BỘ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ TRUNG TÂM NGHIÊN CỨU PHÁT TRIỂN VÙNG BÁO CÁO TỔNG KẾT ĐỀ TÀI CẤP BỘ NGHIÊN CỨU VÀ ĐỀ XUẤT CÁC BIỆN PHÁP ĐẢM BẢO TÍNH BỀN VỮNG CỦA CƠNG TÁC CHUYỂN GIAO TIẾN BỘ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ TRONG NÔNG NGHIỆP CÁC TỈNH MIỀN NÚI PHÍA BẮC Chủ nhiệm đề tài: KS TRẦN ANH TUẤN 7505 07/9/2009 HÀ NỘI – 6/2009 LỜI MỞ ĐẦU Vùng miền núi phía Bắc vùng có tiềm lớn phát triển nông nghiệp Tuy nhiên, vùng có tỷ lệ đói nghèo cao kinh tế, văn hóa xã hội chậm phát triển Vùng miền núi phía Bắc chiếm tỉnh nước có số phát triển người thấp Việt Nam Hiện có đến 60% tổng số hộ nghèo sống tỉnh vùng miền núi phía Bắc Quá 75% số người nghèo đồng bào dân tộc thiểu số (Báo cáo UNDP năm 2006) Nông nghiệp nông thôn chưa thực phát triển xứng với tiềm Năng suất trồng vật nuôi thấp, sản xuất nông nghiệp không ổn định, tài nguyên rừng bị giảm cấp ngày kiệt quệ Tình hình đe dọa phát triển bền vững nông nghiệp nông thôn khơng miền núi đồng Có nhiều tiến khoa học công nghệ (TBKHCN) nông nghiệp chuyển giao tới nông dân thông qua chương trình, dự án, tổ chức quốc tế tổ chức phi phủ tiến hành Tuy vậy, hiệu công tác chuyển giao TBKHCN nơng nghiệp cịn bị hạn chế chưa có biện pháp phù hợp cịn nhiều bất cập phương thức chuyển giao Công tác chuyển giao TBKHCN nơng nghiệp cịn nặng đưa từ xuống, chưa phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh kinh tế xã hội, tập quán nhu cầu nông dân cộng đồng Chưa gắn chặt việc chuyển giao với thị trường tiêu thụ sản phẩm Công tác chuyển giao chưa huy động tham gia có hiệu nơng dân cộng đồng thế, TBKHCN chuyển giao thường bền vững Từ trước đến nay, có nhiều nghiên cứu chuyển giao TBKHCN nơng nghiệp Tuy nhiên, có nghiên cứu biện pháp nhằm chuyển giao TBKHCN nông nghiệp cách bền vững tiến hành Xuất phát từ địi hỏi thực tiễn đó, đề tài: “Nghiên cứu đề xuất biện pháp đảm bảo tính bền vững cơng tác chuyển giao tiến khoa học công nghệ nông nghiệp tỉnh miền núi phía Bắc" thực theo Quyết định số 1042/QĐ-BKHCN ngày 15 tháng 06 năm 2007 Bộ trưởng Bộ Khoa học Công nghệ Thời gian thực đề tài từ tháng năm 2007 đến tháng 12 năm 2008 Nhóm nghiên cứu Trung tâm Nghiên cứu Phát triển Vùng vốn nhà lý luận, bù lại dành nhiều công sức tận dụng triệt để kinh nghiệm hoạt động thực tiễn để hồn thành nhiệm vụ giao phó Mục tiêu nghiên cứu vạch là: • Xác định yếu tố chủ yếu có ảnh hưởng đến tính bền vững việc chuyển giao tiến khoa học công nghệ nông nghiệp số tỉnh đại diện cho vùng miền núi phía Bắc • Đề xuất tiêu chí biện pháp để đảm bảo tính bền vững chuyển giao công nghệ nông nghiệp vùng miền núi phía Bắc -2- Phạm vi nghiên cứu: Về không gian, nghiên cứu thảo luận vấn đề chuyển giao TBKHCN vùng miền núi phía Bắc tập trung nghiên cứu sâu tỉnh đại diện Về thời gian, số liệu nghiên cứu phản ánh tình hình chuyển giao TBKHCN nơng nghiệp năm gần nhất, giai đoạn 2005 – 2007 Về nội dung, nghiên cứu tập trung vào chuyển giao TBKHCN nông nghiệp cho số sản phẩm chủ yếu trồng trọt chăn nuôi có ý nghĩa chiến lược cho phát triển nơng nghiệp vùng miền núi phía Bắc Phương pháp nghiên cứu: Khối lượng công việc nội dung không ít; đặc điểm tính chất riêng biệt, nên đề tài tổ chức thực thành chuyên đề khác Các chuyên đề lựa chọn phương pháp thích hợp để tiếp cận giải vấn đề cho phù hợp với thực tiễn Cách tiếp cận giải vấn đề chuyên đề có khác nhau, phương pháp nghiên cứu theo định hướng đề tài là: Thu thập, tổng hợp thông tin, kết đề tài nghiên cứu ngồi nước từ nguồn có (lưu trữ mạng,…), phân tích, đánh giá, rút vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, giải Nghiên cứu, thẩm định, phân tích số liệu thu thập điều tra, khảo sát thực tiễn; so sánh thực tiễn văn hành, tìm hiểu nguyên nhân đề xuất khuyến nghị Hội thảo lấy ý kiến chuyên gia để hoàn thiện đề xuất, khuyến nghị Trước thời điểm đề tài xác lập, nghiên cứu chuyển giao tiến khoa học công nghệ nông nghiệp tiến hành Việt Nam cách có hệ thống, nhóm tác giả uyên bác giàu kinh nghiệm: • Những nghiên cứu PGS.TS Đỗ Kim Chung tổng kết sách "Chính sách phương thức chuyển giao kỹ thuật tiến nông nghiệp miền núi trung du phía Bắc Việt Nam", xuất năm 2005 • Những nghiên cứu nhóm tác giả Viện Chiến lược Chính sách Khoa học Cơng nghệ KS Nguyễn Văn Phú chủ trì, khn khổ đề tài: "Nghiên cứu đánh giá phương thức tổ chức chuyển giao công nghệ sản xuất nông nghiệp", tổng kết tháng năm 2004 • Những nghiên cứu nhóm tác giả Viện Dân tộc TS Phan Văn Hùng chủ trì, khn khổ dự án: "Điều tra, đánh giá số hoạt động chuyển giao tiến khoa học – kỹ thuật cơng nghệ q trình phát triển kinh tế - xã hội vùng dân tộc thiếu số miền núi", tổng kết tháng 12 năm 2007 -3- • Những nghiên cứu nhóm tác giả Viện Chiến lược Chính sách Khoa học Cơng nghệ TS Bùi Mạnh Hải chủ trì, khn khổ đề tài: "Nghiên cứu sở lý luận tổng kết thực tiễn xây dựng mơ hình ứng dụng KH&CN phục vụ phát triển nông thôn miền núi", tổng kết tháng năm 2001 • Những nghiên cứu nhóm tác giả Trung tâm Nghiên cứu Phát triển Vùng KS Quách Ngọc Ân chủ trì, đề tài “Xây dựng sổ tay chuyển giao khoa học công nghệ phục