Luận án Tiến sĩ Quan niệm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin về quyền con người và ý nghĩa đối với Việt Nam hiện nay

Đồng thời, việc kế thừa, phát triển, vận dụng sáng tạo những quan niệm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin về QCN đã mang lại ý nghĩa to lớn đối với Việt Nam, là cơ sở và định hướng cho v

H ỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

QUAN NI ỆM CỦA C.MÁC, PH.ĂNGGHEN, V.I.LÊNIN

V Ề QUYỀN CON NGƯỜI VÀ Ý NGHĨA ĐỐI VỚI VIỆT NAM

HI ỆN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

HÀ N ỘI, 2021

H ỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

QUAN NI ỆM CỦA C.MÁC, PH.ĂNGGHEN, V.I.LÊNIN

V Ề QUYỀN CON NGƯỜI VÀ Ý NGHĨA ĐỐI VỚI VIỆT NAM

HI ỆN NAY

Chuyên ngành: Tri ết học

Mã s ố: 9 22 90 01

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS CHU VĂN TUẤN

HÀ N ỘI, 2021

L ỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận án này là công trình nghiên cứu độc lập của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của PGS, TS Chu Văn Tuấn Các kết quả nêu ra trong luận án là hoàn toàn trung thực; các kết luận được đưa ra chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình khoa học nào khác

Tác gi ả

Nguy ễn Thị Hồng Hạnh

M ỤC LỤC

M Ở ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN 6

ĐẾN LUẬN ÁN 6

1.1 Tình hình nghiên c ứu về điều kiện, tiền đề hình thành quan niệm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin về quyền con người 6

1.2 Tình hình nghiên c ứu nội dung quan niệm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin v ề quyền con người 10

1.3 Tình hình nghiên c ứu về quyền con người và quyền con người ở Việt Nam 15 1.4 Tình hình nghiên c ứu về ý nghĩa, giá trị quan niệm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin v ề quyền con người đối với Việt Nam 24

1.5 Nh ận xét chung và những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu 28

CHƯƠNG 2 CƠ SỞ HÌNH THÀNH VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ QUY ỀN CON NGƯỜI TRONG QUAN NIỆM CỦA C.MÁC, PH.ĂNGGHEN, V.I.LÊNIN 31

2.1 Cơ sở hình thành quan niệm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin về quyền con người 32

2.2 M ột số vấn đề chung trong quan niệm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin về quyền con người 48

CHƯƠNG 3 NỘI DUNG QUAN NIỆM CỦA C.MÁC, PH.ĂNGGHEN, V.I.LÊNIN V Ề MỘT SỐ QUYỀN CON NGƯỜI CƠ BẢN 65

3.1 Quy ền tự do 66

3.2 Quy ền bình đẳng 80

3.3 Quy ền của phụ nữ 86

3.4 Quy ền của trẻ em 92

CHƯƠNG 4 Ý NGHĨA QUAN NIỆM CỦA C.MÁC, PH.ĂNGGHEN, V.I.LÊNIN V Ề QUYỀN CON NGƯỜI ĐỐI VỚI VIỆT NAM HIỆN NAY 99

4.1 Ý nghĩa quan niệm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin về quyền con người đối với quá trình nhận thức lý luận và xây dựng chủ trương, đường lối của Đảng; hoàn thi ện chính sách, pháp luật của Nhà nước về quyền con người 100

4.2 Ý nghĩa quan niệm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin về quyền con người đối với việc bảo đảm thực thi quyền con người ở Việt Nam hiện nay 121

4.3 Ý nghĩa quan niệm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin về quyền con người đối với việc đấu tranh chống lại các quan điểm sai trái về quyền con người ở Việt Nam 133

K ẾT LUẬN 146

DANH M ỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ 149

LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 149

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 150

DANH M ỤC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN

Nxb Nhà xuất bản

1

M Ở ĐẦU

1 Tính c ấp thiết của đề tài

cao quý, là kết quả của cuộc đấu tranh đầy máu và nước mắt trong lịch sử nhân loại, quá trình phát triển QCN phản ánh sự phát triển và tiến bộ của xã hội, đồng thời QCN là biểu hiện của giá trị nhân văn, nhân đạo sâu sắc Đảm bảo, bảo vệ quyền cho người dân luôn là một trong những nhiệm vụ quan trọng mà các quốc gia tiến hành, nhằm góp phần tạo sự

ổn định, phát triển đất nước, đồng thời đây cũng là tiền đề cho hòa bình và thịnh vượng của toàn nhân loại

Khi nghiên cứu về QCN, chúng ta không thể bỏ qua những quan niệm, tư tưởng của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin, bởi các ông đã nêu ra nhiều tư tưởng sâu sắc, đồng thời đưa ra luận giải đúng đắn đối với những vấn đề cốt lõi của QCN Những tư tưởng của các ông đã được lịch sử chứng minh tính khoa học, tính cách mạng, nhiều tư tưởng đến ngày nay vẫn còn nguyên giá trị, có tầm ảnh hưởng rộng lớn đến tất cả các nước, trong đó

có Việt Nam C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin đã nhiều lần đề cập đến việc đấu tranh cho QCN nói chung, một số quyền cụ thể như quyền tự do, quyền bình đẳng, quyền của phụ nữ, quyền của trẻ em nói riêng, mang lại quyền cho tất cả mọi người được xem là một nhiệm vụ hết sức cấp thiết Trong đó tư tưởng về quyền tự do, quyền bình đẳng được xem

là cơ sở, là tiền đề đầu tiên để con người tồn tại theo đúng nghĩa là con người và cũng là nền tảng cho những quyền khác được thực thi

Dưới ánh sáng của các nhà kinh điển Mác-Lênin, ở Việt Nam, việc bảo vệ và thực thi QCN luôn là một nội dung quan trọng, xuyên suốt trong quá trình lãnh đạo đất nước của Đảng, Nhà nước Trong chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước luôn hướng đến việc bảo đảm và phát huy tối đa các quyền của nhân dân Trong những năm qua, những quyền dân sự, chính trị và kinh tế, xã hội, văn hóa được thực hiện một cách hiệu quả đã góp phần đảm bảo quyền và lợi ích của nhân dân Bên cạnh những thành tựu đã đạt được, vẫn còn một số tồn tại cần phải giải quyết Về mặt lý luận, Đảng ta luôn khẳng định chủ nghĩa Mác-Lênin là nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho hành động, nên việc nghiên cứu, làm rõ nội dung quan niệm về QCN cũng như sự vận dụng tư tưởng của các nhà

QCN là một phạm trù có tính lịch sử, chịu sự tác động của bối cảnh lịch sử, đồng thời luôn vận động cùng với sự phát triển của lịch sử Chính vì vậy, trong bối cảnh hiện nay, việc đảm bảo QCN cũng cần có những sự điều chỉnh cho phù hợp Trong bối cảnh toàn cầu hóa

và hội nhập quốc tế sâu sắc như hiện nay, Việt Nam không thể không hội nhập quốc tế về QCN, chúng ta phải “Việt Nam hóa” các quan điểm, luật pháp quốc tế về QCN cho phù hợp với điều kiện đất nước nhằm đảm bảo ngày càng tốt hơn quyền và lợi ích chính đáng của nhân dân, vừa phù hợp với tình hình mới

Trong bối cảnh mới, trước những yêu cầu của sự phát triển đất nước cũng như yêu cầu đặt ra từ thực tiễn đảm bảo QCN ở Việt Nam, việc tiếp tục nghiên cứu, làm rõ quan niệm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin về QCN, đặc biệt là quan niệm về một số quyền cụ thể như quyền tự do, quyền bình đẳng, quyền của phụ nữ, quyền của trẻ em và sự vận dụng quan niệm đó vào thực tiễn Việt Nam hiện nay là điều cần thiết Đồng thời, việc

kế thừa, phát triển, vận dụng sáng tạo những quan niệm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin về QCN đã mang lại ý nghĩa to lớn đối với Việt Nam, là cơ sở và định hướng cho việc tiếp tục hoàn thiện chủ trương, đường lối, chính sách cũng như bảo đảm thực thi nhân quyền và đấu tranh chống lại những luận điệu xuyên tạc của các thế lực thù địch về tình hình nhân quyền ở nước ta hiện nay Đó là lý do tác giả chọn đề tài “Quan niệm của

C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin về quyền con người và ý nghĩa đối với Việt Nam hiện nay” làm luận án của mình, với mong muốn góp phần làm sáng tỏ hơn nữa quan niệm

Ph.Ăngghen, V.I.Lênin trong quá trình công nhận, tôn trọng, bảo đảm, bảo vệ, thực thi nhân quyền ở Việt Nam hiện nay

Th ứ nhất, trình bày, phân tích những điều kiện, tiền đề hình thành quan niệm

C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin về QCN

Th ứ hai, nghiên cứu quan niệm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin về quyền tự do,

quyền bình đẳng, quyền của phụ nữ, quyền của trẻ em

đối với quá trình nhận thức lý luận và xây dựng chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước về nhân quyền; việc bảo đảm thực thi QCN ở Việt Nam; trong đấu tranh chống lại luận điệu xuyên tạc của các thế lực thù địch ở nước ta hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là quan niệm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin về quyền tự do, quyền bình đẳng, quyền của phụ nữ, quyền của trẻ em và ý nghĩa của những quan niệm đó đối với việc bảo đảm thực thi QCN ở Việt Nam hiện nay

Do khuôn khổ có hạn, luận án không nghiên cứu tất cả các quan niệm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin về QCN, mà chỉ tập trung vào một số quan niệm cơ bản nhất, đó là quyền tự do, quyền bình đẳng, quyền của phụ nữ, quyền của trẻ em Ý nghĩa của những

4

chính sách, pháp luật, bảo đảm thực thi nhân quyền trong thực tế và đấu tranh chống những quan điểm sai trái về QCN trong những năm gần đây

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận án

Luận án sử dụng các nguyên tắc, phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác-Lênin, nhất là nguyên lý tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội, quan điểm về tính độc lập tương đối của ý thức xã hội đối với tồn tại xã hội; cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng; nguyên tắc khách quan, nguyên tắc lịch sử cụ thể Trên

cơ sở đó, giúp cho việc nghiên cứu quan niệm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin về QCN một cách khách quan, toàn diện, lịch sử cụ thể, ra đời trên cơ sở những điều kiện, tiền đề nhất định, đặc biệt là đặt QCN trong sự tác động qua lại giữa xã hội, với nhà nước, với cơ sở kinh tế Đồng thời, luận án còn dựa trên các văn kiện, chỉ thị, nghị quyết, chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước có liên quan trực tiếp đến vấn đề QCN

Để thực hiện các nhiệm vụ đề ra, luận án sử dụng các phương pháp cụ thể như phân tích, tổng hợp, lịch sử và lôgic, hệ thống hóa và khái quát hóa, phương pháp so sánh, cách tiếp cận đa ngành, liên ngành để luận giải về các vấn đề có liên quan

5 Đóng góp mới về khoa học của luận án

Th ứ nhất, luận án đã phân tích, chỉ ra những điều kiện về kinh tế, chính trị, xã hội;

về lý luận và phẩm chất cá nhân cho sự hình thành quan niệm về QCN của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin Trong các công trình mà NCS tiếp cận được, chưa có sự phân tích một cách hệ thống về các điều kiện, tiền đề cho sự hình thành quan niệm QCN của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin

Th ứ hai, luận án đã phân tích, trình bày và làm rõ quan niệm của C.Mác,

Ph.Ăngghen, V.I.Lênin về QCN, về quyền tự do, quyền bình đẳng, quyền của phụ nữ, quyền của trẻ em

Th ứ ba, làm rõ những ý nghĩa trong quan niệm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin

về QCN đối với quá trình nhận thức lý luận và xây dựng chủ trương, đường lối của Đảng, hoàn thiện chính sách pháp luật của Nhà nước; việc bảo đảm thực thi nhân quyền trong

5

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

Thông qua việc góp phần vào luận giải, làm rõ những nội dung, ý nghĩa quan niệm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin về QCN đối với Việt Nam, luận án không chỉ tiếp tục

bổ sung vào khoảng trống trong nghiên cứu về quan niệm QCN của các nhà kinh điển mácxit một cách hệ thống, tiếp tục làm rõ ý nghĩa, giá trị hiện thời của quan niệm QCN,

mà còn khẳng định việc phát huy những giá trị trong quan niệm về nhân quyền của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin trong phát triển và bảo đảm QCN ở Việt Nam hiện nay

Kết quả của luận án góp phần cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn cho Đảng, Nhà nước tham khảo trong việc nghiên cứu và hoạch định chính sách nhằm bảo vệ và bảo đảm QCN ở nước ta

Ngoài ra, luận án có thể làm tài liệu phục vụ công tác nghiên cứu, giảng dạy và tham khảo cho những người quan tâm đến vấn đề QCN trong chủ nghĩa Mác-Lênin, cũng như việc phát triển và đảm bảo nhân quyền ở Việt Nam hiện nay

7 K ết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và danh mục các công trình khoa học đã công bố của tác giả có liên quan đến luận án, nội dung của luận án gồm 4 chương, 14 tiết

6

CHƯƠNG 1

T ỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN

Vấn đề QCN từ lâu đã được các nhà tư tưởng, nhà nghiên cứu trong nước đề cập đến, nhưng từ khi công cuộc đổi mới được Đảng đề ra (bắt đầu từ Đại hội VI năm 1986)

và nhất là từ Đại hội VII của Đảng, trong tổng thể nghiên cứu chiến lược con người, vấn

đề QCN mới bắt đầu được đề cập tới như một đối tượng được quan tâm của tư duy lý luận Đã có nhiều công trình nghiên cứu cấp Nhà nước, cấp Bộ được triển khai để tìm hiểu về nội dung này Đây cũng là đối tượng được nghiên cứu trong các sách, báo, tạp

sự quan tâm đặc biệt của các cấp, các ngành, các học giả trong nước

1.1 Tình hình nghiên c ứu về điều kiện, tiền đề hình thành quan niệm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin về quyền con người

Cuốn sách “Giới thiệu một số tác phẩm kinh điển của C.Mác - Ph.Ăngghen

(giai đoạn hình thành chủ nghĩa Mác)” của Ngô Thành Dương [17], tác giả đã dành

ra phần đầu để giới thiệu về C.Mác thời trẻ C.Mác đã chịu ảnh hưởng lớn từ người cha và các thầy dạy, được chứng kiến bối cảnh xã hội đương thời và cuộc sống lầm than của nhân dân lao động, với sự thông minh, tấm lòng nhân ái, C.Mác đã sớm vạch ra con đường đi cho mình, đó là con đường đấu tranh gian khổ để mang lại hạnh phúc cho toàn nhân loại Với sự khái quát về tiểu sử, những chặng đường phát triển

tích sự chuyển biến trong lập trường tư tưởng và trở thành một chiến sĩ cộng sản của C.Mác Có thể thấy, để những quan điểm của C.Mác về QCN ra đời là sự kết hợp của điều kiện khách quan và nhân tố chủ quan cùng tình bạn cao đẹp, vĩ đại giữa C.Mác

và Ph.Ăngghen Trong cuốn sách, tác giả chỉ đi tìm hiểu về C.Mác và một phần nhỏ

về Ph.Ăngghen nhưng vẫn có giá trị tham khảo khi nghiên cứu sinh (NCS) đi tìm

7

Cuốn sách “Lịch sử Châu Âu” do Đỗ Đức Thịnh biên soạn là một công trình nghiên cứu công phu của tác giả Châu Âu được hiện lên một cách đầy đủ, rõ nét từ thời tiền sử đến hiện đại, từ lịch sử hình thành, những cuộc cách mạng xã hội, cách mạng kinh tế, sự đa dạng và phát triển mạnh mẽ của văn hóa, tư tưởng Cuốn sách gồm có ba phần, trong đó nội dung của hai phần đầu có liên quan đến luận án Phần thứ nhất là Khái yếu lịch sử châu Âu, với những sự kiện lịch sử chính từ thiên niên kỷ

II trước Công nguyên đến thời hiện đại Đây là bức tranh chung của các nước châu

Âu với sự phát triển của nhà nước, tôn giáo và văn hóa, giúp người đọc hình dung ra quá trình hình thành và phát triển của thực thể châu Âu Phần thứ hai là Lịch sử các quốc gia châu Âu, tác giả đã có sự tìm hiểu kỹ lưỡng những sự kiện quan trọng từ thời Cổ đại cho đến hiện tại của 44 nước ở châu lục này NCS dành sự quan tâm đến hai nước là Đức và Nga, với nhiều sự kiện lịch sử, tình hình chính trị, các cuộc chiến tranh, tình hình kinh tế, văn hóa, xã hội, tôn giáo, đã khái quát nên bức tranh khá cơ bản về các nước này Khi tìm hiểu những nội dung này giúp chúng tôi hiểu hơn về tình hình kinh tế, chính trị, xã hội là một trong những tiền đề cho sự hình thành quan niệm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin về QCN [114]

Năm 2008, Nguyễn Đức Thùy đã hoàn thành xong đề tài cấp Bộ “Những quan điểm cơ bản của Chủ nghĩa Mác - Lênin về quyền con người và ý nghĩa với Việt Nam

của chủ nghĩa Mác là bước ngoặt cách mạng trong học thuyết về QCN Để có được những tư tưởng về nhân quyền, các nhà kinh điển đã trải qua một quá trình lâu dài, được bắt đầu từ những năm 40 của thế kỷ XIX, tiếp tục được hoàn thiện cho đến những năm cuối đời của C.Mác, Ph.Ăngghen Các tác giả đã chỉ ra bối cảnh lịch sử

xã hội ở Châu Âu giai đoạn này, đồng thời phân tích sự biến đổi về lập trường tư tưởng của C.Mác, Ph.Ăngghen, thông qua những tác phẩm và sự phê phán quan điểm của những người đi trước Nhóm nghiên cứu cũng chỉ ra sự kế thừa và phát triển quan niệm về QCN của V.I.Lênin trong điều kiện chủ nghĩa tư bản đã chuyển sang giai đoạn chủ nghĩa đế quốc, nhiều quan điểm mới đã được đưa ra Tuy nội dung nghiên cứu về điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội và những phẩm chất cá nhân của các nhà

8

kinh điển không được nhiều nhưng đây cũng là nguồn tham khảo có giá trị để NCS định hình được bối cảnh lịch sử cho sự xuất hiện tư tưởng về QCN của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin cũng như quá trình hình thành và phát triển của tư tưởng này

Cuốn “Góp phần tìm hiểu quyền con người ở Việt Nam” do Hoàng Hùng Hải nghiên cứu đã có một nội dung nói về phẩm chất cá nhân của C.Mác, Ph.Ăngghen [36] Đó là chuyển biến trong tư duy về QCN, đồng thời đây cũng là

sự chuyển biến trong lịch sử đấu tranh của QCN, khi chuyển từ đấu tranh chủ yếu cho cá nhân đến đấu tranh vì cộng đồng, vì sự phát triển toàn diện của QCN Tác giả phân tích sự chuyển biến thông qua lịch sử đấu tranh của loài người, từ chỗ không có quyền, đến đòi quyền lợi cho mình, quyền lợi cho cộng đồng xã hội, mong cho con người được phát triển toàn diện, các QCN cũng ngày càng được bổ sung hoàn thiện; sự phát triển của quyền luôn luôn phải gắn liền với pháp luật, được pháp luật quy định và bảo vệ Đây chỉ là sự chuyển biến một phần trong lập trường tư tưởng của C.Mác, Ph.Ăngghen mà NCS có thể tham khảo trong quá trình tìm hiểu nội dung của chương 2

Tác giả Nguyễn Bá Dương trong cuốn “Giá trị lịch sử và ý nghĩa thời đại

tiền đề cho sự ra đời của chủ nghĩa Mác, tuy không có nội dung nào dành riêng bàn về điều kiện, tiền đề hình thành quan niệm của chủ nghĩa Mác về QCN, nhưng qua những dữ liệu này, NCS có thể hiểu được bối cảnh lịch sử của các nước Châu Âu, trong đó có nước Đức, từ cuối thế kỷ XVIII đến cuối thế kỷ XIX, khi mà phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa đã giữ vị trí thống trị ở một số nước Châu Âu, mâu thuẫn trong lòng xã hội tư bản đã trở lên sâu sắc Các tác giả cũng đã nói về sự kế thừa của các nhà kinh điển mácxit về mặt lý luận của các nghiên cứu trước đó, cùng những “phẩm chất trí tuệ và nhân cách của bậc thiên tài” [trang 23] đã làm nảy sinh tư tưởng về QCN NCS cũng tham khảo được quá trình chuyển biến trong tư tưởng, nhận thức của C.Mác và Ph.Ăngghen “từ lập trường của chủ nghĩa duy tâm sang chủ nghĩa duy vật, từ dân chủ cách mạng sang chủ nghĩa cộng sản” [trang 34] qua quá trình cống hiến, hoạt động và những tác

9

phẩm của C.Mác, Ph.Ăngghen Với những phân tích cụ thể, những đánh giá sắc sảo, tư liệu này có giá trị nhất định trong quá trình chúng tôi triển khai nội dung của chương 2 luận án

Bài nghiên cứu “Tư tưởng nhân quyền trong thời kỳ C.Mác và Ph.Ăngghen

kỷ yếu Quan điểm Mác - Lênin về quyền con người, quyền công dân [41], tác giả

đã tìm hiểu về tình hình nhân quyền trong thời kỳ C.Mác viết Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản Ở một mức độ nhất định, tác giả đã đưa ra những nét khái quát về tình hình kinh tế, chính trị, xã hội ở Châu Âu đầu thế kỷ XIX, đó là sự phát triển của lực lượng sản xuất, của công nghiệp, sự áp bức bóc lột và các phong trào cách mạng nổ ra, ngọn cờ nhân quyền bị giai cấp tư sản vứt bỏ nhưng những tư tưởng

về một xã hội văn minh, công bằng, con người được tự do, bình đẳng vẫn luôn thôi thúc mọi người Tác giả cũng đưa ra tư tưởng về chủ nghĩa xã hội không tưởng được nêu trong bản Tuyên ngôn, chỉ ra một số khuyết điểm, thiếu sót Tuy nội dung nghiên cứu không nhiều nhưng tác giả đã khái quát được trong thời kỳ C.Mác và Ph.Ăngghen viết Tuyên ngôn, tư tưởng về quyền cho con người, đấu tranh chống lại áp bức bất công đã trở lên phổ biến ở Châu Âu, chúng tôi có thể tham khảo trong quá trình triển khai luận án

