Pháp luật đại cương chương 6 hk1 21 22 (NLU)

Pháp luật đại cương chương 6 hk1 21 22 (NLU)Pháp luật đại cương chương 6 hk1 21 22 (NLU)Pháp luật đại cương chương 6 hk1 21 22 (NLU)Pháp luật đại cương chương 6 hk1 21 22 (NLU)Pháp luật đại cương chương 6 hk1 21 22 (NLU)Pháp luật đại cương chương 6 hk1 21 22 (NLU)Pháp luật đại cương chương 6 hk1 21 22 (NLU)

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Môn học: PHÁP LUẬT ĐẠI CƯƠNG Chương 6 HỆ THỐNG PHÁP LUẬT VIỆT NAM

Giảng viên phụ trách: LÊ HỮU TRUNG

Giảng viên chính, Thạc sỹ Quản lý nhà nước, Trường Đại học Nông Lâm Thành phố Hồ Chí Minh

6.1 KHÁI NIỆM VÀ CÁC BỘ PHẬN CẤU THÀNH HỆ THỐNG PHÁP LUẬT

6.1.1 Khái niệm hệ thống pháp luật

Hệ thống pháp luật bao gồm trong đó nhiều văn bản quy phạm pháp luật khác nhau nhằm điều chỉnh những quan hệ xã hội khác nhau tùy theo từng ngành luật [2] Mỗi văn bản quy phạm pháp luật chứa đựng trong đó những quy phạm pháp luật riêng Tuy nhiên, xét về tổng thể thì tất cả các quy phạm pháp luật trong các văn bản quy phạm pháp luật không thể mâu thuẩn với nhau hoặc chồng chéo, trái ngược nhau [3] Muốn cho pháp luật phát huy được sức mạnh tổng hợp, Nhà nước phải tạo ra hệ thống pháp luật thống nhất, hoàn chỉnh, đồng bộ, phù hợp và kịp thời

Nếu không, Nhà nước sẽ không thể thực hiện được ý chí của mình trong việc đảm bảo trật tự công cộng, sự công bằng và an toàn cho các thành viên trong xã hội được [4] Cho nên sức mạnh tổng hợp của hệ thống pháp luật chỉ có thể tạo nên từ sự tập hợp các quy phạm pháp luật trong các văn bản quy phạm pháp luật

Xuất phát từ chỗ, pháp luật là quy tắc xử sự chung do Nhà nước đặt ra và bảo đảm sự

tuân thủ bằng biện pháp cưỡng chế Có thể định nghĩa Hệ thống pháp luật như sau: [5]

Định nghĩa HỆ THỐNG PHÁP LUẬT:

“ Hệ thống pháp luật là tổng thể các quy phạm pháp luật có mối quan hệ nội tại thống nhất với nhau, được phân định thành các chế định pháp luật và các ngành luật độc lập, thể hiện trong các văn bản quy phạm pháp luật do Nhà nước ban hành theo một hình thức, trình tự và thủ tục nhất định do pháp luật quy định.” [6]

Theo đó, hệ thống pháp luật được hiểu là một chỉnh thể thống nhất, bao gồm cả cấu trúc bên trong của hệ thống và hình thức biểu hiện bên ngoài là hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật [7]

6.1.2 Các bộ phận cấu thành của hệ thống pháp luật

Là hệ thống cấu trúc bên trong của pháp luật, là tổng thể các quy phạm pháp luật có mối liên hệ nội tại thống nhất với nhau, được phân định thành các cấu trúc theo từng cấp độ khác nhau: Quy phạm pháp luật; Chế định pháp luật và Ngành luật [8]

6.1.2.1 Quy phạm pháp luật

Quy phạm pháp luật là thành tố nhỏ nhất (tế bào) trong hệ thống cấu trúc của pháp luật,

nó vừa mang tính khái quát, vừa mang tính cụ thể

Tất cả các bộ phận cấu thành khác của hệ thống pháp luật đều được hình thành do sự kết hợp của những quy phạm pháp luật [9] Quy phạm pháp luật mang tính khái quát vì chúng là các quy tắc xử sự chung do Nhà nước ban hành nhằm điều chỉnh một hoặc những hành vi cụ thể, được áp dụng trên một phạm vi rộng lớn và trong một thời gian dài

Đồng thời nó lại mang tính cụ thể vì đó là các mô hình hành vi đã được chuẩn mực hóa

để điều chỉnh các quan hệ pháp luật cụ thể [10]