vụ phát triển nông thôn miền núi”, tổng kết tháng năm 2007 • Những nghiên cứu nhóm tác giả Trung tâm Nghiên cứu Phát triển Vùng TS Đinh Đức Sinh chủ trì, đề tài “Nghiên cứu thực trạng hệ thống sách an sinh xã hội nông thôn vùng dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc”, tổng kết tháng 12 năm 2007 Đề tài kế thừa cách triệt để, có chọn lọc tinh hoa nghiên cứu này, để giảm bớt thiếu hụt trình độ nghiên cứu, hạn hẹp thơng tin kinh phí phân bổ Những dòng in đậm thể tri ân trân trọng quyền tác giả tác phẩm nói Báo cáo tổng kết đề tài gồm chương: Chương Tổng quan khoa học công nghệ chuyển giao tiến khoa học cơng nghệ Chương Đánh giá tính bền vững chuyển giao tiến khoa học công nghệ nông nghiệp tỉnh miền núi phía Bắc Chương Đề xuất tiêu chí giải pháp đảm bảo tính bền vững việc chuyển giao tiến khoa học công nghệ nông nghiệp tỉnh miền núi phía Bắc Các khuyến nghị Việc định hướng nghiên cứu trình bày kết đạt đề tài dựa triết lý đơn giản là: muốn chia sẻ trăn trở người chuyển giao người chuyển giao làm để việc chuyển giao TBKHCN hiệu góp phần phát triển nơng thơn cách bền vững Nhóm nghiên cứu nhận thấy rằng, sau nhiều nỗ lực, vượt qua hạn chế, thiếu sót kết nghiên cứu Vấn đề nghiên cứu rộng khó Chúng tơi mong muốn nhận ý kiến phê bình, góp ý từ phía độc giả với trân trọng biết ơn Hà Nội, ngày 28 tháng năm 2009 Nhóm nghiên cứu TRUNG TÂM NGHIÊN CỨU VÀ PHÁT TRIỂN VÙNG -4- CHƯƠNG TỔNG QUAN VỀ KHOA HỌC CÔNG NGHỆ VÀ CHUYỂN GIAO TIẾN BỘ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ -5- I – KHÁI NIỆM VỀ KHOA HỌC CÔNG NGHỆ VÀ CHUYỂN GIAO TIẾN BỘ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ 1.1 – Khái niệm khoa học công nghệ Khoa học, theo cách hiểu thơng thường hình thái ý thức xã hội, bao gồm tập hợp hiểu biết người quy luật tự nhiên, xã hội, tư duy, trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp đem vào áp dụng sản xuất sống người Công nghệ: tập hợp hiểu biết (các phương pháp, quy tắc, kỹ năng) hướng vào cải thiện thiên nhiên phục vụ cho nhu cầu người Công nghệ thân văn minh xã hội phát triển nhân loại Quá trình lịch sử phát triển khoa học cơng nghệ cho thấy, giai đoạn phát triển, nhờ hoạt động thực tiễn người tích luỹ kinh nghệm nghề nghiệp định, việc tổng kết kinh nghiệm tạo nên mơn cơng nghệ khác Việc hệ thống hố tri thức tích luỹ dẫn tới đời khoa học Nói cách khác, giai đoạn đầu, sản xuất trước công nghệ công nghệ lại trước khoa học Nhưng giai đoạn cách mạng khoa học - kỹ thuật ngày nay, nhờ phát minh lớn khoa học, xu hình thành nhiều nghành cơng nghệ như: điện tử tin học, công nghệ sinh học, công nghệ vật liệu, công nghệ vũ trụ, v.v lại kết trực tiếp vận dụng thành hoạt động nghiên cứu Tuy mối quan hệ khoa học công nghệ gắn bó, chúng có khác biệt quan trọng: Một là, tri thức khoa học phổ biến khơng hạn chế, cơng nghệ lại thứ hàng dùng để mua bán với yếu tố sở hữu giá Hai là, hoạt động khoa học thường giá thước đo trực cảm thước đo cơng nghệ lại phần đóng góp cụ thể việc giải quyếtcác mục tiêu kinh tế xã hội Ba là, hoạt động khoa học thường địi hỏi phỉ có khoảng thời gian giải dài với yếu tố bất định lớn, ngược lại, hoạt động công nghệ thời gian giải thường ngắn 1.2 – Khái niệm chuyển giao tiến khoa học công nghệ Khái niệm chuyển giao công nghệ (CGCN) xuất nhiều nước giới kỷ 20 Dưới xin trích dẫn số định nghĩa chuyển giao công nghệ quan, tổ chức từ nhiều góc nhìn khác nhau: Định nghĩa CGCN định nghĩa Dự thảo luật quốc tế thực CGCN là: chuyển giao hệ thống kiến thức để tạo sản phẩm, để -6- áp dụng quy trình hay để cung cấp dịch vụ; khái niệm không bao trùm giao dịch đơn bán cho thuê hàng hóa Định nghĩa CGCN có nghĩa việc tiếp nhận cơng nghệ nước ngồi q trình vật lý (trí tuệ), q trình kèm với việc huấn luyện toàn diện bên hiểu biết, học hỏi bên khác Định nghĩa Chuyển giao kỹ thuật: việc xí nghiệp (cơng ty) chuyển cho xí nghiệp khác kiến thức kỹ thuật hay bí kỹ thuật mà cơng ty phát triển có khai thác Định nghĩa CGCN hình thức mua bán công nghệ sở hợp đồng CGCN thỏa thuận, phù hợp với quy định pháp luật nước bên bán bên mua Bên bán có nghĩa vụ chuyển giao kiến thức cơng nghệ cung cấp máy móc, thiết bị, dịch vụ,…kèm theo công nghệ cho bên mua bên mua có nghĩa vụ tốn khoản cho bên bán để tiếp thu, sử dụng kiến thức công nghệ theo điều kiện ghi hợp đồng CGCN CGCN có hai loại: chuyển giao chuyển giao vào Chuyển giao vào bên cơng nghệ có nhu cầu nhập cơng nghệ vào Ngược lại, chuyển giao bên có cơng nghệ cần xuất cơng nghệ nước ngồi Định nghĩa CGCN liên quan đến phương thức nước tiếp nhận công nghệ (thu nhận) khả công nghệ từ nước khác Nó bao gồm hình thức chuyển giao cơng nghệ hình thái tổ chức nội tổ chức (Theo J.Dunning – OECD, 1992) Định nghĩa CGCN thường cách gọi việc mua bán cơng nghệ Nó thường xảy có tồn “người mua” “người bán” Người bán thường gọi “người giao” người mua thường gọi “người nhận” q trình CGCN CGCN diễn ra: - Từ ngành công nghiệp sang ngành khác - Từ tổ chức sang tổ chức khác - Ở quy mô quốc tế - Giữa hai nước phát triển - Giữa hai nước phát triển - Giữa nước phát triển phát triển (Theo Nawaz