Qua các công trình nghiên cứu có thể thấy, các công trình đã có những tìm hiểu về điều kiện, tiền đề làm nảy sinh học thuyết của chủ nghĩa Mác-Lênin, đó là những tiền đề về kinh tế, chính trị, xã hội, phẩm chất cá nhân của các nhà kinh điển Tuy nhiên, NCS chưa tìm thấy những công trình trình bày một cách trực tiếp

về các điều kiện, tiền đề cho sự ra đời của tư tưởng về QCN của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin Nhưng qua những nguồn tài liệu có được, NCS có thể hiểu được bối cảnh xã hội bấy giờ cùng những phẩm chất và tài năng thiên tài đã góp phần hình thành nên tư tưởng về bảo vệ quyền và lợi ích cho nhân dân lao động trên khắp thế giới Khi viết chương 2 của luận án, từ những tư liệu hiện có,

kinh điển mácxit

10

1.2 Tình hình nghiên c ứu nội dung quan niệm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin v ề quyền con người

Năm 1997, Trung tâm nghiên cứu QCN đã bước đầu triển khai nghiên cứu về

QCN Đề tài tiềm lực “Quan điểm Mác-Lênin về quyền con người, quyền công dân”

(tháng 4.1998), do Hoàng Văn Hảo làm chủ nhiệm [41] Đây là công trình nghiên cứu công phu của các tác giả, đề cập đến nhiều khía cạnh khác nhau của QCN, QCD Ngay tại trang 4, tác giả Hoàng Văn Hảo khẳng định C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin

đã “đề cập đến những nội dung cơ bản nhất của QCN, QCD; giải quyết hàng loạt vấn

đề về QCN theo quan điểm khoa học và cách mạng” Nhiều bài viết trong đề tài có giá trị tham khảo trong quá trình NCS làm luận án, có thể kể đến như:

1 Bài nghiên cứu “Tư tưởng của C.Mác - Ph.Ăngghen về quyền con người” của Hoàng Văn Nghĩa Tác giả đã phân tích nhiều khía cạnh trong tư tưởng về QCN của các nhà kinh điển QCN trước hết là một phạm trù lịch sử, là sự thống nhất giữa

“quyền tự nhiên” và “quyền xã hội”, QCN vừa mang tính giai cấp, vừa mang tính nhân loại, mang tính phổ biến lại mang tính đặc thù, để mang lại QCN thực sự cho con người thì phải giải phóng cả về mặt chính trị và kinh tế, xóa bỏ chế độ tư hữu tư nhân về tư liệu sản xuất bằng con đường đấu tranh cách mạng… Đây là những vấn đề mang tính lý luận nhằm cung cấp cho người đọc những hiểu biết cơ bản, chung nhất

về QCN Tác giả cũng đã bàn về quyền của hai đối tượng cụ thể là phụ nữ và trẻ em Đây là những người dễ bị tổn thương, chịu nhiều bất bình đẳng trong xã hội và hay bị

vi phạm về QCN Để đảm bảo quyền cho họ, cần thiết phải xóa bỏ hoàn toàn chế độ

tư hữu, xây dựng một chế độ xã hội mới để hiện thực hóa các QCN

2 Tác giả Đỗ Thị Hồng Thơm với bài viết “Quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo

trong tư tưởng của Mác - Ăngghen” Bằng cách đặt ra những câu hỏi và trả lời cho

những câu hỏi ấy, nội dung cơ bản liên quan đến quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo đã được tác giả trình bày Từ nguồn gốc, bản chất, định nghĩa tôn giáo đến mối quan hệ giữa tôn giáo với Nhà nước, vai trò của quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo trong đời sống chính trị xã hội, tác giả đi đến khẳng định “quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo là

(trang 200) Tác giả cũng đã phân tích và chỉ ra rằng những quyền chính đáng ấy của

11

con người trong chế độ tư bản chủ nghĩa “thực chất là để phục vụ cho lợi ích của giai cấp thống trị mà thôi” (trang 201)

Tóm lại, tập kỷ yếu “Quan điểm Mác-Lênin về quyền con người, quyền công

dân” với những bài nghiên cứu sâu sắc, đề cập đến nhiều bình diện khác nhau của

QCN, QCD Tập kỷ yếu đã bước đầu cung cấp cho độc giả một cách nhìn khái quát những vấn đề cơ bản về QCN, QCD trong tư tưởng của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin Đây là nguồn tài liệu rất có giá trị cho những ai quan tâm đến vấn đề này Tuy nhiên, đây mới là những bài nghiên cứu nhỏ lẻ của từng tác giả, chưa phải là công trình mang tính hệ thống, khái quát và tổng hợp lý luận

Năm 1998, Trung tâm Nghiên cứu QCN đã xuất bản cuốn “Về quyền con người” của C.Mác - Ph.Ăngghen [121] Đây là công trình nghiên cứu công phu của

các tác giả, bao gồm những đoạn trích dẫn trong các tác phẩm của C.Mác và Ph.Ăngghen, theo từng chủ đề và theo thời gian Các tác giả đã tìm hiểu về một số chủ đề quyền con người trong các lĩnh vực của đời sống xã hội như lịch sử khái niệm QCN; bản chất QCN; các quyền dân sự và chính trị; quyền kinh tế, xã hội và văn hóa; mối quan hệ giữa nhà nước, pháp luật, chế độ xã hội và QCN… Đây là một tập tư liệu quý giúp người đọc có một sự định hướng trong nghiên cứu về nhân quyền và vận dụng vào tình hình thực tế của nước ta hiện nay Tuy nhiên, cuốn sách này chưa

đề cập đến các tác phẩm quan trọng sau này của chủ nghĩa Mác có liên quan trực tiếp

đến các vấn đề nhà nước pháp luật và nhân quyền như “Phê phán Cương lĩnh Gôta”,

“Chống Đuy-rinh”, “Lut vích Phoiơ-bắc và sự cáo chung của triết học cổ điển Đức”, “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và Nhà nước”… Chính vì vậy,

đây chưa phải là tập trích dẫn hoàn chỉnh, đầy đủ

Tập bài giảng “Lý luận về quyền con người” (năm 1998) của Trung tâm nghiên cứu QCN, NCS quan tâm đến nội dung của bài 3 “Quan điểm Mác-Lênin và

tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền con người, quyền công dân” của Hoàng Văn Hảo

[120] Tư tưởng vì con người và giải phóng con người là tư tưởng cốt lõi, xuyên suốt

nội dung cơ bản nhất của QCN QCN có những tính chất như tính giai cấp, tính nhân

12

loại, tính phổ biến, tính đặc thù và được xem xét trong các quan hệ giữa cá nhân - cộng đồng - nhà nước Tư tưởng của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin về QCN được tập trung trong hai nhóm: nhóm quyền dân sự, chính trị và nhóm quyền kinh tế, xã hội, văn hóa; với hàng loạt vấn đề về QCN theo quan điểm khoa học và cách mạng,

đã tạo ra một nấc thang mới trong nhận thức và hiện thực hóa QCN Trong bài giảng này, tác giả đã phân tích những quan điểm cơ bản của Chủ nghĩa Mác về QCN Tuy nhiên, tác giả mới chỉ đề cập đến một số vấn đề và một số quyền (quyền tự do cá nhân, quyền tham gia quản lý nhà nước, quyền sở hữu đối với tư liệu sản xuất) được phân tích, còn những quyền khác chỉ được đề cập đến Trong luận án, NCS sẽ kế thừa những kết quả nghiên cứu này và phân tích, làm rõ nội dung những quyền khác trong

tư tưởng của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin

Đề tài cấp Bộ: “Những quan điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin về quyền con người và ý nghĩa với Việt Nam hiện nay”, đã được Viện Nghiên cứu QCN triển

khai năm 2007, do Nguyễn Đức Thùy làm chủ nhiệm [117] Đề tài đã nêu ra được sự phát triển của tư tưởng QCN trước chủ nghĩa Mác, phân tích những quan điểm cơ bản của các nhà triết học, đưa ra những nhận xét, những điểm tiến bộ, hạn chế của các quan niệm NCS quan tâm đến nội dung quan điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin về nhân quyền Những nhà nghiên cứu đã tìm hiểu về quyền tự do và bình đẳng, tự do báo chí, tự do tư tưởng, tự do tôn giáo, tín ngưỡng, dân chủ, sở hữu, lao động, quyền phụ nữ, quyền trẻ em; với mỗi quyền đều có những câu trích dẫn của các nhà kinh điển và phân tích, nhận xét Trong luận án, chúng tôi cũng đi tìm hiểu về một số quyền của C.Mác, Ph.Ănghen, V.I.Lênin nhưng có những điểm khác so với kết quả nghiên cứu này Thứ nhất, trong quan niệm về tự do, bình đẳng, tự do báo chí, quyền trẻ em, các tác giả chủ yếu nghiên cứu về quan điểm của C.Mác và Ph.Ăngghen, quan điểm của V.I.Lênin thì ít được đề cập đến Trong luận án, NCS sẽ

đi tìm hiểu quan điểm của ba nhà kinh điển về những nội dung này Thứ hai, trong

mỗi quyền được phân tích sẽ có sự so sánh, đối chiếu với một số công ước quốc tế về QCN Tuy nhiên, NCS cũng đã kế thừa nhiều nội dung của đề tài, có giá trị tham khảo trong quá trình chúng tôi triển khai luận án

13

Báo cáo tổng hợp kết quả nghiên cứu Đề tài khoa học cấp cơ sở năm 2008

“Quan điểm của Chủ nghĩa Mác-Lênin về vấn đề quyền con người - từ lý luận đến

làm chủ nhiệm [33] Trong nội dung của chương 1, các tác giả đã phân tích những quan điểm của Chủ nghĩa Mác-Lênin về QCN Đi tìm hiểu quan điểm của C.Mác và Ph.Ăngghen, các tác giả đã đề cập qua đến khái niệm QCN, phân tích và đặt con người trong mối quan hệ với tự nhiên và xã hội, việc giải phóng con người để con người có được quyền thực sự phụ thuộc vào những cơ sở: chế độ sở hữu và sự vận động của phương thức sản xuất xã hội, phải xóa bỏ chế độ áp bức bóc lột xây dựng xã hội mới dân chủ thực sự, QCN là của từng cá nhân con người Kế thừa quan điểm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin, phát triển sáng tạo những luận điểm về quyền bình đẳng và tự do của con người, bên cạnh phải có pháp luật thì cũng cần những điều kiện thực tế và thuận lợi để các quyền đó được thực thi Khi bàn về nội dung cụ thể của QCN, các tác giả đi tìm hiểu về quyền dân sự, chính trị và quyền kinh tế, xã hội, văn hóa; nhưng sự phân tích còn chung chung, chưa làm rõ những luận điểm cụ thể

về vấn đề này

Hai tác giả Hoàng Mai Hương và Nguyễn Hồng Hải đã nghiên cứu quan điểm của V.I.Lênin về vấn đề QCN và trình bày trong cuốn sách “Tư tưởng của V.I.Lênin

v ề quyền con người và giá trị thực tiễn ở Việt Nam” [51] Tiếp thu tư tưởng của

C.Mác - Ph.Ăngghen về QCN, V.I.Lênin đã phát triển sáng tạo những tư tưởng đó phù hợp với bối cảnh lịch sử mới Các tác giả tập trung làm rõ quan điểm của V.I.Lênin về một số QCN nổi bật, có ảnh hưởng nhiều nhất đến luật quốc tế hiện đại

về QCN là quyền dân chủ, quyền dân tộc tự quyết, quyền chính trị và quyền tham gia Tuy nhiên cuốn sách này chỉ đi phân tích và sự vận dụng của Việt Nam về một số quyền cơ bản, còn nhiều quyền khác chưa được đề cập đến Trong luận án, NCS sẽ làm sáng tỏ một số quyền khác trong quan điểm của V.I.Lênin