6.1.2.2 Chế định pháp luật

Là thành tố ở cấp độ thứ hai của hệ thống cấu trúc của pháp luật

Chế định pháp luật là một nhóm những quy phạm pháp luật có những điểm chung giống nhau, được Nhà nước ban hành nhằm điều chỉnh những nhóm quan hệ xã hội tương

ứng và nó mang tính đặc thù của nhóm quan hệ mà nó điều chỉnh [11]

Tuy nhiên, nhóm quan hệ xã hội đó không hề biệt lập mà có quan hệ mật thiết với những quan hệ xã hội khác, chịu tác động qua lại và ảnh hưởng của những quan hệ xã hội khác [12]

Ví dụ: Quan hệ giữa vợ và chồng, cha mẹ và con cái phát sinh do việc ly hôn tạo nên nhóm quan hệ xã hội tương đối độc lập trong quan hệ hôn nhân và gia đình

Nhóm những quy phạm pháp luật điều chỉnh một nhóm những quan hệ xã hội như thế gọi là chế định pháp luật: chế định về ly hôn trong Luật Hôn nhân và gia đình [13] Mặc dù mỗi chế định có tính đặc thù riêng, nhưng chúng không tồn tại biệt lập mà đều

có mối liên hệ nội tại thống nhất với nhau (chịu ảnh hưởng và tác động của các chế định khác) trong hệ thống pháp luật

Ví dụ: Trong ngành Luật Dân sự, có nhiều chế định như chế định về hợp đồng dân sự, chế định về thừa kế, chế định về quyền tác giả, [14]

6.1.2.3 Ngành luật

Ngành luật là thành tố ở cấp độ thứ ba tạo nên hệ thống pháp luật

Ngành luật được xác lập trên cơ sở phân chia các quy phạm pháp luật theo từng loại, bao gồm một hệ thống các quy phạm pháp luật có mối liên kết chặt chẽ với nhau để tập trung điều chỉnh các quan hệ xã hội cùng loại trong một phạm vi hay trong một lĩnh vực nhất định của đời sống xã hội [15] Mỗi ngành luật trong hệ thống pháp luật đều mang tính độc lập, có đối tượng, phạm vi

và phương pháp điều chỉnh riêng

Tuy nhiên, nó không hoàn toàn biệt lập và đối kháng với các ngành luật khác [16]

6.1.3 Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật

Các quy phạm pháp luật với tính cách là hạt nhân của hệ thống cấu trúc bên trong của pháp luật, nó luôn tồn tại (được chứa đựng) trong các văn bản quy phạm pháp luật cụ thể của cơ quan nhà nước có thẩm quyền [17] Văn bản quy phạm pháp luật có tên gọi khác nhau, giá trị pháp lý cao thấp khác nhau,

do các cơ quan nhà nước khác nhau ban hành

Nhưng dù đa dạng, phong phú đến đâu chúng đều hợp thành một hệ thống, nghĩa là giữa các văn bản có mối liên hệ mật thiết với nhau [18] Văn bản quy phạm pháp luật là nguồn cơ bản của pháp luật Việt Nam

Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật mang tính thứ bậc

Tính chất đó được xác định bởi hiệu lực pháp luật của từng loại văn bản, phù hợp với thẩm quyền của các cơ quan ban hành chúng [19]

Ví dụ: Hiến pháp và luật có giá trị pháp lý cao nhất, vì do cơ quan quyền lực cao nhất ban hành

Hiệu lực đặc biệt tối cao của Hiến pháp quy định tính hiệu lực của tất cả các loại văn

bản khác, và nhờ vậy, nó xác lập mối liên hệ thống nhất và nhất quán trong chính bản

thân hệ thống văn bản quy phạm pháp luật [20]

Trên cơ sở hiệu lực tối cao của Hiến pháp để xác định tính thứ bậc cho từng loại văn

bản, theo thứ tự: Hiến pháp – các đạo luật – pháp lệnh – các văn bản dưới luật

Tính thứ bậc của các văn bản quy phạm pháp luật có ý nghĩa quan trọng trong việc tạo

ra tính thống nhất của toàn bộ hệ thống văn bản quy phạm pháp luật [21]

Đồng thời là điều kiện quan trọng để tạo ra tính hệ thống cơ cấu của pháp luật, thỏa

mãn những tiêu chuẩn về tính toàn diện, tính đồng bộ, tính phù hợp, trình độ kỹ thuật

pháp lý của hệ thống pháp luật nói chung [22]

Hệ thống pháp luật phải đạt 4 tiêu chuẩn:

1 Tính toàn diện

Hệ thống pháp luật phải bao quát tất cả lĩnh vực của đời sống xã hội, bởi vì tất cả các

lĩnh vực của đời sống xã hội đòi hỏi phải có pháp luật điều chỉnh [23]

Nếu pháp luật bỏ trống một lĩnh vực nào thì rối loạn ở lĩnh vực đó và sẽ ảnh hưởng đến

toàn bộ xã hội do mối quan hệ qua lại giữa các quan hệ xã hội với nhau

Ví du: Nếu pháp luật không điều chỉnh mối quan hệ hôn nhân thì sẽ gây rối loạn gia

đình, rối loạn gia đình sẽ gây xáo trộn đời sống xã hội [24]

2 Tính đồng bộ

Nếu các văn bản quy phạm pháp luật không đồng bộ, văn bản này mâu thuẫn, trái

ngược, chồng chéo với văn bản khác thì pháp luật không thể điều chỉnh các quan hệ

pháp luật có hiệu quả, không thể đảm bảo được trật tự công cộng được vì nơi này áp

dụng văn bản này, nơi khác áp dụng văn bản khác Hệ thống pháp luật như vậy gây xáo

trộn trật tự xã hội [25]

Tính đồng bộ của pháp luật đòi hỏi phải có sự đồng bộ giữa các ngành luật trong một

hệ thống, phải có ranh giới rõ ràng giữa các ngành luật, giữa các phân ngành và chế

định pháp luật để tránh mâu thuẫn và chồng chéo

Ví dụ: Phải có sự phân biệt rõ ràng giữa Luật Dân sự và Luật Thương mại [26]

Ngoài ra, tính đồng bộ đòi hỏi phải có phân cấp giữa các cơ quan nhà nước ban hành

pháp luật để tránh mâu thuẫn và trái ngược nhau giữa các văn bản luật [27]

3 Tính phù hợp

Pháp luật có tính xã hội, được hình thành do nhu cầu của xã hội, mà xã hội thì luôn thay

đổi không ngừng làm cho các quan hệ xã hội cũng dần dần phải thay đổi theo Vì vậy,

để điều chỉnh các quan hệ xã hội, hệ thống pháp luật phải phù hợp với từng thời kỳ của

Tuy nhiên, trong thực tế rất ít có trường hợp hệ thống pháp luật rơi vào tình trạng

không phù hợp với xã hội, mà chỉ có một vài điều khoản luật hoặc một vài văn bản luật

không phù hợp vì nó được ban hành từ lâu trở thành lạc hậu so với những thay đổi

của xã hội : [29]

Ngoài ra, cũng có thể do ý chí chủ quan của nhà làm luật, khi xây dựng luật không phù

hợp với đặc điểm, tình hình xã hội

Những trường hợp này cần điều chỉnh, bổ sung để cho hệ thống pháp luật phù hợp với

đặc điểm và tình hình của xã hội [30]

4 Trình độ kỹ thuật pháp lý

Kỹ thuật pháp lý là tổng thể những phương pháp phương tiện được sử dụng trong quy trình soạn thảo và hệ thống hóa pháp luật Nó chứa đựng những nguyên tắc, quy tắc khoa học nhằm đảm bảo cho pháp luật có đầy đủ những khả năng để thực hiện mục đích của mình [31]

Kỹ thuật pháp lý có từ thời xa xưa được phát triển theo thời gian và có tính chất kế thừa

Vì vậy, cần học tập, tiếp thu những tri thức và kinh nghiệm trong lĩnh vực lập pháp của các nước để vận dụng vào việc xây dựng hệ thống pháp luật nước nhà là việc làm cần thiết [32]

6.2 CÁC NGÀNH LUẬT TRONG HỆ THỐNG PHÁP LUẬT VIỆT NAM

6.2.1 Luật Hiến pháp

Còn gọi là Luật Nhà nước, là tổng thể các quy phạm pháp luật điều chỉnh các quan hệ

xã hội cơ bản nhất, quan trọng nhất có liên quan đến việc tổ chức quyền lực nhà nước như: [33]

- Chế độ chính trị, chế độ kinh tế, văn hóa, xã hội;

- Vị trí, chức năng, nhiệm vụ tổ chức bộ máy nhà nước, các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của cơ quan nhà nước và mối quan hệ giữa Nhà nước với công dân;

- Chế độ bầu cử, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân; quốc tịch, [34] Luật Hiến pháp là ngành luật cơ bản, giữ vai trò chủ đạo trong hệ thống pháp luật Việt Nam, bởi vì Luật Hiến pháp là ngành luật điều chỉnh những quan hệ xã hội quan trọng nhất, cơ bản nhất của quốc gia và là gốc (là nguồn), là nền tảng cho việc xây dựng và