Sharif, Quản lý chuyển giao phát triển công nghệ - APCTT, 1983) Water Goode: Từ điển sách thương mại quốc tế Trung tâm nghiên cứu kinh tế quốc tế - Đại học Adelaide, NXB Thống kê 1995 Ủy ban kinh tế - xã hội châu Á – Thái Bình Dương: Hỏi đáp CGCN nước ngoài, đàm phán ký kết hợp đồng, Hà nội 1999 Từ điển kinh tế, tài chính, kế tốn Anh Pháp Việt, NXB KHKT – 2001 Từ điển Bách khoa Việt Nam tập I, năm 1995 -7- Định nghĩa Chuyển giao công nghệ chuyển giao quyền sở hữu quyền sử dụng phần toàn cơng nghệ từ bên có quyền chuyển giao sang bên nhận công nghệ (Luật chuyển giao công nghệ – Quốc hội khoá XI – Số 80/2006 QH II ngày 29-11-2006) Trong sản xuất đời sống, cụm từ “công nghệ” “kỹ thuật” hay dùng phổ biến Theo nghĩa hẹp, “kỹ thuật” thường hiểu yếu tố phần cứng trình sản xuất sản phẩm cụ thể (ví dụ, yếu tố đất, phân, giống để sản xuất lúa gạo) “cơng nghệ” ý nghĩa rộng hơn, gồm “phần cứng” “phần mềm” trình sản xuất “Phần mềm” q trình sản xuất mà “cơng nghệ” chứa đựng bao gồm quy trình sản xuất (sự phối hợp, kết hợp yếu tố đầu vào, máy móc thiết bị trình sản xuất), biện pháp hình thức tổ chức sản xuất, chế biến tiêu thụ sản xuất Tuy nhiên, điều kiện nông nghiệp nông nghiệp vùng miền núi phía Bắc, yếu tố cho phép áp dụng quy trình cơng nghệ đồng đại cơng nghiệp cịn hạn chế Vì nghiên cứu này, cụm từ “chuyển giao tiến khoa học cơng nghệ” có ý nghĩa tương tự “chuyển giao cơng nghệ” Nó bao gồm việc chuyển giao “phần cứng” “phần mềm” cho sản xuất Chuyển giao TBKHCN trình đưa kỹ thuật tiến khẳng định đắn thực tiễn vào áp dụng diện rộng để đáp ứng nhu cầu sản xuất đời sống người Thơng thường, q trình phát triển khoa học cơng nghệ bao gồm hoạt động nghiên cứu, chuyển giao thực nghiệm chuyển giao diện rộng Trong giai đoạn nghiên cứu, vấn đề nghiên cứu đặt đòi hỏi thực tiễn sản xuất đời sống giải tập trung chủ yếu phạm vi quan nghiên cứu Sau đánh giá thành công quan nghiên cứu, kết nghiên cứu kiểm định tính thích ứng chúng sinh thái, kinh tế xã hội vùng khác Sau thử nghiệm vùng khác thành công, kỹ thuật chuyển giao diện rộng Giai đoạn chuyển giao bao gồm việc nhân rộng kỹ thuật khẳng định đắn quan nghiên cứu mà cịn nơng dân tổng kết đúc rút kinh nghiệm Như vậy, phạm trù “chuyển giao TBKHCN” trình bày nghiên cứu chủ yếu giai đoạn thứ ba việc chuyển giao công nghệ TBKHCN nông nghiệp kỹ thuật khẳng định phù hợp khả thi sinh thái, kinh tế xã hội đồng ruộng người dân, góp phần nâng cao hiệu sử dụng nguồn lực nông nghiệp, tạo điều kiện phát triển bền vững kinh tế, xã hội môi trường cho nơng nghiệp nơng thơn Tính từ “tiến bộ” thể “tốt hơn” “mới hơn” so với có TBKHCN góp phần nâng cao suất, hiệu sản xuất kinh doanh cải thiện đời sống nông dân cư dân nông thôn Khoa học công nghệ -8- mang tính “tiến bộ” phải phù hợp với nhu cầu địa bàn chuyển giao Theo tác giả Bùi Mạnh Hải Nguyễn Văn Thu (năm 2002), xem xét khả ứng dụng phổ cập TBKHCN vào thực tiễn, cần phải tính tốn đến “sức đẩy cơng nghệ” “sức kéo nhu cầu” cơng nghệ Sự phổ cập TBKHCN phụ thuộc nhiều vào “sức kéo nhu cầu” Vì thế, theo hai tác giả lựa chọn TBKHCN để chuyển giao cần khơng xem xét “tính tiến bộ” mà quan trọng phải làm rõ “nhu cầu” thật địa bàn tiếp thu công nghệ TBKHCN khái niệm mang tính tương đối, TBKHCN với cộng đồng nơng dân này, vùng mà không “mới” với cộng động nông dân khác, vùng khác TBKHCN sản phẩm quan nghiên cứu chuyển giao, kết trình tự đánh giá, lựa chọn đổi nông dân cho phù hợp với nhu cầu sản xuất đời sống họ Chuyển giao TBKHCN nơng nghiệp q trình giúp nông dân áp dụng TBKHCN để giải khó khăn nơng nghiệp nâng cao đời sống, lợi ích nơng dân 1.3 – Khái niệm “tính bền vững” chuyển giao TBKHCN Theo quan điểm nhóm nghiên cứu: Để cho q trình chuyển giao bền vững q trình phải có tính liên tục, mãi, lợi ích phải trì khơng hạn định Điều có ý nghĩa q trình hoạt động khơng chứa đựng yếu tố hạn chế thời gian tồn Việc xem xét hoạt động chuyển giao có phải bền vững hay khơng dự báo tương lai, có tính rủi ro cao, “tính bền vững” q trình ngẫu nhiên, không chắn Cách tốt để đạt bền vững lựa chọn hoạt động bảo đảm tính bền vững Có nhiều hội lựa chọn để đạt bền vững, đồng thời có nhiều hội loại bỏ hoạt động gây tác hại tới tính bền vững Tóm lại: “tính bền vững” định nghĩa tổ hợp hoạt động giúp cải thiện điều kiện hoạt động theo cách thức cho trì cải thiện Khái niệm “tính bền vững” khái niệm rộng, phân tích nội hàm thơng qua số góc nhìn khác Thứ nhất, bền vững xã hội Một hoạt động có tính bền vững mặt mặt xã hội phù hợp với tiêu chuẩn xã hội không làm thay đổi dẫn đến vượt sức chịu đựng cộng đồng Những tiêu chuẩn xã hội dựa vào tơn giáo, phong tục truyền thống văn hố khơng hệ thống hố luật pháp Phần lớn tiêu chuẩn khó đo lường khó xác định Thứ hai, tính bền vững kinh tế Sự bền vững kinh tế phụ thuộc vào mối quan hệ lợi ích chi phí, độ bền vững kinh tế chủ yếu quy định tính hữu ích chi phí đầu vào, chi phí khai thác chế biến Tất yếu tố thay đổi theo thời gian hầu hết khắp khu vực giới Sự bền -9- Bảng – ĐẶC ĐIỂM NÔNG DÂN VÀ PHƯƠNG PHÁP CHUYỂN GIAO ĐỀ XUẤT CHO TỪNG NHÓM DÂN TỘC Vùng/Dân tộc Đặc điển chủ yếu liên