Cuốn sách “Chủ nghĩa xã hội và quyền con người” của hai tác giả Đặng Dũng Chí và Hoàng Văn Nghĩa [11] Qua sự phân tích của các tác giả đã cho thấy những luận giải sâu sắc của C.Mác và Ph.Ăngghen về nguồn gốc, bản chất và nội dung của

14

QCN Theo các ông, thuật ngữ QCN ra đời gắn liền với sự ra đời của giai cấp tư sản, được quy định và bảo vệ bằng pháp luật QCN mang tính giai cấp, tính nhân loại, tính phổ biến và đặc thù C.Mác và Ph.Ăngghen đã bàn về các quyền tự do, dân chủ; quyền tự do báo chí, tự do ngôn luận; tự do chính trị, giải phóng chính trị và QCN Không chỉ là những biểu hiện cụ thể của các quyền ấy trong đời sống, C.Mác, Ph.Ăngghen còn vạch ra con đường hiện thực để đạt tới các quyền đó Kế thừa quan điểm của C.Mác và Ph.Ăngghen, V.I.Lênin đã phát triển và làm phong phú lý luận mácxít về QCN trong điều kiện lịch sử mới Một trong những đóng góp là tư tưởng

về dân chủ và quyền dân tộc tự quyết NCS có thể kế thừa những kết quả nghiên cứu này và phân tích làm rõ thêm những tư tưởng khác của Chủ nghĩa Mác-Lênin về QCN trong luận án của mình

Tác giả Lê Văn Kiện với bài viết “Một số quan điểm cơ bản của Chủ nghĩa

[63] Trên cơ sở tìm hiểu quan điểm của Chủ nghĩa Mác-Lênin về tôn giáo, tác giả đã phân tích về nguồn gốc, bản chất và phương pháp giải quyết vấn đề tôn giáo Tôn giáo có nguồn gốc từ hiện thực cuộc sống của con người, từ nguồn gốc kinh tế - xã hội, nhận thức và tâm lý Ba nguồn gốc đó thống nhất với nhau, trong đó sâu xa nhất,

cơ bản nhất là nguồn gốc kinh tế - xã hội, khi nguồn gốc này không còn thì tôn giáo cũng sẽ tự tiêu vong Để giải quyết vấn đề tôn giáo, cần phải tiến hành cách mạng cải biến xã hội, xóa bỏ áp bức, bất công, xây dựng chế độ xã hội mới tự do, bình đẳng Đồng thời, phải tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng tôn giáo của nhân dân, chống âm mưu lợi dụng tôn giáo vào những mục đích khác Có thể nói, chỉ khi đến Chủ nghĩa Mác-Lênin thì tôn giáo mới được nhìn nhận một cách khoa học và toàn diện Tác giả

đã phân tích những nét rất cơ bản trong quan điểm của Mác-Lênin về tôn giáo, giúp người đọc có cái nhìn tổng quan và sâu sắc về vấn đề

Qua những tài liệu trên có thể thấy quan niệm của Chủ nghĩa Mác-Lênin về QCN đã được phân tích dưới những bình diện khác nhau Trên cơ sở kế thừa những quan điểm khoa học của các nhà tư tưởng đi trước, C.Mác - Ph.Ăngghen đã đưa ra những quan điểm về QCN và sau này được V.I.Lênin kế thừa phát triển trong điều

rõ một số nội dung khác trong quan niệm về QCN của Chủ nghĩa Mác-Lênin như quyền tự do, quyền bình đẳng, quyền của phụ nữ, quyền của trẻ em

1.3 Tình hình nghiên c ứu về quyền con người và quyền con người

ở Việt Nam

Năm 1998, Hoàng Văn Hảo và Chu Hồng Thanh xuất bản cuốn sách “Các văn

ki ện quốc tế về quyền con người” [42] Đây là một tập trích dẫn tương đối đầy đủ về

các tuyên ngôn, tuyên bố quan trọng về nhân quyền và 8 công ước quốc tế về nhân quyền mà nước ta đã ký kết, phê chuẩn Có những văn kiện quan trọng được đề cập đến như Hiến chương Liên hợp quốc (LHQ, năm 1945); Tuyên ngôn thế giới về nhân quyền (năm 1948); Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị (năm 1966); Công ước quốc tế về các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa (năm 1966) cùng với các tuyên ngôn, tuyên bố, công ước khác Với việc tham gia các văn kiện này, một mặt khẳng định Đảng, Nhà nước Việt Nam thừa nhận và bảo đảm những quyền, lợi ích chính đáng cho nhân dân; mặt khác thể hiện trách nhiệm, góp tiếng nói chung cùng với cộng đồng quốc tế trong việc bảo vệ, thúc đẩy thực thi nhân quyền trên phạm vi thế giới Dựa trên những tuyên ngôn, tuyên bố này, Đảng, nhà nước ta đã từng bước hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật, đưa ra chủ trương, chính sách vừa đáp ứng nhu cầu thực tiễn cuộc sống, vừa phù hợp với thông lệ quốc tế nhằm bảo đảm, bảo vệ ngày càng tốt hơn quyền và tự do cơ bản cho nhân dân

cứu QCN [120] Trên cơ sở phân tích QCN trong tiến trình lịch sử nhân loại với những tư tưởng và quan niệm khác nhau, trong đó có quan niệm của Chủ nghĩa Mác-

(QCD); tìm ra tính quy luật hình thành và phát triển của QCN trong lịch sử nhân loại

16

Với sự phân tích khái quát nhưng khá đầy đủ, tập bài giảng đã cho người đọc một cái nhìn cơ bản về những tư tưởng QCN trong thời kỳ cổ đại, cận đại Đến chủ nghĩa tư bản, QCN đã có sự phát triển vượt bậc so với thời kỳ trước trong việc đòi quyền tự

do, bình đẳng, phát triển cho con người nhưng nó cũng chứa đựng những mâu thuẫn không thể giải quyết Kể từ sau chiến tranh thế giới thứ hai (năm 1945), vấn đề QCN

đã trở thành mối quan tâm sâu sắc của cộng đồng quốc tế, với những tuyên ngôn, công ước, nghị định thư về nhân quyền được thông qua và sự cụ thể hóa trong Hiến pháp của nhiều nước, nội dung QCN ngày càng được bổ sung, hoàn chỉnh nhằm bảo đảm những quyền cơ bản cho con người, đồng thời thúc đẩy sự tiến bộ xã hội và phát triển bền vững

Cuốn “Quyền con người ở Trung Quốc và Việt Nam: truyền thống - lý luận và

và Ô - xtrây - lia” (2004) [124], đây là hai công trình hợp tác nghiên cứu giữa Viện

Nghiên cứu QCN với nước ngoài Hai công trình này tập hợp nhiều bài viết của các tác giả trong và ngoài nước, đề cập đến quá trình phát triển của nhân quyền từ góc độ triết học, chính trị và pháp luật, quan niệm của chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về QCN; thực trạng bảo đảm QCN và đề xuất các giải pháp nhằm đảm bảo, bảo vệ và phát triển QCN ở Việt Nam cũng như Trung Quốc và Ô - xtrây - lia Trong

đó có những bài viết có liên quan trực tiếp đến đề tài luận án như “Phê phán những quan điểm sai trái trên lĩnh vực quyền con người” của Hoàng Văn Hảo; “Một số vấn

đề về quyền con người trong kinh điển Mácxít” của Ngô Đình Xây, “Quan điểm và chính sách cơ bản của Đảng, Nhà nước Việt Nam về quyền con người” của Hoàng

Văn Hảo… Hai cuốn sách giúp người đọc hiểu rõ hơn về vấn đề lý luận cũng như thực tế của tình hình nhân quyền hiện nay, ở trong nước cũng như ở nước ngoài

Bài nghiên cứu “Sự hoàn thiện và phát triển quyền con người và pháp quyền

trong cuốn “Một số bài viết về quyền con người của các tác giả Việt Nam” (tháng 6 -

quan niệm QCN trong thời đại ngày nay Những tư tưởng về quyền của con người đã

17

có từ thời cổ đại, để bênh vực, đòi những quyền cơ bản cho con người Phải đến thế

kỷ XVII, XVIII, các nhà tư tưởng mới bàn đến QCN như một học thuyết với các trường phái pháp luật tự nhiên, và quan niệm xem con người cũng như QCN trong tổng hòa các mối quan hệ xã hội Học thuyết Mác-Lênin ra đời, đã kế thừa một cách biện chứng những giá trị tinh hoa của nhân loại về con người và QCN QCN là sự thống nhất giữa quyền tự nhiên và quyền xã hội, mang tính lịch sử, tính giai cấp, tính nhân loại sâu sắc Quan điểm biện chứng của các nhà kinh điển Mác-Lênin đã khắc phục được tính phiến diện và cực đoan về QCN Ngày nay, QCN luôn nhận được sự quan tâm của mỗi quốc gia, dân tộc và cũng là vấn đề chung của nhân loại Đã có nhiều văn bản pháp lý quốc tế ghi nhận về nội dung này, làm cho các QCN có căn cứ

để được tôn trọng và bảo vệ Hệ thống văn kiện pháp lý quốc tế làm cho các QCN trở thành chuẩn chung trong việc bảo đảm QCN, để các quốc gia đối chứng trong việc ghi nhận và bảo vệ QCN ở nước mình

“Giáo trình lý luận và pháp luật về quyền con người” [16] do Nguyễn Đăng

Dung - Vũ Công Giao - Lã Khánh Tùng (đồng chủ biên) (năm 2009) Các tác giả đã khẳng định QCN là sự kết tinh những giá trị cao đẹp nhất trong nền văn hóa của nhân loại, có sự đóng góp của tất cả các quốc gia, dân tộc Đảng, Nhà nước ta trong mọi đường lối, chính sách đều quan tâm và thúc đẩy các QCN cho mọi người dân Các tác giả đã tìm hiểu về khái niệm QCN, nguồn gốc, tính chất, đặc điểm, phân loại, lịch sử phát triển của tư tưởng về QCN, một số phạm trù có liên quan, một số khía cạnh mới của QCN, thực tế và triển vọng của QCN Với phần nghiên cứu này đã cung cấp cho người đọc cái nhìn tổng quan, mang tính khái quát về QCN, từ lịch sử, hiện tại đến tương lai của QCN và có giá trị tham khảo trong quá trình NCS làm luận án

Võ Khánh Vinh chủ biên cuốn sách “Quyền con người, tiếp cận đa ngành và

liên ngành khoa h ọc xã hội” (2009) [138], có thể nói đây là công trình đầu tiên ở

nước ta bàn về QCN theo hướng tiếp cận đa ngành và liên ngành khoa học xã hội, bao gồm tri thức luật học, tri thức của các ngành khoa học xã hội (nghĩa hẹp) và tri