Hiến pháp là văn bản quy phạm pháp luật chủ yếu của ngành Luật Hiến pháp, là nguồn

6.2.2 Luật Hành chính

Là tổng thể các quy phạm pháp luật điều chỉnh các quan hệ xã hội hình thành trong quá trình tổ chức và thực hiện hoạt động chấp hành và điều hành của Nhà nước trên các lĩnh vực hành chính, chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội [37] Nói cách khác Luật Hành chính là tổng thể các quy phạm pháp luật điều chỉnh các quan

hệ xã hội phát sinh trong quá trình hoạt động quản lý hành chính của các cơ quan hành chính nhà nước

Do đó, Luật Hành chính là một ngành luật về quản lý nhà nước [38] Luật Hành chính điều chỉnh quan hệ giữa các cơ quan nhà nước với nhau và giữa cơ quan nhà nước với công dân trong nước trên nguyên tắc quản lý hành chính nhà nước [39] Luật Hành chính quy định những nguyên tắc, hình thức và phương pháp quản lý nhà nước; xác định quy chế pháp lý của các chủ thể quản lý nhà nước và mối quan hệ điều hành giữa các cấp quản lý hành chính, điều chỉnh thủ tục hành chính, công chức nhà nước và trách nhiệm hành chính [40] Quan hệ trong quản lý hành chính nhà nước bao giờ cũng mang tính quyền lực nhà nước, trong đó, một bên sử dụng quyền lực (đơn phương ra quyết định) còn một bên trực thuộc quyền lực ấy (phục tùng)

Vì vậy, phương pháp điều chỉnh của Luật Hành chính là mệnh lệnh [41]

6.2.3 Luật Tài chính

Là tổng hợp các quy phạm pháp luật điều chỉnh các mối quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình Nhà nước động viên, phân phối và sử dụng những nguồn vốn tiền tệ nhất định, cần thiết cho việc thực hiện các chức năng và nhiệm vụ của Nhà nước cũng như đáp ứng các nhu cầu kinh tế – xã hội khác [42] Đối tượng điều chỉnh của Luật Tài chính là các quan hệ phân phối dưới hình thức giá trị phát sinh trong quá trình tạo lập, phê chuẩn, quản lý và sử dụng các nguồn vốn và quỹ tiền tệ

Các quan hệ xã hội do Luật Tài chính điều chỉnh thường xuất hiện ở trong nhiều lĩnh vực khác nhau, liên quan đến nhiều chủ thể [43] Các quan hệ tài chính bao giờ cũng gắn liền với việc tạo lập, quản lý và sử dụng các quỹ tiền tệ nhất định: Quỹ ngân sách nhà nước; Quỹ tín dụng; Quỹ bảo hiểm; Quỹ doanh nghiệp,

Phương pháp điều chỉnh chủ yếu của Luật Tài chính là mệnh lệnh và phục tùng [44] Luật Tài chính là một ngành luật lớn, phức tạp, nội dung cơ cấu của Luật Tài chính bao gồm:

- Luật Ngân sách nhà nước;

- Luật Tài chính các doanh nghiệp;

- Luật Thuế và các khoản thu ngân sách nhà nước;

- Chế độ cấp phát tài chính cho các ngành kinh tế quốc doanh;

- Kỷ luật tài chính [45]

* Luật Ngân sách nhà nước

là tổng thể các quy phạm pháp luật điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình hình thành, sử dụng, quản lý vốn ngân sách nhà nước cũng như quá trình lập - chấp hành và quyết toán ngân sách nhà nước [46] Luật Ngân sách nhà nước quy định việc phân cấp quản lý ngân sách, quản lý tài chính, xác định quan hệ pháp luật về ngân sách giữa trung ương và địa phương và các cấp ngân sách [47]

* Đối tượng điều chỉnh của Luật Ngân sách nhà nước gồm:

- Quan hệ phân cấp quản lý ngân sách nhà nước;

- Về quá trình tạo lập ngân sách nhà nước;

- Quan hệ trong việc thực hiện các khoản chi ngân sách; và

- Quan hệ phát sinh trong việc thực hiện chi ngân sách nhà nước [48]

* Chủ thể của Luật Ngân sách nhà nước bao gồm:

Các tổ chức, các đơn vị có quan hệ trực tiếp hoặc gián tiếp đến việc quản lý và sử dụng, định đoạt các nguồn vốn, tài sản được hình thành bằng nguồn vốn ngân sách nhà nước [49]