quan đến chuyển giao TBKHCN Phương pháp chuyển giao đề xuất Rẻo thấp: Thái, Tày, Có khả giao tiếp Nùng, Mường tiếng Kinh thông thạo, sống thành cộng đồng theo tộc họ (bản), kỹ thuật canh tác trình độ sản xuất tiến Tập huấn theo chủ đề gắn liền với xây dựng mơ hình Sử dụng tối đa phương tiện nghe, nghe – nhìn Có thể sử dụng phương pháp tham quan Rẻo cao: H’Mông, Dao, Sống vùng cao, rải rác, Cao Lan, Sản Chỉ, La sử dụng tiếng địa phương Chí, chính, trình độc canh tác lạc hậu Tập huấn qua làm, gắn tập huấn với việc tạo cho nông dân làm bước Tập trung phương tiện nhìn qua hình vẽ qua phương tiện nghe nhìn tiếng dân tộc 2.4 – Giải pháp tổ chức quản lý thực chuyển giao tiến khoa học công nghệ Hệ thống tổ chức thực chuyển giao công nghệ nông nghiệp đa dạng khác theo tỉnh, vùng sinh thái Hệ thống góp phần đáng kể tạo phát triển cho nông nghiệp – nông thôn – nông dân Các kênh chuyển giao có ưu nhược điểm riêng, cần hồn thiện theo xu hướng: dạng hóa, xã hội hóa công tác chuyển giao với tham gia nhiều thành phần kinh tế; ứng dụng công nghệ phù hợp, đáp ứng nhu cầu nông thôn nông nghiệp, phát huy tối đa tham gia nông dân chuyển giao Trước bàn giải pháp nâng cao hiệu tổ chức quản lý thực chuyển giao TBKHCN, quan điểm đạo việc chuyển giao công nghệ phải phù hợp với điều kiện: - Trình độ người dân; - Đặc thù địa phương kiến thức địa; - Phát huy lợi địa phương; - Phải vào nhu cầu khả tiếp thu địa phương; - Phải giải khó khăn xúc địa phương; - Có thị trường phù hợp; - 74 - - Phải nâng cao lực tiếp thu địa phương; - Phải đảm bảo lợi ích bên tham gia Dưới đề tài xin nêu giải pháp nâng cao hiệu quản lý thực chuyển giao công nghệ số kênh quan trọng: * Giải pháp tổ chức quản lý nâng cao hiệu chuyển giao kênh chuyển giao qua chương trình dự án Nhà nước - Về thời gian thực quy mô dự án: Thời gian thực dự án trước quy định chung năm; cần điều chỉnh cho phù hợp với loại mơ hình chăn ni, trồng trọt, cá biệt số loại công nghiệp, ăn lâu năm đại gia súc cần thời gian tới – năm khẳng định độ ổn định công nghệ chuyển giao Quy mơ mơ hình thường hay q to, có tới hàng chục hộ cho mơ hình; cần hạn chế tối đa, thơng thường mơ hình chăn nuôi, trồng trọt nên quy định – 10 hộ tham gia (cho phù hợp với khả kinh phí) nhằm đảm bảo tính điển hình, chất lượng mơ hình mang ý nghĩ trình diễn, nhân rộng - Hộ nông dân chọn để tham gia dự án phải đảm bảo yêu cầu đặt là: bảo đảm tính dân chủ, cơng khai, tính điển hình, gương mẫu, dân tự nguyện cam kết thực theo quy định dự án Kinh nghiệm địa phương thường chọn hộ có mức kinh tế trung bình, tránh chọn hộ nghèo thiếu nhân công ngược lại không chọn hộ giàu, không mang tính điển hình - Về hướng dẫn, quản lý, giám sát trình thực dự án: Nhất thiết phải có hướng dẫn xây dựng thuyết minh theo nội dung thống thơng qua hình thức tập huấn, đào tạo Tình trạng khơng có hướng dẫn hướng dẫn khơng đồng gây nhiều khó khăn cho trình hình thành, xét duyệt thuyết minh, ảnh hưởng trực tiếp đến nội dung dự án Cho dù cấp quản lý cần có chế hình thức giám sát kiểm tra theo quy trình thống kinh phí tiến độ thực - Về phân cấp quản lý dự án mơ hình: Nên phân cấp quản lý nhà nước cho tỉnh ngành nguyên tắc làm rõ chức quan thực dự án chuyên ngành, thực địa bàn liên huyện lĩnh vực có cơng nghệ thục Cấp trung ương (Bộ NN&PTNT; Bộ KH&CN) nên quản lý mơ hình có quy mơ lớn, có ảnh hưởng diện rộng theo mức hỗ trợ kinh phí; cịn lại nên cấp tỉnh quản lý - Cơ quan chủ trì dự án: Tùy theo đặc điểm dự án nên có quy định phù hợp, cố gắng để cộng đồng dân cư, tổ chức (doanh nghiệp) thụ hưởng dự án trở thành ”người chủ trì dự án” (để nâng cao tinh thần trách nhiệm họ đảm bảo thực mục tiêu hỗ trợ tăng cường lực tự vươn lên sau người hưởng thụ kết dự án) Sở KH&CN địa phương nên giữ vai trò người hướng dẫn, điều phối, hỗ trợ thực chức quản lý nhà nước dự án triển khai địa phương - 75 - - Đào tạo, tập huấn, bồi dưỡng nghiệp vụ: Đào tạo, tập huấn để thống phương pháp luận tìm kiếm giải vấn đề chuyển giao công nghệ vào phát triển nông nghiệp – nông thôn cho đội ngũ cán quản lý KH&CN địa phương, cán khuyến nông cán quan khoa học, trực tiếp tham gia vào trình chuyển giao cơng nghệ dự án Đào tạo đội ngũ kỹ thuật viện địa phương nhằm tạo mạng lưới cộng tác viên trực tiếp địa phương để thường xuyên bám sát địa bàn, nắm tình hình hoạt động dự án giúp nông dân tiếp tục triển khai cán dự án rút khỏi địa bàn Tập huấn cán phổ biến kỹ thuật cho nông dân nội dung quan trọng dự án - Về tiêu chí đánh giá kết đạt dự án: Bên cạnh tiêu chí hiệu kinh tế - xã hội chung dự án mang lại; kết cuối dự án chăn nuôi, trồng trọt thu nhập đời sống nhân dân tham gia dự án phải cải thiện Đây thước đo tổng hợp kết dự án Điều cần bổ sung vào tiêu chí quan trọng để xem xét mức độ thành cơng dự án mơ hình * Giải pháp tổ chức quản lý nâng cao hiệu chuyển giao kênh khuyến nồng khuyến lâm - Xã hội hoá công tác chuyển giao TBKHCN: Hoạt động khuyến nông huyện chi thành hệ thống; khuyến nông nhà nước khuyến nông tự nguyện Mỗi tổ chức, cá nhân có mặt mạnh riêng chuyển giao cơng nghệ Do cần xã hội hoá loại hoạt động chuyển