QCN được nhìn nhận, phân tích lại khác nhau, nhưng tựu chung lại, các tác giả đều

18

khẳng định: Nghiên cứu QCN là vấn đề vừa mang tính cấp bách vừa nhạy cảm, mang

ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc Trong đó có những bài nghiên cứu có liên quan

đến luận án như: “Quyền con người trong thời kỳ đổi mới - mấy vấn đề về nhận thức

liệu tham khảo có giá trị, giúp NCS có cái nhìn tổng quan và các cách tiếp cận về QCN Theo đó, QCN cần được đặt trong các mối quan hệ khác nhau, với cách tiếp cận đa ngành, liên ngành khoa học xã hội

Cuốn sách “Quyền con người trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã

Tuấn chủ biên [127] Đây là công trình nghiên cứu công phu của tập thể tác giả Cuốn sách đã bàn đến nhiều khía cạnh có liên quan đến QCN, với cách tiếp cận đa chiều,

có sự so sánh, phân tích dưới nhiều góc độ, các vấn đề đã được làm sáng tỏ như khái niệm QCN, QCN trong mối quan hệ với QCD Khi khái quát tư tưởng nhân loại về QCN, các tác giả đã tìm hiểu tư tưởng phương Tây và phương Đông, từ truyền thống đến xu hướng biến đổi hiện đại Đây là cách nhìn khá toàn diện, cơ bản đưa ra bức tranh QCN trên thế giới từ truyền thống đến hiện đại và đưa ra “xu hướng vận động chủ yếu trong quan niệm về nhân quyền trên thế giới hiện nay là: không dừng ở những vấn đề lý luận chung, mà tập trung vào những vấn đề cụ thể và thực tế trong việc tôn trọng, bảo vệ và thúc đẩy QCN” [trang 53] Các tác giả cho rằng, Việt Nam cũng là nước sớm có những tư tưởng về QCN, được thể hiện trong văn học, nghệ thuật, trong phong tục, tập quán và tập trung ở pháp luật, sau này được Hồ Chí Minh

và Đảng Cộng sản Việt Nam kế thừa và tiếp tục phát triển

Cuốn “Chủ nghĩa xã hội và quyền con người” (2014) của Đặng Dũng Chí và Hoàng Văn Nghĩa [11] Trong phần 1, các tác giả đã tìm hiểu về lịch sử hình thành và phát triển QCN, với một số khái niệm về QCN, QCD, các quyền dân sự, chính trị, các

được sử dụng rộng rãi trong các điều ước quốc tế về QCN của Liên Hợp Quốc Ngay

19

từ rất sớm, những tư tưởng về nhân đạo, QCN đã xuất hiện ở cả phương Đông và phương Tây Sau đó được tiếp tục định hình và phát triển trong thời kỳ cổ đại, trung đại, cận đại Trước C.Mác, các nhà tư tưởng đã có đóng góp to lớn vào việc thực hiện QCN, “thể hiện khát vọng cháy bỏng của con người về sự tự do, sự giải phóng chính mình khỏi sự nô dịch, sự tha hóa đang ngày càng cột chặt họ” [trang 41] Khi Tuyên ngôn thế giới về QCN (năm 1948) được thông qua, các giá trị con người, các quyền

và tự do cơ bản của con người đã được tôn trọng Các giá trị và các quyền cơ bản của con người được bảo đảm là điều kiện tiên quyết cho sự tồn tại và phát triển của xã hội loài người

Năm 2015, Võ Khánh Vinh chủ biên cuốn sách “Quyền con người” [143]

Sách đã cung cấp cho người đọc một cái nhìn tổng quan về QCN, từ việc thực thi QCN trong lịch sử đến hiện đại; mối quan hệ giữa QCN với các lĩnh vực, các tổ chức; các cơ chế pháp lý quốc gia và quốc tế để bảo vệ QCN; và việc bảo vệ QCN ở Việt Nam Các tác giả đã khẳng định: “Các tư tưởng chân chính về QCN đều dựa trên cơ

sở của các nguyên tắc: dân chủ, tự do, công bằng, bình đẳng, thừa nhận giá trị con người” [trang 31], “QCN vừa là thành quả của các cuộc đấu tranh giải phóng mọi áp bức bóc lột, là giá trị chung của nhân loại vừa là mục tiêu, động lực của cách mạng và tiến bộ xã hội” [trang 34] Tuy cuốn sách đề cập đến rất nhiều các nội dung nhưng chủ yếu được nhìn nhận dưới góc độ của các quy định pháp luật ở Việt Nam và quốc

tế Tuy rằng cuốn sách không đề cập đến các quan điểm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin về QCN cũng như giá trị và ý nghĩa lịch sử đối với việc đảm bảo, thực thi nhân quyền ở nước ta; nhưng chúng tôi vẫn tìm thấy giá trị tham khảo trong quá trình triển khai luận án

Cuốn sách “Bảo vệ và thúc đẩy quyền con người ở Việt Nam” (hay còn gọi là Sách trắng về QCN) năm 2018 của Bộ Ngoại giao [7], là một bức tranh đầy đủ, cập nhật, toàn diện trên lĩnh vực nhân quyền ở Việt Nam về đường lối, chính sách, pháp luật của Nhà nước về QCN, đồng thời cũng chỉ ra những thành tựu và thách thức mà

dân Chương I, cuốn sách trình bày về quan điểm, chính sách và luật pháp của Nhà

20

nước Việt Nam về QCN Từ những quan điểm cụ thể, toàn diện là sự định hướng rõ ràng cho hoạt động trong thực tế của Nhà nước và các tổ chức để thực thi nhân quyền Nội dung của chương II đã chỉ ra những thành tựu của Việt Nam trong việc bảo đảm các quyền dân sự, chính trị; các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa cũng như quyền của các nhóm xã hội dễ bị tổn thương Những thành tựu hết sức nổi bật và đầy

đủ đã chứng minh cho quyền của người dân ngày càng được đảm bảo và thực thi Chương III đã tìm hiểu việc hợp tác quốc tế của nước ta với các nhà nước và tổ chức trong việc bảo đảm và thúc đẩy QCN Với việc tham gia hầu hết các Công ước quốc

tế cơ bản về QCN, hợp tác với các cơ chế của LHQ, hợp tác khu vực, hợp tác song phương, hợp tác với tổ chức phi chính phủ nước ngoài đã thể hiện rõ thiện chí của nước ta không chỉ bảo đảm nhân quyền ở trong nước mà còn góp phần bảo vệ và thúc đẩy nhân quyền trên phạm vi thế giới Bên cạnh những thuận lợi và thành tựu chúng

ta đã đạt được thì còn nhiều khó khăn, thách thức cần vượt qua nhằm thúc đẩy hơn nữa việc bảo đảm quyền cho nhân dân

theo cơ chế rà soát định kỳ phổ quát (UPR) chu kỳ III”, năm 2018, với sự thực hiện

của Nhóm công tác liên ngành do Bộ Ngoại giao làm cơ quan đầu mối [8], đã rà soát tình hình thực hiện các QCN trên lãnh thổ Việt Nam Đây là một báo cáo rất toàn diện, phản ánh trung thực, kịp thời tình hình nhân quyền ở nước ta Báo cáo đã rà soát việc thúc đẩy và bảo vệ nhân quyền cho nhân dân theo các khuyến nghị UPR mà Việt Nam đã chấp thuận tại chu kỳ II với nhiều bước phát triển mới trên các mặt: cải cách

hệ thống pháp luật trên tinh thần Hiến pháp 2013; thực hiện chính sách mới liên quan đến bảo đảm QCN; nhiều khuyến nghị UPR chu kỳ II (năm 2014) đã được triển khai

và có kết quả; công tác giáo dục, nâng cao nhận thức về QCN được tăng cường; thực hiện các cam kết quốc tế và hợp tác quốc tế về QCN, phù hợp với tình hình thực tế đất nước và thông lệ quốc tế

Báo cáo đã đưa ra một bức tranh toàn diện và đầy đủ về tình hình thực hiện

quyền dân sự, chính trị (quyền bình đẳng; quyền sống, được tôn trọng về nhân phẩm

21

và bất khả xâm phạm về thân thể; quyền tự do đi lại; quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo ), nhóm quyền kinh tế, xã hội và văn hóa (phát triển kinh tế, xóa đói giảm nghèo, an sinh xã hội; thúc đẩy việc làm; bảo đảm nước sạch ), những nhóm dễ bị tổn thương và người dân ở các khu vực ít lợi thế (người khuyết tật, người cao tuổi, phụ nữ, trẻ em, người dân tộc thiểu số ) cũng được quan tâm bảo vệ Bên cạnh những thành tựu, báo cáo đồng thời chỉ rõ những khó khăn, thách thức còn tồn tại, những hướng ưu tiên và cam kết của Chính phủ Việt Nam nhằm bảo đảm tốt hơn sự thụ hưởng các quyền của mỗi người dân trong thời gian tới

Chủ đề nhân quyền cũng được nhiều NCS chọn làm đề tài nghiên cứu Vũ

Hoàng Công đã chọn đề tài “Tìm hiểu tính phổ biến và tính đặc thù của quyền con người” (1995) làm Luận án Phó tiến sỹ khoa học Triết học [13] Trong luận án, tác

giả đã phân tích bản chất của QCN, khái niệm, đặc điểm và đưa ra một số quyền phổ biến và đặc thù của con người Với những phân tích này người đọc đã có những hiểu biết cơ bản và phân biệt được tính phổ biến và tính đặc thù, đồng thời thấy được tính thống nhất của chúng trong QCN Khi tìm hiểu về tính phổ biến và tính đặc thù của QCN ở Việt Nam, tác giả khẳng định: Việt Nam đã có những đóng góp nhất định vào

sự phát triển tư tưởng về QCN, những quyền này đã được ghi nhận và được bảo vệ trong pháp luật Việt Nam Tác giả đi phân tích một số quyền cụ thể, có số liệu thực tế

để chứng minh cho sự bảo đảm, sự tiến bộ trong việc thực hiện các QCN, tuy nhiên

sự phân tích còn ngắn gọn và chưa đầy đủ các quyền

Nguyễn Văn Vĩnh với luận án Phó tiến sỹ khoa học Triết học “Tư duy chính

tr ị về quyền con người (nhìn từ góc độ triết học)” (1995), sau này được in thành sách

“Triết học chính trị về quyền con người” (2005) [145] Tác giả đã phân tích quan

niệm ở các nước phương Tây thời cổ đại, trung cổ, thời kỳ cách mạng tư sản và ở các nước phương Đông về QCN; quan niệm của chủ nghĩa Mác-Lênin về QCN từ khái niệm, nguồn gốc, bản chất, những nhân tố chế định QCN Vận dụng quan điểm của Chủ nghĩa Mác-Lênin về QCN, Việt Nam đã phát triển sáng tạo, phù hợp với hoàn

liệu tham khảo có giá trị cho những người quan tâm đến vấn đề nhân quyền

22

Luận án Tiến sĩ triết học của Đoàn Trường Thụ “Quyền con người - thước đo

một thước đo để đánh giá tiến bộ xã hội [116] Tư tưởng về QCN được khái quát qua tiến trình lịch sử và được kết tinh giá trị trong Chủ nghĩa Mác-Lênin Bên cạnh đó, trên thế giới hiện nay cũng đang tồn tại những quan điểm khác nhau về QCN Giữa QCN và tiến bộ xã hội có mối liên hệ, tác động qua lại lẫn nhau Xã hội thực hiện được đầy đủ những quyền lợi chính đáng (QCN) cho mọi người thì đã có sự tiến bộ

xã hội, khẳng định chất lượng của tiến bộ xã hội; ngược lại có tiến bộ xã hội sẽ quy định sự hình thành, phát triển, bản chất, trình độ của QCN Do vậy cần thiết phải đảm bảo QCN và tiến bộ xã hội vì con người và phát triển con người