* Chế độ pháp lý tài chính đối với các doanh nghiệp

Là một bộ phận quan trọng của Luật Tài chính, là khâu cơ sở trong hệ thống tài chính, phản ánh lợi ích, quyền và trách nhiệm của các doanh nghiệp trong lĩnh vực tài chính

[50]

* Luật thuế và các khoản thu ngân sách nhà nước bao gồm:

- Thu từ thuế, lệ phí mang tính chất thuế;

- Các khoản thu không mang tính chất thuế: lợi tức của Nhà nước tại các Công ty cổ phần, công ty liên doanh, tiền bán, cho thuê tài sản thuộc sở hữu nhà nước (như thuế tài nguyên, thuê đất, thuế sử dụng đất nông nghiệp, ) [51]

* Kỷ luật tài chính là một bộ phận kỷ luật của Nhà nước

Trong hoạt động tài chính, tất cả các ngành, các cấp, các đơn vị và cơ quan phải nghiêm chỉnh chấp hành các loại kỷ luật tài chính

Các loại kỷ luật tài chính gồm có: Kỷ luật về thu; Kỷ luật về chi; Kỷ luật về tín dụng; Kỷ luật về thanh toán; Kỷ luật tiền mặt [52]

6.2.4 Luật Đất đai

Là tổng hợp các quy phạm pháp luật điều chỉnh các mối quan hệ xã hội liên quan tới việc sở hữu, quản lý, sử dụng đất, các quan hệ phát sinh trong quá trình bảo vệ, quản

lý, khai thác các nguồn tài nguyên khác

Theo quy định của pháp luật Việt Nam, đất đai thuộc sở hữu của Nhà nước [53] Nhà nước là người duy nhất thực hiện đầy đủ các quyền năng của một chủ sở hữu Nhà nước thống nhất quản lý theo quy hoạch và kế hoạch chung,

đồng thời điều chỉnh các quan hệ trong việc chuyển nhượng, trao đổi, cho thuê quyền

sử dụng đất đai, [54]

6.2.5 Luật Dân sự

Là tổng hợp các quy phạm pháp luật dân sự điều chỉnh các mối quan hệ tài sản mang tính chất hàng hóa – tiền tệ và một số quan hệ nhân thân phi tài sản hoặc có liên quan đến tài sản của cá nhân, pháp nhân và các chủ thế khác dựa trên cơ sở bình đẳng, độc lập quyền tự định đoạt, quyền khởi kiện dân sự và trách nhiệm tài sản của các chủ thể tham gia vào các quan hệ đó [55]

Luật Dân sự điều chỉnh các mối quan hệ tài sản và quyền sở hữu, quan hệ nhân thân phi tài sản, các giao dịch dân sự, thừa kế, phát minh, sáng chế, danh dự, nhân phẩm,

tên gọi, [56]

Luật Dân sự là cơ sở pháp lý xác lập mối quan hệ giữa cá nhân với xã hội và giữa cá nhân với cá nhân trên nguyên tắc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức, lợi ích công cộng

Ngoài ra, nó còn bảo đảm sự bình đẳng và an toàn pháp luật trong quan hệ dân sự [57]

6.2.6 Luật Tố tụng dân sự

Là tổng thể những quy phạm pháp luật điều chỉnh những quan hệ tố tụng phát sinh giữa Tòa án với những người tham gia tố tụng trong quá trình giải quyết các vụ án dân sự,

để bảo vệ các quyền lợi hợp pháp của Nhà nước, tập thể và của công dân [58] Các quy phạm của Luật Tố tụng dân sự quy định trình tự, thủ tục và quan hệ trong việc điều tra và xét xử vụ án dân sự

Quy định mối quan hệ giữa cơ quan xét xử, đương sự và những người tham gia khác, đồng thời quy định thẩm quyền xét xử của Tòa án, trình tự, thủ tục xét xử nhằm giải quyết đúng đắn các vụ án dân sự [59]

6.2.7 Luật Hình sự

Là hệ thống các quy phạm pháp luật điều chỉnh hành vi phạm tội và hình phạt đối với tội phạm

Luật Hình sự xác định những hành vi nguy hiểm nào bị coi là hành vi phạm tội [60] Đồng thời, tương ứng với mỗi hành vi phạm tội, luật quy định những điều kiện áp dụng hình phạt, hình thức và mức độ hình phạt chính và hình phạt bổ sung đối với người có hành vi phạm tội hình sự