giao công nghệ, mở rộng tạo điều kiện cho tổ chức, cá nhân bình đẳng lấy lực lượng khuyến nơng nhà nước nịng cốt - Kiện tồn hệ thống khuyến nơng sở: Phần lớn TBKHCN chuyển giao đến nông dân khuyến nông viên sở thực Do vậy, cần sớm hoàn thiện tổ chức, tinh giản máy biên chế, tăng cường số lượng lực đội ngũ khuyến nông viên sở; đổi công tác đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ khuyến nông cho đội ngũ khuyến nông viên sở - Do nguồn kinh phí khuyến nơng có hạn nên cần phân chia thành nhóm đối tương để có sách hỗ trợ phù hợp: Đối với đối tượng nông dân sản xuất theo quy mô lớn, định hướng sản xuất hàng hố, có nhu cầu tiếp thu cơng nghệ cao, có khả chi trả dịch vụ cho nhà nước hướng nông dân tự xây dựng lực lượng khuyến nơng chỗ theo mơ hình CLB khuyến nơng, nhóm sở thích, tự quản, Nhà nước hỗ trợ đào tạo, cung cấp thơng tin khuyến khích khuyến nơng viên sở tham gia chương trình, dự án khuyến nơng Quốc gia Ở nơi khó khăn, vùng sâu vùng xa, khơng có khả tiếp cận cơng nghệ khơng có khả chi trả dịch vụ kỹ thuật Nhà nước cho thành - 76 - lập đủ cán khuyến nông chi trả cho hệ thống khuyến nông sở đến tận thôn Đối với đối tượng có sẵn lực vật tư kỹ thuật nguồn TBKHCN, trang thiết bị, viện, trường đại học, doanh nghiệp cần có sách khuyến khích họ đầu tư hình thành lực lượng làm dịch vụ chuyển giao TBKHCN, Nhà nước cần hỗ trợ đào tạo, khuyến khích đầu tư, cung cấp thơng tin, sở chuyển dần khuyến nông sang dịch vụ * Giải pháp tổ chức quản lý nâng cao hiệu chuyển giao kênh viện trường đại học Cần có tách biệt rõ ràng chức đơn vị nghiên cứu thành hai thể chế nghiên cứu nghiên cứu ứng dụng Sự lẫn lộn hai chức thể chế nghiên cứu nhiều tạo lúng túng cho đơn vị nghiên cứu Để thực nghiên bản, người ta phải đầu tư thời gian, cơng sức, trí tuệ khơng gian hẹp hơn, chịu ảnh hưởng yếu tố kinh tế - xã hội Trong công tác chuyển giao đòi hỏi phải thực cách nhanh chóng, diện rộng với phương pháp địi hỏi phải thích nghi khơng với yếu tố sinh thái mà yếu tố kinh tế xã hội Trong nghiên cứu chủ yếu phải dựa vào đầu tư Nhà nước, đầu tư ứng trước cơng tác chuyển giao phải dựa vào hợp đồng chuyển giao để hạch tốn tài chính, khơng công nghệ chuyển giao dừng lại dịch vụ kỹ thuật nhà nước phục vụ cộng đồng Để cho hoạt động chuyển giao TBKHCN có hiệu quả, yêu cầu quan trọng phải có hệ thống giám sát đánh giá độc lập Nhiệm vụ theo dõi giám sát hoạt động để: - Không cho công nghệ chất lượng, công nghệ chưa đăng ký có hội tràn vào nông thôn tránh rủi ro cho chuyển giao rủi ro cho người sản xuất - Đánh giá tác dụng công nghệ chuyển giao vào sản xuất - Theo dõi việc thực hợp đồng chuyển giao công nghệ theo điều khoản cam kết bên Tăng cường vai trò quan địa phương tham gia giám sát đánh giá chất lượng chuyển giao Kinh nghiệm nhiều nước cho thấy, tổ chức quyền tham gia phối hợp tích cực cơng tác tiếp nhận chuyển giao cơng nghệ hiệu khuyến nông cao - 77 - 2.5 – Giải pháp sách thúc đẩy chuyển giao tiến khoa học công nghệ nông nghiệp vào địa bàn miền núi phía Bắc a) Chính sách chuyển giao TBKHCN theo kênh khuyến nông nhà nước Các chương chình dự án nhà nước kênh chủ đạo chuyển giao TBKHCN tới nông dân Để chuyển giao tốt TBKHCN tới nơng dân, sách chuyển giao theo kênh cần tập trung vào số lĩnh vực sau: - Hồn thiện nhiệm vụ khuyến nơng: Từ trước đến nay, nhiệm vụ khuyến nông tập trung vào chuyển giao kỹ thuật công nghệ tới nông dân chưa trọng thông tin kinh tế, thị trường, giá vật tư, kiến thức kinh tế - xã hội cho nơng dân Vì vậy, theo nghiên cứu nhiệm vụ khuyến nông nhà nước chuyển giao nên bao gồm + Cùng với nông dân công đồng xác định nhu cầu khuyến nông lập kế hoạch chuyển giao TBKHCN phù hợp với nông dân cộng đồng + Phổ biến chuyển giao TBKHCN, kinh nghiệm nông dân tiên tiến trồng trọt, chăn nuôi, lâm nghiệp, thủy sản, chế biến ngành nghề nông thôn + Cung cấp cho nông dân thông tin, kiến thức kỹ kinh tế, tổ chức sản xuất, kinh doanh, thị trường, chủ trương sách phát triển nơng nghiệp nơng thơn, pháp luật để nông dân lựa chọn định cách hợp lý + Tổng kết kinh nghiệm mơ hình sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, xây dựng nông thôn + Dịch vụ vật tư kỹ thuật có chất lượng cho nơng dân + Kiểm tra, giám sát đánh giá chương trình khuyến nơng + Phát huy, cung cấp cho quan nghiên cứu, đạo sản xuất vấn đề khó khăn nơng dân phát triển nơng nghiệp để hồn thiện TBKHCN, chương trình nghiên cứu phục vụ tốt nhu cầu dân - Tổ chức khuyến nơng: Hồn thiện tổ chức khuyến nông cấp cấp huyện, xã cụm xã Hiện hầu hết tỉnh có trạm khuyến nơng đến cấp huyện, trạm khuyến nông cấp huyện với xã xây dựng trực tiếp đạo chương trình dự án, hướng dẫn chuyên môn nghiệp vụ, tổ chức dịch vụ kỹ thuật, theo dõi đánh giá khuyến nông Cấp xã nên có cán khuyến nơng nhà nước làm việc xã Cần tổ chức hệ thống khuyến nông cấp xã, khuyến nông cấp xã UBND xã giới thiệu UBND huyện phê duyệt hưởng phụ cấp cán chuyên trách ngành xã UBND tỉnh quy định Khuyến nông xã triển khai hoạt động cấp xã (mơ hình trình diễn, tổ chức tập huấn, hội nghị đầu bờ, thực nghiệm, ), xây dựng tổ chức khuyến nơng sở (CLB, nhóm