Trên Tạp chí Cộng sản, số 726/3 (2.2005) có bài viết “Cuộc đấu tranh trên

lĩnh vực nhân quyền hiện nay” của Hồ Trọng Hoài [47] Tác giả đã xem xét vấn đề

QCN ngày nay một cách khoa học, gắn với thực tế cuộc sống Cuộc đấu tranh trong lĩnh vực nhân quyền thực chất là đấu tranh giữa các ý thức hệ khác nhau nhằm hướng đến tôn trọng phẩm giá con người và tự do lựa chọn các mục tiêu, các giá trị riêng Vì thế, đây là vấn đề luôn được các nước quan tâm đặc biệt Cuộc đấu tranh hiện nay được diễn ra trên nhiều khía cạnh, đấu tranh trong cách hiểu về QCN; trong quan niệm nhân quyền cao hơn chủ quyền quốc gia, quyền cá nhân tách khỏi quyền của cộng đồng, nhân loại; hay khuynh hướng đề cao quyền dân sự, chính trị hoặc quyền kinh tế, xã hội, văn hóa Như vậy, cuộc đấu tranh về nhân quyền không chỉ ở phương diện lý luận thuần túy mà đã thành một mặt trận để thực hiện các mục tiêu ngoài nhân quyền Ở Việt Nam, vấn đề QCN cũng luôn bị các thế lực phản động tìm cách chống phá Đây là vấn đề gay go, phức tạp, lâu dài, nhưng dưới sự lãnh đạo của Đảng, nhân dân Việt Nam sẽ đánh bại mọi âm mưu của kẻ thù, nhằm xây dựng một nước Việt Nam đoàn kết, tự do, hạnh phúc, đảm bảo và thực thi quyền của nhân dân

Tác giả Nguyễn Văn Động với bài viết “Quan niệm về quyền con người trong

được đặt trong mối quan hệ với quốc gia, dân tộc, được mở rộng, nâng lên thành các

23

quyền dân tộc cơ bản (quyền được độc lập dân tộc, được hưởng tự do và hạnh phúc, quyền dân tộc tự quyết…), QCN gắn với quyền bình đẳng giữa các chủng tộc, quyền của các dân tộc được sống trong hòa bình, được phát triển; giữa các quốc gia, dân tộc

có sự liên kết để bảo vệ QCN; và QCN là một vấn đề khoa học Để luận giải cho các quan điểm trên, tác giả đã đưa ra những phân tích sâu sắc dựa trên các văn bản, điều luật pháp lí của Việt Nam và quốc tế, cùng với thực tế cuộc sống sinh động ngày nay Đây là một hướng mới giúp NCS hiểu rõ hơn về quan niệm QCN ngày nay

Bài viết “Cơ sở lý luận của quyền con người vì sự phát triển con người” của Lương Đình Hải đăng trên Tạp chí Triết học, số 7 (266)/2013 [37] Với sự phân tích sâu sắc, mở rộng vấn đề, tác giả đã tìm hiểu về QCN theo một khía cạnh khác, giúp người đọc hiểu được cơ sở lý luận cho việc hình thành các quan điểm về QCN trên thế giới và ở nước ta Theo tác giả có tám cơ sở lý luận, đóng vai trò là nền tảng lý luận cho việc xác định những vấn đề cơ bản về QCN và thực thi những quyền ấy trong thực tế Mặc dù các cơ sở này khác nhau về vai trò, vị trí, tầm quan trọng nhưng lại có mối liên hệ chặt chẽ, tác động lẫn nhau Các cơ sở lý luận đó là: Các tư tưởng

về QCN và phát triển con người; về lịch sử - văn hóa của các QCN; cơ sở pháp lý của các QCN; cách tiếp cận QCN; sự phân định phạm trù QCN với các phạm trù khác; các văn bản quốc tế về QCN; những quan điểm, tư tưởng của Đảng ta về con người

và QCN; Hiến pháp với những nội dung liên quan đến QCN Việt Nam cũng dựa trên các cơ sở lý luận này để xác định những vấn đề cơ bản về QCN và thực thi trong thực

tế vì con người và phát triển con người ở nước ta hiện nay

Qua các công trình nghiên cứu mà NCS tiếp cận được có thể thấy vấn đề QCN đã được nhiều chuyên ngành, nhiều nhà nghiên cứu quan tâm Các nội dung liên quan đến QCN được phân tích và nhìn nhận dưới nhiều góc độ khác nhau, như khái niệm, nguồn gốc, nội dung, bản chất, đặc điểm của QCN Vấn đề này cũng luôn được sự quan tâm của cộng đồng quốc tế, được thể hiện trong các văn kiện, công ước quốc tế Những tài liệu này đã cung cấp bức tranh toàn cảnh về QCN, từ lịch sử hình thành, đến hiện tại và triển vọng trong tương lai Những QCN được đề cập đến cũng rất nhiều, tựu chung lại đều nhằm bảo đảm và thực thi những quyền cơ bản cho con

2008, đã dành ra nội dung của phần III để tìm hiểu về ý nghĩa của lý luận Mác-Lênin

về QCN đối với Việt Nam [117] Các tác giả khẳng định, quan điểm về nhân quyền là

cơ sở lý luận và phương pháp luận cho các quan điểm và chính sách nhân quyền ở nước ta hiện nay C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin đã đưa ra nhiều tư tưởng quan trọng

về QCN trong chủ nghĩa xã hội, khác hẳn so với các quan niệm trước đó, đó là tính

nhất cho tất cả mọi người, hướng con người đến tự do toàn diện Ý nghĩa này được thể hiện trên hai nội dung, thứ nhất, những quan điểm đúng đắn và tiến bộ về QCN

đã trở thành cơ sở lý luận tư tưởng của Đảng và nhà nước ta Sự kế thừa đó được thể hiện trong quan điểm của Hồ Chí Minh về nhân quyền và trong đường lối của Đảng

từ khi thành lập đến nay để bảo đảm, thực thi quyền cho nhân dân Việt Nam Thứ hai,

dựng các quan điểm của Đảng về nhân quyền trong bối cảnh hiện nay Đất nước ta đang có những bước chuyển mình mạnh mẽ, khó khăn và thuận lợi, thời cơ và thách thức tồn tại đan xen nhau, đòi hỏi phải sử dụng nhiều phương pháp, trong đó sử dụng chức năng phương pháp luận của quan điểm về QCN là cần thiết Dựa trên phương pháp luận của chủ nghĩa Mác-Lênin, Đảng ta đã đưa ra 8 quan điểm trong lĩnh vực QCN nhằm bảo vệ tốt hơn nữa quyền cho nhân dân Trong luận án, NCS cũng có một chương để tìm hiểu về ý nghĩa, giá trị quan niệm về nhân quyền của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin đối với nước ta hiện nay nhưng hướng nghiên cứu khác với

đề tài này, tuy vậy vẫn có những nội dung được kế thừa và phát triển Đề tài này là nguồn tham khảo có giá trị trong quá trình chúng tôi triển khai chương 4 của luận án

Văn phòng thường trực Ban chỉ đạo về nhân quyền của Chính phủ biên soạn [129]

25

Cuốn sách đã thống kê những quy định cụ thể về những quyền mà con người được hưởng trong hệ thống pháp luật nước ta Những quyền như tự do ngôn luận, báo chí, thông tin và tín ngưỡng, tôn giáo; quyền được bình đẳng trước pháp luật; quyền của nữ giới; quyền trẻ em… và được liệt kê trong các Luật đã được ban hành ở Việt Nam Với cách sắp xếp theo từng đề mục, từng quyền, các tác giả đã giúp người đọc có cái nhìn tổng quát về những quy định trong hệ thống pháp luật về những quyền đó, thấy được mức độ bao phủ, quy định đầy đủ trong những lĩnh vực khác nhau, bộ luật khác nhau Những liệt kê này giúp chúng tôi trong quá trình nghiên cứu quy định của hệ thống pháp luật nước ta về QCN, là một nội dung trong chương 4

Cuốn sách “Tư tưởng của V.I.Lênin về quyền con người và giá trị thực tiễn ở

chương đi nghiên cứu về ý nghĩa và giá trị thực tiễn tư tưởng của V.I.Lênin về QCN

ở Việt Nam Trên cơ sở phân tích tư tưởng của V.I.Lênin về dân chủ, quyền dân tộc

tự quyết, quyền chính trị và quyền tham gia, các tác giả khẳng định tư tưởng của V.I.Lênin nói riêng và chủ nghĩa Mác-Lênin nói chung luôn là nền tảng lý luận trong các văn kiện của Đảng ta Từ khi Cách mạng tháng Tám năm 1945 thành công đến nay, Đảng, nhà nước ta luôn đặt mục tiêu xây dựng một nhà nước dân chủ, thực hiện nền dân chủ cho tất cả mọi người, phát huy dân chủ trong đời sống xã hội; thực hiện quyền dân tộc tự quyết, giữa các dân tộc có sự bình đẳng, đoàn kết và tương trợ lẫn nhau; người dân có quyền chính trị, tham gia quản lý nhà nước và xã hội Những tư tưởng đó đều dựa trên quan điểm của V.I.Lênin về QCN, được kế thừa và vận dụng sáng tạo vào nước ta, đó là giá trị thực tiễn tư tưởng của Người Trong luận án, NCS không đi tìm hiểu về các quyền này, và có thể nói, xét về khía cạnh nội dung, các giá trị này không có sự liên quan đến luận án, tuy nhiên chúng tôi vẫn tìm thấy giá trị tham khảo trong việc đánh giá ý nghĩa, giá trị tư tưởng của V.I.Lênin về QCN đối với Việt Nam, khẳng định những tư tưởng của Người có giá trị to lớn đối với sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc cũng như xây dựng và phát triển đất nước

26

của quan niệm mácxít về quyền tự do, dân chủ và QCN [11] Các tác giả đã khẳng định: Trong học thuyết Mác-Lênin chứa đựng những nội dung phong phú về QCN, là phương pháp luận đúng đắn và khoa học cho việc nhận thức và giải quyết vấn đề nhân quyền trên thế giới, “góp phần đem lại QCN một cách hiện thực hơn bao giờ hết, là triết học triệt để nhất về sự giải phóng con người - hiện thực” [trang 174]; có một mối liên hệ mật thiết giữa giải phóng chính trị, giải phóng xã hội và giải phóng con người Một dân tộc được hoàn toàn độc lập, có quyền tự quyết, người dân được

tự do là điều kiện cho việc thực hiện QCN cho toàn thể loài người Các tác giả đã phân tích ý nghĩa thực tiễn của quyền tự do, dân chủ và QCN, mối quan hệ giữa các quyền này Đây là những ý nghĩa chung đối với toàn thế giới Trong luận án, chúng tôi sẽ đi phân tích ý nghĩa, giá trị của quan niệm về QCN của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin đối với Việt Nam Tuy ít có sự liên quan nhưng cuốn sách cũng là một nguồn tham khảo có giá trị trong quá trình NCS triển khai đề tài