Luật Hình sự giữ vai trò là ngành luật quan trọng trong việc duy trì sự tồn tại của xã hội, bảo đảm an ninh, chính trị, trật tự, an toàn xã hội, an toàn sinh mạng và danh dự, phẩm giá của mọi người trong xã hội [61] Đối tượng điều chỉnh của Luật Hình sự là những quan hệ xã hội phát sinh giữa Nhà nước và người phạm tội, khi người đó thực hiện một hành vi mà pháp luật coi là tội phạm [62] Phương pháp điều chỉnh của Luật Hình sự là khi vi phạm điều cấm do Nhà nước ấn định trong Luật Hình sự thì không tránh khỏi hình phạt hình sự do Tòa án quyết định

áp dụng

Người phạm tội buộc phải chấp hành hình phạt do Nhà nước ấn định [63]

6.2.8 Luật Tố tụng hình sự

Là tổng thể những quy phạm pháp luật điều chỉnh những quan hệ xã hội phát sinh trong việc điều tra, xét xử và kiểm sát việc điều tra, xét xử những vụ án hình sự

Luật Tố tụng hình sự quy định:

- Những nguyên tắc, trình tự, thủ tục và điều kiện để tiến hành điều tra, kiểm sát và xét

xử các vụ án hình sự; [64]

- Quyền và nghĩa vụ của những cá nhân, cơ quan, tổ chức tiến hành tố tụng hình sự và tham gia tố tụng hình sự,

- Quyền và nghĩa vụ của đương sự với tư cách là bị can, bị cáo [65]

6.2.9 Luật Lao động

Là tổng thể các quy phạm pháp luật điều chỉnh các nhóm quan hệ lao động và các nhóm quan hệ có liên quan chặt chẽ đến quan hệ lao động, phát sinh giữa người lao động làm công ăn lương với cá nhân hoặc tổ chức sử dụng người lao động trong quá trình sử dụng lao động ở các cơ quan nhà nước, các tổ chức xã hội, các doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế, kể cả doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, các cá nhân hay

hộ gia đình có nhu cầu sử dụng lao động [66]

Đó là các quan hệ liên quan tới quyền lợi, nghĩa vụ của người lao động như công việc, bảo hiểm, học tập, nghỉ ngơi, giải trí, an toàn và kỷ luật lao động;

- Quan hệ bồi thường thiệt hại khi một bên trong quan hệ lao động gây thiệt hại cho bên kia;

- Quan hệ bảo hiểm xã hội;

- Quan hệ giải quyết tranh chấp lao động; [67]

- Quan hệ giữa cá nhân hoặc tổ chức sử dụng lao động với Công đoàn (tổ chức đại diện tập thể người lao động) và các cơ quan quản lý nhà nước, đồng thời tạo cơ sở cho việc

ký kết hợp đồng lao động và thỏa ước lao động tập thể, giải quyết các tranh chấp lao động và xử lý kỷ luật đối với người vi phạm kỷ luật lao động [68] Luật Lao động chủ yếu điều chỉnh các quan hệ dựa trên cơ sở ký kết hợp đồng lao động, còn quan hệ lao động của công chức, viên chức nhà nước chỉ tuân theo quy định của Luật Lao động nếu không có hoặc chưa có văn bản pháp luật riêng điều chỉnh trực tiếp chế độ công vụ của họ [69]

6.2.10 Luật Hôn nhân và gia đình

Là tổng thể các quy phạm pháp luật điều chỉnh các quan hệ nhân thân và quan hệ tài sản phát sinh do việc kết hôn giữa nam và nữ như: điều kiện kết hôn; quan hệ gia đình (quyền và nghĩa vụ) giữa vợ chồng, giữa cha, mẹ và con cái; quan hệ tài sản trong hôn nhân, ly hôn, nuôi dưỡng con cái sau ly hôn, [70] Luật Hôn nhân và Gia đình là cơ sở xác lập, củng cố và điều chỉnh các quan hệ gia đình nhằm đảm bảo chế độ hôn nhân tự do, tiến bộ, một vợ một chồng; quyền bình đẳng giữa nam và nữ; xây dựng gia đình hạnh phúc; bảo vệ quyền và lợi ích của cha, mẹ và con cái; bảo vệ lợi ích của bà mẹ và trẻ em, chăm sóc và giáo dục con cái [71]

6.2.11 Luật Kinh tế

Là tổng hợp các quy phạm pháp luật điều chỉnh các quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trình sản xuất kinh doanh giữa các doanh nghiệp với nhau và giữa doanh nghiệp với các cơ quan quản lý nhà nước về kinh tế [72] Luật Kinh tế điều chỉnh các mối quan hệ sau:

+ Quan hệ quản lý kinh tế giữa cơ quan quản lý nhà nước về kinh tế với các doanh nghiệp

+ Quan hệ tài sản (quan hệ hàng hoá - tiền tệ) gắn liền với hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp nhằm mục đích sản xuất kinh doanh [73] + Các quan hệ kinh tế nội bộ phát sinh giữa các bộ phận cấu thành của các doanh nghiệp có tư cách pháp nhân, như quan hệ giữa công ty với các thành viên của công ty; quan hệ giữa Xí nghiệp liên hợp với các đơn vị thành viên của nó, [74] Trong điều kiện nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa, điều hết sức quan trọng là Nhà nước phải tạo ra môi trường pháp lý thuận lợi, đảm bảo sự bình đẳng,

tự do, cạnh tranh lành mạnh của các doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế [75] Luật Kinh tế với một hệ thống hoàn chỉnh các văn bản quy phạm pháp luật liên quan sẽ giữ vai trò quan trọng trong việc bảo đảm duy trì trật tự kinh tế, phát triển kinh tế, đồng thời bảo vệ quyền lợi chính đáng và lợi ích hợp pháp của các cá nhân và tổ chức trong hoạt động sản xuất, kinh doanh hợp pháp trong khuôn khổ pháp luật [76]

6.3 NGÀNH LUẬT QUỐC TẾ TRONG HỆ THỐNG PHÁP LUẬT VIỆT NAM

6.3.1 Công pháp quốc tế

Công pháp quốc tế là tổng hợp hệ thống các nguyên tắc, chế định, quy phạm do các quốc gia và các chủ thể khác của Công pháp quốc tế xây dựng nên hoặc công nhận trên cơ sở thỏa thuận, tự nguyện, bình đẳng và bảo đảm thi hành để điều chỉnh các quan hệ quốc tế [77]

Công pháp quốc tế chủ yếu điều chỉnh các quan hệ giữa các quốc gia và các tổ chức

quốc tế trong các lĩnh vực như điều ước quốc tế, ngoại giao và lãnh sự, dân sự, biển

và đại dương, lãnh thổ quốc gia và quốc tế, ngăn ngừa và loại trừ vũ trang, đấu tranh vì

hòa bình cùng tồn tại, v.v và nhiều mặt khác [78]

Nhà nước Việt nam ý thức một cách đầy đủ rằng:

“ Các quốc gia trên thế giới có trình độ phát triển kinh tế không đồng nhất, tập quán,

truyền thống và thuần phong mỹ tục không giống nhau nên pháp luật giữa các quốc gia

không giống nhau Trong khi đó, nhu cầu hợp tác và thực hiện phân công lao động quốc

tế đang ngày càng phát triển và là xu thế thời đại.” [79]

Nhà nước Việt Nam đã tham gia và ký kết hàng loạt Điều ước quốc tế cũng như nghiêm

chỉnh chấp hành các Điều ước quốc tế mà Việt Nam đã ký kết hoặc tham gia [80]

- Điều ước quốc tế

Là nguồn thành văn của Luật Quốc tế, là văn kiện pháp lý quốc tế được thỏa thuận giữa

các chủ thể của Luật Quốc tế, trước hết và chủ yếu là các quốc gia, trên cơ sở tự

nguyện, bình đẳng nhằm ấn định, thay đổi hoặc chấm dứt các quyền và nghĩa vụ quốc

tế đối với nhau [81]

Điều ước quốc tế có thể là song phương hoặc đa phương, có tính chất khu vực hoặc

toàn cầu

Những loại Điều ước quốc tế thường gặp là: [82]

+ Hiến chương

Là một loại điều ước quốc tế nhiều bên, trong đó ấn định những nguyên tắc lớn trong

quan hệ giữa nhiều quốc gia với nhau (như Hiến chương Liên Hiệp Quốc) [83]

+ Hiệp ước

Là tên gọi những văn kiện ấn định những vấn đề ý nghĩa lớn về mặt chính trị trong quan

hệ giữa hai hay nhiều nước về vấn đề lãnh thổ, biên giới, thành lập liên minh chính trị,

quân sự, kinh tế

Ví dụ: Hiệp ước VACSAVA, Hiệp ước ROME thành lập khối EEC, [84]