sở thích, ), xác định nhu cầu nơng dân, tổ chức xây dựng kế hoạch khuyến nông, thực cung - 78 - cấp dịch vụ nông nghiệp Nên tổ chức cán khuyến nông thôn bản, khuyến nông thôn dân cử dân nuôi, phối hợp với khuyến nông xã để chuyển giao TBKHCN Với địa bàn cư dân thưa thớt, địa bàn hiểm trở khó khăn, xã huyện nên có khuyên nơng cụm xã Với tỉnh có địa bàn rộng, hiểm trở lại khó khăn, việc tổ chức khuyến nông cụm xã phù hợp Thường – xã gần tổ chức thành cụm để tiện cho chuyển giao TBKHCN tới nơng dân - Chính sách cán khuyến nông nhà nước: Cán khuyến nông nhà nước cấp tỉnh, huyện cụm xã công chức nhà nước hưởng chế độ nghĩa vụ theo quy định hành Tuy nhiên, cần tăng mức phụ cấp cơng tác phí cán khuyến nông Với cán khuyến nông hợp đồng cụm xã xã, thực trả lương theo cấp đào tạo mức độ hoàn thành nhiệm vụ giao Cán khuyến nông xã chủ yếu người tốt nghiệp đại học, trung cấp học hết cấp vùng đặc biệt khó khăn UBND huyện giao cho Trạm khuyến nông tuyển chọn, ký hợp đồng ủy quyền cho UBND xã trực tiếp quản lý hành nhận xét đánh giá kết hoạt động xã Trung tâm khuyến nông quản lý chuyên môn nghiệp vụ, hướng dẫn kiểm tra Về chế độ tiền lương ngân sách tỉnh đài thọ, giao cho UBND huyện thực hiện, phòng Kinh tế huyện chi trả lương dựa kết công tác, cán hưởng bảo hiểm y tế bảo hiểm xã hội Cần trang bị cho cán khuyến nông thông tin, kiến thức kỹ kỹ thuật mới, công nghệ mới, trang bị phương pháp chuyển giao, phương pháp khuyến nông, phương pháp đào tạo nông dân phương pháp tiếp cận cộng đồng Cần trọng nâng cao kiến thức xã hội khả vận động cộng đồng cán khuyến nơng b) Chính sách chuyển giao TBKHCN quan nghiên cứu - Hoàn thiện hệ thống nghiên cứu chuyển giao quan nghiên cứu: Các trường đại học, cao đẳng, trung cấp viện nghiên cứu cần xây dựng hệ thống chuyển giao TBKHCN theo trình tự sau: + Nghiên cứu khu thí nghiệm quan + Nghiên cứu trạm thí nghiệm vùng sinh thái tiểu vùng sinh thái + Thực nghiệm đồng ruộng nông dân + Nông dân tham gia thực nghiệm Chuyển dần từ phương thức nghiên cứu cán nghiên cứu tiền hành tới nghiên cứu nơng dân tiến hành, vai trị cán nghiên cứu dần giảm thay vào tham gia nông dân ngày đầy đủ Vì vậy, - 79 - viện quan nghiên cứu cần hoàn thiện việc tổ chức hệ thống nghiên cứu chuyển giao với chức nhiệm vụ giao vùng sinh thái khác vùng miền núi phía Bắc Chỉ có sở hệ thống này, TBKHCN chuyển giao phù hợp với địa phương, nhu cầu dân, đặc điểm sinh thái nhân rộng rủi ro Bảng 10 – CÁC BƯỚC TRONG NGHIÊN CỨU CHUYỂN GIAO TBKHCN CỦA CÁC CƠ QUAN Phương pháp nghiên cứu Tập trung vào Nội dung nghiên cứu Người tham gia Nghiên cứu Hiểu thêm quy Áp dụng cho Chỉ có cán viện trung luật, trình nhiều vùng khác nghiên cứu thực tâm Nghiên cứu Hiểu thêm quy Áp dụng cho trung tâm vùng luật trình vùng hay tiểu tiểu vùng vùng tiểu vùng sinh thái vùng sinh thái Nông dân làm Tiếp thu kỹ thuật thực nghiệm ruộng họ Chỉ có cán nghiên cứu vùng hay tiểu vùng thực Theo hệ sinh Cán nghiên thái cứu nông dân người tham gia Nông dân áp dụng Lan truyền công Theo vùng Cán nghiên TBKHCN nghệ cụ thể cứu nông dân người cộng tác - Đổi việc xây dựng chiến lược chương trình nghiên cứu: Chương trình nghiên cứu cần xây dựng từ nhu cầu địa phương, cộng đồng xây dựng hoàn toàn từ bên Các Vụ quản lý khoa học công nghệ Bộ ngành nên có phiếu đánh giá nhu cầu nghiên cứu, trao đổi ý kiến với nhà đạo thực tiễn, cán khuyến nông, cán nghiên cứu có kinh nghiệm địa phương - Cần phối hợp chặt chẽ với quan khuyến nông địa phương: Các quan khuyến nông hiểu địa phương có lực lượng khắp vùng Do đó, quan nghiên cứu cần có phối hợp tốt triển khai chuyển giao TBKHCN - Cần áp dụng tốt mơ hình chuyển giao có tham gia trình bày đơn áp dụng mơ hình trình diễn kết - Chính sách cán quan nghiên cứu làm nhiệm vụ chuyển giao: + Các cán cần trang bị đào tạo thêm kiến thức, phương pháp kỹ khuyến nông, phát triển cộng đồng chuyển giao; - 80 - + Cần gắn chế độ thi đua khen thưởng, chế độ đãi ngộ đào tạo chuyên môn với kết hiệu chuyển giao Cần có quy định cụ thể số năm công tác làm nhiệm vụ chuyển giao miền núi, vùng sâu vùng sa Áp dụng chế độ khốn kinh phí hạng mục liên quan chuyển giao + Cần có chế hiệu lực quyền tác giả để khuyến khích cán nghiên cứu chuyển giao TBKHCN Quy trình xét dự án chuyển giao TBKHCN cần có hội đồng tư vấn xem xét xuất xứ nội dung kỹ thuật dự kiến chuyển giao, phải tham khảo ý kiến tác giả có quy định đảm bảo quyền lợi tác giả Trong trường hợp, quan lúc chuyển giao nhiều loại TBKHCN dự án cần phải có tham gia chủ sở hữu TBKHCN khác - Cần coi hoạt động chuyển giao hoạt động nghiệp có thu theo xu hướng tạo điều kiện cho quan nghiên cứu chủ động kinh phí, tốn c) Chính sách chuyển giao TBKHCN doanh nghiệp Tiếp tục thực ”liên kết nhà” nhằm gắn chặt chẽ sản phẩm chuyển giao với sản xuất tiêu thụ Chính quyền địa phương cấp huyện, xã, thơn cần kiểm sốt việc thực hợp dồng nông dân doanh nghiệp Các doanh nghiệp nên hình thành phận nơng vụ bao gồm cán chuyển giao phụ trách số địa bàn định để thực chuyển giao có mối liên hệ chặt chẽ với địa phương (cộng đồng, trưởng bản, trưởng thôn), thành phần kinh