Ba tác giả Nguyễn Tất Giáp, Đặng Dũng Chí, Hoàng Văn Nghĩa đồng chủ biên cuốn “Đảm bảo quyền con người trong điều kiện đẩy mạnh hội nhập quốc tế ở

tiễn về nhân quyền, nhấn mạnh đến nội dung các thế lực thù địch lợi dụng vấn đề nhân quyền để chống phá, gây mất ổn định ở nước ta, từ đó đưa ra các giải pháp để đấu tranh trên lĩnh vực nhân quyền Trong những nội dung này, NCS quan tâm đến chương IX, “Đấu tranh trên lĩnh vực tư tưởng, lý luận về nhân quyền trong điều kiện hội nhập quốc tế và phát triển của Việt Nam hiện nay” Tư tưởng, lý luận là vấn đề lớn, gồm nhiều nội dung, trong chương 4 của luận án, NCS tìm hiểu một nội dung nhỏ là đấu tranh chống lại những quan điểm sai trái về QCN ở Việt Nam Với những quan điểm và phương hướng được đưa ra trong đấu tranh trên lĩnh vực tư tưởng, lý luận về QCN, NCS đã kế thừa trong việc đưa ra phương pháp tiếp cận trong đấu tranh chống những quan điểm sai trái, từ đó khẳng định ý nghĩa tư tưởng

về QCN của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin đối với việc đấu tranh chống lại những quan điểm này

27

Cuốn sách “Giá trị lịch sử và ý nghĩa thời đại của chủ nghĩa Mác” do Nguyễn

Bá Dương chủ biên đã có những phân tích sâu sắc, khá đầy đủ về những đóng góp có

ý nghĩa lịch sử và giá trị thời đại của chủ nghĩa Mác đối với lịch sử nhân loại, trong

đó có Việt Nam [18] Các tác giả đã tập trung tìm hiểu về những đóng góp lớn của chủ nghĩa Mác trên các nội dung: Phép biện chứng duy vật, quan niệm duy vật lịch

sử, học thuyết giá trị thặng dư, sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân đồng thời phân tích giá trị của những tư tưởng đó Các tác giả đều khẳng định chủ nghĩa Mác với những quan điểm đúng đắn, khoa học, cách mạng đã đưa lịch sử nhân loại bước sang một trang mới, cung cấp những bài học lý luận quý báu phù hợp với quy luật lịch sử, được thực tiễn chứng minh tính đúng đắn, hiệu quả Trong các bài nghiên cứu này, không có nội dung nào tìm hiểu về giá trị, ý nghĩa của chủ nghĩa Mác về QCN, nhưng cuốn sách đã giúp NCS có cái nhìn tổng thể, toàn diện về vị trí, vai trò của chủ nghĩa Mác-Lênin trong lịch sử nhân loại, những đóng góp lớn về mặt tư tưởng, lý luận của các nhà kinh điển Những tư tưởng này xét đến tận cùng cũng chính là vì con người, vì tự do, hạnh phúc cho toàn nhân loại, và đây cũng chính là

vì quyền cho con người, những đóng góp, giá trị này cũng là những giá trị về nhân quyền cho con người

Năm 2018, Bộ Ngoại giao Việt Nam công bố cuốn sách “Bảo vệ và thúc đẩy

nhật về quan điểm, chính sách của Đảng và nhà nước ta về QCN; cũng như những thành tựu trong việc bảo vệ, thúc đẩy QCN; việc hợp tác quốc tế; và những ưu tiên cần thúc đẩy để thực hiện ngày càng tốt hơn QCN ở Việt Nam Sách trắng về QCN năm 2018 là sự khẳng định mạnh mẽ của Đảng, nhà nước ta về những cố gắng, nỗ lực

và thành tích đạt được trong việc bảo đảm, bảo vệ và thực thi nhân quyền cho nhân dân, đồng thời là bằng chứng thuyết phục nhằm chống lại những quan điểm sai trái của các thế lực thù địch Tuy cuốn sách không đề cập đến phần ý nghĩa nhưng chúng tôi vẫn đưa vào vì có những nội dung liên quan đến chương 4 mà NCS sẽ sử dụng làm tư liệu

28

Qua khảo sát, NCS nhận thấy các tác giả chủ yếu bàn về ý nghĩa, giá trị của chủ nghĩa Mác-Lênin nói chung đối với lịch sử nhân loại, có một số ít công trình đã bàn về ý nghĩa, giá trị lý luận, thực tiễn về QCN trong triết học Mác-Lênin đối với sự phát triển QCN ở Việt Nam Song vẫn còn có những khoảng trống để chúng tôi tiếp tục nghiên cứu, tìm hiểu Trên cơ sở kế thừa nghiên cứu của các tác giả đi trước, chúng tôi sẽ phân tích ý nghĩa quan niệm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin về QCN đối với việc ban hành, hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật và việc đảm bảo thực thi trong thực tế nhân quyền ở nước ta, cũng như là cơ sở để đấu tranh chống lại những quan điểm sai trái về nhân quyền ở Việt Nam hiện nay

1.5 Nh ận xét chung và những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu

1.5.1 Nhận xét chung

trở thành mối quan tâm từ phương diện nghiên cứu lý luận, phương diện thực tiễn và

là mối quan tâm chung của cộng đồng quốc tế Tình hình nhân quyền đã được khái quát từ lịch sử hình thành, quá trình phát triển, thực tế nhân quyền hiện nay ở các nước Nhiều văn kiện đã được ban hành, thể hiện tiếng nói, sự nỗ lực chung của tất cả các nước nhằm bảo đảm quyền và tự do cơ bản cho mọi người Ngày nay, QCN có nhiều vấn đề mới nảy sinh, đòi hỏi các nước trong đó có Việt Nam, phải xem xét thấu đáo và cùng hợp tác giải quyết

sách, pháp luật của Nhà nước liên quan đến nhân quyền nhằm chỉ đạo hoạt động nhân quyền trong thực tế QCN đã nhận được sự quan tâm của nhiều tổ chức, nhiều nhà nghiên cứu với những đề tài nghiên cứu cấp nhà nước, cấp bộ, công trình hợp tác,

tế, chính trị, văn hóa, triết học, pháp luật Đảng, nhà nước đã ban hành một hệ thống văn bản pháp luật tương đối hoàn chỉnh nhằm công nhận, bảo vệ, bảo đảm quyền cho

cơ bản, quyền và lợi ích của nhân dân được bảo vệ và tăng cường Việt Nam cũng đã

29

tham gia hầu hết các công ước quốc tế quan trọng về QCN nhằm đưa QCN của nước

ta phù hợp với quy định chung của quốc tế, vừa bảo đảm ngày càng tốt hơn quyền của nhân dân Bên cạnh những thành tựu đạt được, chúng ta cũng còn nhiều khó khăn, thách thức phải vượt qua để mang lại quyền thực chất cho tất cả mọi người

đề cho sự hình thành chủ nghĩa Mác-Lênin hoặc triết học Mác-Lênin, đó là tiền đề về kinh tế, chính trị, xã hội; tiền đề lý luận và phẩm chất cá nhân của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin; nhưng những tiền đề trực tiếp dẫn đến sự hình thành tư tưởng về QCN thì NCS thấy có rất ít, chủ yếu được trình bày xen kẽ, lồng ghép vào tiền đề chung Đây cũng là một khoảng trống để chúng tôi tìm hiểu trong luận án Thông qua những tài liệu có được cũng giúp chúng tôi hiểu được phần nào những cơ

sở cho sự ra đời tư tưởng nhân quyền của các nhà kinh điển

Mác-Lênin về QCN Các nội dung thường được đề cập đến là khái niệm, nguồn gốc, đặc điểm, nội dung của một số quyền cụ thể trong nhóm quyền dân sự, chính trị và kinh

tế, xã hội, văn hóa Đây là những tài liệu tham khảo có giá trị nhất định trong quá trình NCS tìm hiểu về mặt lý luận và nội dung cụ thể của một số quyền trong quan niệm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin Mặc dù vậy, khái niệm về QCN theo quan niệm của các nhà kinh điển cũng như một số quyền cụ thể chưa được nghiên cứu một cách đầy đủ

tập trung tìm hiểu về ý nghĩa của chủ nghĩa Mác-Lênin nói chung đối với thế giới và Việt Nam, chỉ có một số ít công trình trực tiếp bàn đến ý nghĩa, giá trị quan niệm của chủ nghĩa Mác-Lênin về QCN đối với nước ta hiện nay Những ý nghĩa thường được

đề cập đến là: quan niệm nhân quyền của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin là cơ sở lý luận, phương pháp luận cho các quan điểm và chính sách nhân quyền ở nước ta, đồng thời có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc nhằm chỉ đạo hoạt động nhân quyền trong thực tế Ngoài ý nghĩa mà các công trình đã đề cập tới vẫn còn những ý nghĩa, giá trị khác cần được tiếp tục nghiên cứu

30

1.5.2 Những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu

Trên cơ sở kế thừa những kết quả nghiên cứu từ các công trình khoa học có liên quan trực tiếp đến đề tài, luận án sẽ tiếp tục làm sáng tỏ những vấn đề nghiên cứu sau:

M ột là, phân tích những điều kiện, tiền đề về kinh tế, chính trị, xã hội; tiền đề

lý luận và phẩm chất cá nhân của các nhà kinh điển dẫn đến sự hình thành tư tưởng của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin về QCN

của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin như khái niệm, nguồn gốc, đặc điểm; phân tích nội dung cụ thể của một số quyền đóng vai trò là nền tảng trong việc bảo đảm QCN

và là cơ sở cho những quyền khác: quyền tự do, quyền bình đẳng; quyền của một số đối tượng bị vi phạm nặng nề trong chủ nghĩa tư bản: quyền của phụ nữ, quyền của trẻ em Đồng thời có sự so sánh với nội dung của một số công ước quốc tế về QCN được thế giới thừa nhận và Việt Nam đã gia nhập

với việc công nhận, tôn trọng, bảo đảm, bảo vệ và thực thi nhân quyền ở nước ta Quan niệm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin về QCN được coi là cơ sở lý luận, phương pháp luận cho việc xây dựng quan điểm, đường lối, chính sách về QCN, vừa

có ý nghĩa thực tiễn trong việc bảo đảm thực thi quyền và đấu tranh chống các quan

điểm sai trái, thù địch về nhân quyền ở nước ta hiện nay

đã bàn đến nội dung QCN

Vấn đề QCN trong thời kỳ của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin diễn ra căng thẳng, với các hiện tượng vi phạm nhân quyền diễn ra nghiêm trọng Khi chủ nghĩa tư bản đã xác lập địa vị thống trị thời C.Mác, Ph.Ăngghen và khi chuyển sang giai đoạn

đế quốc chủ nghĩa thời kỳ V.I.Lênin, sự bóc lột của chủ nghĩa tư bản đối với công nhân và người lao động diễn ra phổ biến, quyền và lợi ích cơ bản của con người không được tôn trọng mà còn vi phạm nghiêm trọng Mặc dù trong phần mở đầu

Tuyên ngôn độc lập năm 1776 của nước Mỹ và Tuyên ngôn nhân quyền và dân quyền

Châu Âu lúc đó diễn ra rất phổ biến, chính vì vậy, vấn đề QCN không có vị trí quan trọng, trở thành nội dung được bảo vệ của tất cả các nước giống như ngày nay Mãi sau này, để bảo vệ quyền cho tất cả mọi người ở các nước, các Công ước quốc tế về nhân quyền mới được ban hành: Năm 1948, LHQ thông qua Tuyên ngôn thế giới về