+ Công ước

Là danh từ dùng để chỉ những điều ước quốc tế có tính chất chuyên môn như Công

ước Vien về quan hệ ngoại giao 1961, Công ước Giơnevơ 1949 về bảo hộ nạn nhân

chiến tranh

Cả 3 loại điều ước trên đòi hỏi phải thông qua thủ tục phê chuẩn của cơ quan quyền lực

nhà nước có thẩm quyền của các quốc gia tham gia ký kết thì mới có hiệu lực [85]

+ Hiệp định

Là loại điều ước ấn định những nguyên tắc và những biện pháp chính nhằm giải quyết

một quan hệ cụ thể nào đó giữa hai hay nhiều nước

Ví dụ: Hiệp định Giơnevơ 1954 về Việt Nam, năm 1962 về Lào, Hiệp định Paris về

Camphuchia, Hiệp định Thương mại Việt – Mỹ năm 2001, [86]

+ Nghị định thư

Là văn kiện để giải thích, bổ sung, sửa đổi một điều ước quốc tế đã được ký kết hoặc

ấn định những biện pháp cụ thể nhằm thực hiện một Hiệp ước, Hiệp định nào đó,

Ví dụ: Nghị định thư về trao trả nhân viên quân sự bị bắt, thường dân nước ngoài bị bắt

và nhân viên dân sự Việt Nam bị bắt, giam giữ của Hiệp định Paris 1973 về chấm dứt

chiến tranh lập lại hòa bình ở Việt Nam [87] + Tuyên bố (hoặc Tuyên bố chung)

Là văn kiện ghi nhận những điều thỏa thuận giữa hai hay nhiều nước về những nguyên tắc hoặc phương hướng hành động chung đối với một vấn đề quốc tế nào đó

Ví dụ: Tuyên bố ngày 01/01/1942 của các nước đồng minh về việc hợp tác sau khi kết thúc chiến tranh thế giới lần thứ hai [88]

+ Công hàm

Dùng để trao đổi, là văn bản thỏa thuận đối với những vấn đề không quan trọng hoặc

cụ thể nào đó, chỉ trao đổi đơn giản mà không cần tiến hành đàm phán [89]

- Tập quán quốc tế

Là nguồn không thành văn của Luật Quốc tế, là những quy tắc xử sự do một số quốc gia áp dụng trong quan hệ quốc tế, dần dần được các quốc gia khác chấp nhận và áp dụng như một quy phạm pháp luật quốc tế [90] Tuy nhiên, không phải tất cả Tập quán quốc tế đều được công nhận là nguồn của Luật Quốc tế bởi vì trong thực tiễn quan hệ quốc tế có những tập quán chỉ áp dụng trong quan hệ giữa hai hay một nhóm quốc gia

Ngoài ra còn có nguồn hỗ trợ bao gồm: Nghị quyết của các tổ chức quốc tế, liên chính phủ; Phán quyết của tòa án quốc tế; Luật pháp quốc gia và các học thuyết, các tác phẩm khoa học có giá trị [91]

Chủ thể cơ bản của công pháp quốc tế gồm:

+ Các quốc gia có chủ quyền;

+ Các dân tộc đang đấu tranh giành độc lập để trở thành quốc gia, dân tộc độc lập có chủ quyền (có nghĩa là họ đang trở thành chủ thể cơ bản trong tương lai);

+ Các tổ chức quốc tế liên quốc gia (như khối ASEAN, Bắc Mỹ, EEC, );

+ Các thực thể mang tính độc lập đặc biệt như thành phố độc lập: Đanztg, Vatican, [92]

- Đối tượng điều chỉnh của Công pháp quốc tế: Là quan hệ quốc tế giữa các chủ thể

của hệ thống thế giới, trong đó chủ yếu là các quan hệ chính trị, kinh tế giữa các chủ thể này với nhau, nhưng không phải mọi quan hệ quốc tế đều là quan hệ pháp luật quốc tế [93]

Để điều chỉnh các quan hệ quốc tế, không có một cơ quan nào đứng trên các quốc gia

để đặt ra pháp luật

Các quốc gia chủ thể chủ yếu của Luật Quốc tế là những thực thể độc lập, có chủ quyền,

bình đẳng với nhau trong quan hệ quốc tế [94]

Vì vậy, không có quốc gia nào quyền đặt ra pháp luật bắt buộc quốc gia khác phải tuân theo

Các quốc gia phải cùng nhau thỏa thuận, xây dựng các nguyên tắc và quy phạm luật quốc tế trên cơ sở tự nguyện và bình đẳng

Các tập quán quốc tế chỉ được áp dụng như các quy phạm pháp luật của Luật Quốc tế nếu các quốc gia tự nguyện cùng chấp nhận và áp dụng [95]