tế tư nhân địa phương (đại lý dịch vụ giống trồng, vật nuôi, thức ăn gia súc ) Các cán chuyển giao nên người địa phương Gắn kết sản phẩm mà doanh nghiệp thu với tiền lương cán chuyển giao Thực hợp tác chặt chẽ với trưởng thôn bản, già làng, cán đồn thể, nơng dân giỏi để họ phối hợp cán khuyến nông chuyển giao TBKHCN Các cán cộng đồng thuê theo thời vụ lúc quan trọng như: gieo trồng, chăm sóc thu hoạch d) Chính sách chuyển giao TBKHCN qua chương trình dự án Việc chuyển giao TBKHCN qua chương trình dự án chương trình 132 120, chương trình khuyến nơng cần tập trung đổi nội dung sau: - Về công tác lập dự án kế hoạch chuyển giao tuân theo điểm nêu mục Dựa vào nhu cầu dân, quy hoạch địa phương để xác định nhu cầu - Thống lồng ghép dự án chương trình địa bàn: dự án Sở KH&CN, Sở NN&PTNT, sở ban ngành khác liên quan đến phát triển nông nghiệp nên lồng ghép với hoạt động chuyển giao Trung tâm Khuyến nơng, Sở Tài Sở Kế hoạch Đầu tư trung - 81 - tâm liên kết hoạt động này, tránh tình trạng đầu tư dàn trải, trùng lặp thiếu hụt - Tạo điều kiện tối đa để nông dân – cộng đồng hưởng lợi tham gia lập thực kế hoạch ứng dụng chuyển giao chương trình dự án Tạo điều kiện để địa phương tham gia định địa bàn triển khai Cần coi xã, huyện chủ đầu tư dự án để phát huy tính sáng tạo chủ động địa phương - Thời gian thực dự án nên phù hợp với chu kỳ sinh học - Cần cải tiến chế xét duyệt theo hướng trao quyền nhiều cho sở làm rõ trách nhiệm bên tham gia - Với lãnh đạp dự án phải có chế th khốn hợp đồng rõ ràng - Cơng khai hóa chế tài dự án - Cần phân cấp quản lý dự án cách phù hợp dự án mơ hình chuyển giao Trung ương địa phương - Cần tăng cường giám sát đánh giá kết quả, tác động công tác chuyển giao Cấp chuyển giao, quan chủ trì cần coi việc giám sát, đánh giá bắt buộc Áp dụng phương pháp đánh giá có tham gia giám sát dự án đảm bảo nguồn lực sử dụng khơng thất có hiệu - Tăng cương đóng góp người dân, khâu quản lý, nhân rộng xây dựng tính bền vững TBKHCN chuyển giao Với dự án quốc tế, việc chuyển giao cần lưu ý: - Phối hợp chặt chẽ với địa phương để xác định vùng dự án, nhóm hưởng lợi từ dự án - Tham khảo quy định thủ tục tổ chức tài trợ với tiêu chuẩn Việt Nam quy định tham gia, quyền lợi nghĩa vụ dân, cộng đồng, cán chuyển giao để phát huy tối đa hiệu nguồn lực, không ảnh hưởng tới dự án đầu tư từ nguồn khác e) Chính sách chuyển giao TBKHCN qua tư nhân Thành phần kinh tế tư nhân tham gia chuyển giao TBKHCN nhằm phục vụ lợi ích họ Hình thức chuyển giao mang tính linh hoạt từ giới thiệu sản phẩm, tư vấn sử dụng, hợp đồng chăm sóc chí cịn bao tiêu sản phẩm Tư nhân giới thiệu giống bao tiêu sản phẩm co hàng trăm hàng nghìn nơng dân Tính đáp ứng kênh chuyển giao tư nhân thành nhanh nhạy Cần có hành lang pháp lý cho hoạt động chuyển giao kinh tế tư nhân, coi kinh tế tư nhân kênh chuyển giao thức Khi thị trường cơng nghệ phát triển kênh chuyển giao tư nhân quan trọng Cần có quy định tiêu chuẩn cho kinh tế tư nhân làm cơng tác chuyển giao: có chứng hành nghề, hiểu biết định kiến thức công nghệ chuyển giao (thú y, dịch vụ bảo vệ thực vật, cung cấp giống con, ) - 82 - Cần tăng cường chế độ kiểm tra, giám sát quan quản lý nhà nước trạm thú y, trạm bảo vệ thực vật phòng kinh tế huyện quan chuyên môn cấp tỉnh chất lượng chuyển giao kinh tế tư nhân f) Chính sách cho khuyến nơng sở Khuyến nơng sở kênh chủ lực mạng lưới chân rết cuối tiếp nhận kênh chuyển giao TBKHCN nói tới nơng dân Khuyến nơng sở bao gồm khuyến nông xã, khuyến nông thôn nhóm nơng dân Để chuyển giao có hiệu cần tập trung vào vấn đề sau: - Tổ chức khuyến nông sở: khuyến nông cấp xã, thôn Mỗi thơn nên có khuyến nơng viên hưởng phụ cấp dân ni Mỗi xã có tổ khuyến nông gồm cán khuyến nông xã, khuyến nông viên thôn bản, cán thú y xã, nông dân sản xuất giỏi Tổ khuyến nông xã UBND xã điều hành, quản lý chuyên môn trạm khuyến nông huyện Tổ khuyến nông xã thực nhiệm vụ sau: + Tham mưu cho cấp ủy quyền xã đạo nơng nghiệp xây dựng khuyến nông cộng đồng + Tổ chức thực phương pháp chuyển giao theo bước trình bày + Tổ chức chuyển giao, vận động nông dân áp dụng TBKHCN vào sản xuất + Cung cấp dịch vụ đầu vào cho nơng dân + Đề xuất khó khăn nguyện vọng dân chuyển giao TBKHCN tới quan chuyển giao (trạm khuyến nông, trường viện nghiên cứu, doanh nghiệp, dự án chương trình, ) - Khuyến nơng viên thơn bản: người có uy tín, có lực tổ chức vận động quần chúng dân cử, dân nuôi, mức đóng góp dân Khuyến nơng viên thơn người nông dân tự nguyện tham gia, lấy đồng ruộng làm điểm trình diễn TBKHCN trước chuyển giao Các khuyến nông thôn người am hiểu địa phương, say mê ứng dụng KHKT, có ý chí làm giàu, có uy tín khả giao tiếp, chuyển giao TBKHCN cho người khác theo thực tế, ưu tiên tiếp thu TBKHCN, chọn làm thử, tuyên truyền cho cộng đồng qua mô hình nhà Đây nơng dân mà hệ thống chuyển giao nhà nước, viện nghiên cứu, doanh nghiệp, dự án hay hợp tác để triển khai chương trình Khuyến nong viên thơn hưởng phụ cấp từ ngân sách xã, từ dân đóng góp theo chất lượng hồn thành (số mơ hình thành cơng, số lớp tập huấn, số nơng dân tham gia, tiến hành