Công ước quốc tế về các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa; năm 1979 Công ước quốc

32

QCN, QCD bị các nước bỏ quên, tình trạng vi phạm QCN diễn ra phổ biến và cộng đồng quốc tế chưa có tuyên bố chung để bảo vệ QCN, nên những tư tưởng của các nhà kinh điển về vấn đề này lại được đề cập sâu và có ý nghĩa sâu sắc

Trong bối cảnh các nước có sự vi phạm nhân quyền thì những tư tưởng bảo vệ quyền và tự do cơ bản cho con người của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin có ý nghĩa sâu sắc, có đóng góp lớn cho sự ra đời của các công ước quốc tế sau này để bảo vệ QCN Tư tưởng của các nhà kinh điển vừa khẳng định tầm quan trọng của việc công nhận, bảo đảm, thực thi nhân quyền, vừa đòi quyền lợi chính đáng cho họ, vừa đưa ra những biện pháp và đòi hỏi sự tham gia của tất cả các nước nhằm bảo vệ QCN

Những tư tưởng về QCN, đấu tranh đòi quyền và tự do cho con người chiếm một vị trí quan trọng, xuyên suốt trong quá trình hoạt động cũng như trong các tác phẩm của các nhà kinh điển Những tư tưởng về nhân quyền ra đời trên cơ sở điều kiện khách quan và nhân tố chủ quan của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin

2.1 Cơ sở hình thành quan niệm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin

v ề quyền con người

2.1.1 Điều kiện về kinh tế, chính trị, xã hội

Trong xã hội phong kiến, lợi ích của giai cấp tư sản có nhiều điểm tương đồng

sản lên nắm chính quyền Từ cuối thế kỷ XVIII, đời sống xã hội ở các nước Châu Âu

có những sự thay đổi to lớn đặc biệt là trong lĩnh vực sản xuất Cuộc cách mạng công nghiệp diễn ra ở một loạt nước tư bản, từ cuối thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XIX, xuất phát từ nước Anh sau đó lan tỏa ra toàn thế giới, đã hình thành nên một nền đại công nghiệp cơ khí Cuộc cách mạng cơ khí hóa nền sản xuất thay thế cho lao động thủ công, nâng cao năng suất lao động, tạo ra nhiều giá trị kinh tế cho chủ nghĩa tư bản Đến giữa những năm 40 của thế kỷ XIX, ở nhiều nước Châu Âu phương thức sản

vào những năm 40 của thế kỷ XIX cũng diễn ra cuộc cách mạng công nghiệp sau đó phát triển với tốc độ nhanh chóng Ở những nước Châu Âu khác, sự phát triển của

33

Các cuộc cách mạng thương mại và công nghiệp đã dẫn đến những đô thị công nghiệp khổng lồ ra đời, nhiều thành thị đông dân xuất hiện Trong xã hội xuất hiện hai giai cấp mới là tư sản và vô sản Mâu thuẫn giai cấp, mâu thuẫn dân tộc, mâu thuẫn tôn giáo xuất hiện Các hiện tượng xung đột chính trị, chiến tranh, phân hóa

từng bước bị sụp đổ Hình thái kinh tế xã hội tư bản chủ nghĩa được hình thành Năm

1789, cuộc cách mạng Pháp diễn ra Đây là một cuộc cách mạng tư sản triệt để nhất trong lịch sử Những khẩu hiệu đòi quyền “tự do, bình đẳng, bác ái” đã xuất hiện không chỉ ở Pháp mà còn lan sang những nước Châu Âu khác, trong đó có nước Đức

Người lao động vào làm thuê trong các phân xưởng, nhà máy, xí nghiệp và trở thành giai cấp công nhân, có sự phụ thuộc vào giai cấp tư sản cả về kinh tế lẫn kỹ thuật Trong xã hội xuất hiện hai giai cấp cơ bản là giai cấp tư sản và giai cấp vô sản (giai cấp công nhân công nghiệp) Giai cấp tư sản nắm trong tay tư liệu sản xuất, có quyền tổ chức sản xuất, chiếm giữ sản phẩm làm ra, phân phối sản phẩm, còn giai cấp

vô sản không có tư liệu sản xuất, đi làm thuê, bị tư bản bóc lột về lao động để tạo ra giá trị thặng dư, phụ nữ và trẻ em ngoài điều kiện lao động nặng nhọc thì chỉ được trả lương bằng một phần của nam giới, từ đó gây ra những mâu thuẫn giai cấp sâu sắc Trong tác phẩm Bản thảo kinh tế - triết học năm 1844, tội ác của chế độ chiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa đã được C.Mác chỉ ra: “Vạch trần và lên án chế độ đẩy công nhân vào sự khốn cùng và sa đọa xuống tới trình độ máy móc” [18, tr.37] Chính sự chiếm hữu tư nhân về tư liệu sản xuất đã gây nên những mâu thuẫn sâu sắc trong xã hội Sự biến đổi về kinh tế, xã hội là tiền đề quan trọng cho sự ra đời của hệ thống học thuyết của chủ nghĩa Mác Những tư tưởng về đòi quyền sống, quyền làm việc, quyền tự do, bình đẳng, quyền của phụ nữ và trẻ em… cũng được ra đời từ đây

khẳng định nước Anh từ năm 1760 đến năm 1844 đã có sự thay đổi ngoạn mục, là một thiên lịch sử chưa từng thấy trong lịch sử loài người Với sự phát triển nhanh

cho giai cấp tư sản, điều đó đồng nghĩa với sự bóc lột thậm tệ giai cấp công nhân và

34

người lao động Ở các thành phố lớn, diễn ra sự phân hóa giữa một bên là sự lãnh đạm dã man, sự ích kỷ tàn nhẫn với một bên là sự nghèo khổ khó hình dung nổi, nơi nào cũng là cướp bóc lẫn nhau dưới sự che chở của pháp luật Nếu một người may mắn có được việc làm thì hàng ngày họ cũng phải làm việc tới kiệt sức về thể chất cũng như tinh thần, với đồng lương mà họ có được chỉ vừa suýt soát đủ để giữ cho thần hồn không lìa khỏi thần xác Việc đói ăn kéo dài đã làm cho cơ thể suy yếu, sức

đề kháng kém, dẫn đến những bệnh nặng như lao phổi, sốt phát ban, thương hàn và làm cho số người chết tăng lên nhanh chóng Người lao động thường sống chen chúc trong những khu nhà ổ chuột, đó là những căn nhà tồi tàn nhất trong khu tồi tàn nhất của thành phố, không thoáng khí, ẩm thấp và bẩn thỉu Thức ăn nói chung rất tồi, thường là không thể ăn được và không đủ về số lượng Trẻ em ở những gia đình ấy cũng không có điều kiện chăm sóc, hàng trăm đứa trẻ bị chết vì đủ thứ tai nạn Lên chín tuổi chúng vào làm công xưởng, làm việc 6 giờ rưỡi một ngày tới mười ba tuổi,

từ đó tới mười tám tuổi thì phải làm mỗi ngày 12 giờ, chúng đều thấp bé, xanh xao, yếu ớt, dễ bị bệnh Và kết quả sau những ngày dài khổ cực đó, những con người đáng thương chỉ còn là những bóng ma nhợt nhạt, gầy còm, mắt sâu, mất hết nhựa sống Đàn ông yếu đuối xanh xao, phụ nữ mất khả năng sinh đẻ, trẻ con tàn tật, tất cả chỉ để giai cấp tư sản nhét cho đầy túi

Điều kiện sinh sống và làm việc tồi tàn, những quyền cơ bản của con người không được đảm bảo, thực tế của giai cấp công nhân và người lao động ở Anh đã tố cáo tình trạng vi phạm QCN nghiêm trọng của chủ nghĩa tư bản Không chỉ ở Anh, các nước tư bản khác tình trạng bóc lột người lao động cũng diễn ra tương tự Mâu thuẫn giữa giai cấp tư sản và giai cấp vô sản ngày càng sâu sắc Các cuộc đấu tranh đòi quyền lợi liên tục diễn ra trên khắp Châu Âu, phong trào đấu tranh của giai cấp

1844); phong trào Hiến chương (Anh, 1838 - 1848) Cuộc cách mạng Công xã Paris năm 1871, mở đầu cho phong trào cách mạng vô sản trên thế giới

cả các chế độ xã hội trước cộng lại Dưới tác động của cách mạng công nghiệp và

35

cách mạng xã hội, đời sống xã hội ở Châu Âu có những biến đổi sâu sắc: Sự thay đổi thể chế chính trị, sự thay đổi về cơ cấu xã hội, quan hệ xã hội bên cạnh những yếu tố tích cực, xuất hiện ngày càng nhiều mâu thuẫn, xung đột xã hội, vi phạm những quyền lợi của con người, áp bức, bóc lột, tệ nạn xã hội Trước những áp bức, bất công trong cuộc sống, trước những cuộc đấu tranh diễn ra, đòi hỏi phải có một hệ thống lý luận cũng như những người sẽ đứng ra để lãnh đạo, bảo vệ quyền sống, quyền tự do, dân chủ, bình đẳng, được tôn trọng danh dự, nhân phẩm, đòi những quyền lợi cơ bản cho con người và được quy định trong pháp luật, được pháp luật bảo vệ

Những phong trào đấu tranh nói chung và phong trào của công nhân chống giai cấp tư sản nói riêng, cùng thực tiễn sinh động của cuộc sống đã giúp cho C.Mác, Ph.Ăngghen hình thành nên hệ thống học thuyết của mình, hình thành lý luận về giải phóng con người, giải phóng giai cấp, giải phóng dân tộc Lý luận về sự giải phóng này xét đến tận cùng để mang lại tự do, hạnh phúc, sự phát triển toàn diện cho con người, và đó cũng chính là thực hiện quyền cho mọi người Vì vậy, thực tiễn đời sống kinh tế, chính trị, xã hội là nguồn tư liệu quý giá để các nhà kinh điển xây dựng nên những tư tưởng về nhân quyền

Ở nước Đức, năm 1822 mới có hai máy hơi nước, nền kinh tế chủ yếu là sản xuất thủ công, lạc hậu, nông nghiệp kém phát triển, trong bối cảnh đất nước bị chia cắt thành 300 tiểu vương quốc cùng tàn tích của chế độ nông nô, chúa đất Ph.Ăngghen cho rằng thời kỳ này là một trong những giai đoạn kém phát triển nhất trong lịch sử nước Đức Trong khi giai cấp tư sản chưa cầm quyền thì làn sóng cách mạng công nghiệp cũng đã lan tới đây Để mang lại lợi ích cao nhất cho nhà tư bản, giai cấp tư sản cũng tiến hành áp bức bóc lột giai cấp công nhân và nhân dân lao động Mâu thuẫn trong xã hội ngày càng tăng, giữa công nhân và nhân dân lao động với tư bản, phong kiến Đến giữa những năm 40 của thế kỷ XIX, các phong trào cách mạng diễn ra sôi nổi, rộng khắp Lo sợ trước sự phát triển mạnh mẽ của các phong

phong trào cách mạng Trong tình hình đó, giai cấp vô sản Đức vừa phải chống lại