vốn từ rất cụ thể, thiết
thực như tìm từ, ghép từ, dùng từ đặt câu, sắp xếp các từ thành nhóm (nhóm
miêu tả đặc điểm của cảnh vật, nhóm miêu tả hoạt động) Tôi khuyến khích các
em tìm được càng nhiều từ theo yêu cầu càng tốt bằng cách tổ chức thành các trò
chơi như : Nhìn hình đoán từ; đi tìm ẩn số, trò chơi truyền điiện để tạo hứng
thú và nhớ từ, hiểu nghĩa từ và sử dụng từ đúng với văn cảnh cụ thể cho các
em
* Ví dụ: Tìm những từ ngữ miêu tả sóng nước Đặt câu với một trong các từ ngữ
vừa tìm được (Bài tập 4 - SGK Tiếng Việt 5 - trang 78 )
a Tả sóng nước M: ì ầm, ì oạp
b Tả làn sóng nhẹ M: lăn tăn,
c Tả đợt sóng mạnh M: cuồn cuộn,
Riêng với phần đặt câu tôi khuyến khích các em đặt câu thêm với các từ
khác Việc làm này sẽ giúp các em biết sử dụng vốn từ để đặt câu
- Làm giàu vốn từ từ các nguồn tài liệu sách, báo, truyện,…Tôi khuyến khích các
em xuống thư viện đọc sách, báo, truyện, để tích lũy thêm vốn từ
Trang 1010/30
- Làm giàu vốn từ cho học sinh trong các giờ sinh hoạt Sao; giờ hoạt động Ngoài giờ lên lớp, phong trào “ Nói chuẩn, viết chuẩn Tiếng Việt”,
Để tích lũy vốn từ tôi khích lệ học sinh tham gia các hoạt động:
Học sinh hoạt động nhóm: Giúp các em mạnh
dạn trong giao tiếp, nói mạch lạc, lưu loát
Học sinh thi bày cỗ trung thu: Giúp các
em biết miêu tả lại sự vui vẻ, hào hứng, biết dùng từ ngữ chỉ, màu sắc của các loại trái cây, bánh kẹo
biết quan sát trình tự của một buổi lễ Chào cờ,
sắp xếp các ý hợp lí
Niềm vui ngày Khai giảng: Qua buổi lễ,
học sinh thể hiện được tình cảm yêu trường lớp, thầy cô, bạn bè