tốt; kết áp dụng TBKHCN thơn bản) Kinh nghiệm huyện Hồng Su Phì (Hà Giang) cho thấy khuyến nơng viên thơn hưởng từ 250 – 500 kg thóc/1 năm Khuyến nơng viên thơn cịn hưởng từ dịch vụ hoạt động khuyến nông thỏa thuận với nông dân cộng đồng, tiền khuyến nông chương trình dự án, tiền hợp đồng với doanh nghiệp làm cộng tác viên Các hộ nông dân thôn - 83 - khuyến nông viên thôn quản lý có nghĩa vụ đóng góp cho dịch vụ khuyến nơng Cần dành kinh phí khuyến nơng trung ương tỉnh để đào tạo khuyến nông xã khuyến nông viên thôn Những người người trực tiếp chuyển giao TBKHCN tới nông dân Nội dung đào tạo cần hướng vào cung cấp cho họ kiến thức TBKHCN, kỹ phương pháp chuyển giao, cần tập huấn cho họ nội dung bước khuyến nơng có tham gia nêu Cần trang bị cho khuyến nông thôn thiết bị cần thiết làm khuyến nông: tài liệu hướng dẫn, tranh ảnh, mẫu vật, đầu vào thiết bị khác g) Chính sách tài cho chuyển giao TBKHCN - Đa dạng hóa nguồn kinh phí thống tập trung kinh phí cho chuyển giao: Kinh phí cho chuyển giao bao gồm kinh phí từ ngân sách nhà nước cấp, nguồn tài trợ tổ chức cá nhân nước, kinh phí thực chương trình dự án kinh tế xã hội khác, kinh phí doanh nghiệp cá nhân đầu tư nguồn kinh phí thu từ dịch vụ khuyến nơng dân đóng góp Kinh phí cho chuyển giao dùng vào hoạt động chuyển giao: lập kế hoạch, tổ chức chuyển giao (mơ hình, tập huấn, hội nghị, ), giám sát đánh giá, trả công cho cán tham gia chuyển giao Hiện có nhiều đầu mối chuyển giao sử dụng kinh phí nhà nước như: Sở KH&CN, Sở NN&PTNT, Sở TN&MT, nên có lồng ghép chương trình để thống kế hoạch chuyển giao tới sở - Chính sách hỗ trợ chuyển giao TBKHCN: Cần phát huy cao độ đóng góp dân chuyền giao TBKHCN vào nông nghiệp Không nên tiếp tục trợ cấp chênh lệch giá với mơ hình xây dựng Theo nghiên cứu này, nên chia cơng tác chuyển giao thành nhóm: Chuyển giao TBKHCN cho xóa đói giảm nghèo cho phát triển nơng nghiệp hàng hóa Với khuyến nơng cho xóa đói giảm nghèo, vùng sâu vùng xa tiếp tục hỗ trợ 100% giống vật tư cho xây dựng mơ hình vùng đặc biệt khó khăn Hỗ trợ 100% giống 5% vật tư vùng khó khăn mức hỗ trợ giảm dần nông dân thực thành công chuyển dần thành vốn vay tín dụng Với khuyến nơng hàng hóa, vùng có kinh tế hàng hóa hóa phát triển (vùng chuyên canh, đặc sản, ven đô, gần sở chế biến, ) cần huy động đóng góp dân, chủ trang trại, doanh nghiệp, nhà nước nên hỗ trợ kinh phí nhân lực, giống, đầu vào vật tư thiết bị khác nơng dân đóng góp Với nơng dân vùng dân tộc người, việc hỗ trợ nên thực hiện vật tốt tiền mặt Kinh phí hỗ trợ cho chuyển giao tùy theo chất TBKHCN chuyển giao Nên hỗ trợ làm mơ hình chu kỳ sản xuất, đầu tư ba năm liên tục cho dài ngày thời kỳ kiến thiết - 84 - - Sự đóng góp nơng dân: Nhìn chung nơng dân phải đóng góp vào q trình chuyển giao TBKHCN Nếu dân khơng đóng góp nơng dân khơng quan tâm, khơng làm Dân đóng góp kích thích dân sử dụng nguồn lực có hiệu quả, chuyển giao TBKHCN bền vững Mức đóng góp dân cho dân bàn bạc định Mức đóng góp dân dùng để chi cho hoạt động khuyến nông thôn trả công cho cán chuyển giao - Hướng sử dụng kinh phí: Trong điều kiện vùng miền núi phía Bắc cần tăng kinh phí để chuyển giao TBKHCN phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, tổ chức sản xuất, công nghệ sau thu hoạch thị trường Hiện có tới 60% kinh phí dùng cho xây dựng mơ hình 30% dành cho tập huấn, cần tăng kinh phí cho áp dụng phương pháp kết hợp chuyển giao có tham gia người dân Tập trung kinh phí phát triển nguồn nhân lực đầu tư q nhiều vào mơ Việc tính tốn kinh phí cho nội dung tập huấn chuyển giao khơng nên máy móc dựa vào số trang, số từ viết tài liệu Nên dành phần kinh phí hợp lý cho hoạt động sau chuyển giao, nhân rộng hoạt động kiểm tra, giám sát - Phân cấp kinh phí: phân cấp kinh phí cho huyện, xã, theo quy mơ chương trình dự án chuyển giao Tập trung đầu mối tăng cường vai trò quan chuyển (khuyến nông, viện, ), phân cấp mạnh quản lý chương trình chuyển giao Theo nghiên cứu điều kiện nay, tỉnh nên quản lý chương trình dự án lớn (có thể từ 800 triệu đồng trở lên), huyện quản lý dự án từ 200 – 800 triệu), xã quản lý dự án nhỏ 200 triệu đồng Như giảm bớt cồng kềnh, tăng hiệu lực hiệu sở thực hoạt động chuyển giao - Định mức chi tiêu chế tốn: Hồn thiện định mức chi tiêu chế toán hoạt động chuyển giao theo hướng thực tế, đơn giản để giải ngân nhanh có hiệu Cần có định mức riêng cho khoản mục dự án mơ hình nơng thơn miền núi, miền núi Cần cải tiến cách tích chi tiêu định mức chi tiêu thực tiễn với thực tế chuyển giao TBKHCN tới nông dân Cần áp dụng giá thị trường để tính mức kinh phí hỗ trợ khắc phục tình trạng trượt giá lập kinh phí làm mơ hình h) Chính sách phát triển nhân lực chuyển giao TBKHCN Cần có chế độ lương, phụ cấp đặc biệt, có chế độ đãi ngộ thích đáng (tôn vinh nhà khoa học, khuyến nông viên) có nhiều thành tích chuyển giao vùng miền núi phía Bắc Gắn chế độ lương với kết chuyển giao (năng suất sản phẩm nông nghiệp tăng lên) Cần mở lớp bồi dưỡng ngắn hạn cho cán làm chuyển giao để cập nhật thông tin mới, phương pháp kỹ mới, thơng tin thị trường Tiêu chí tuyển dụng vào khuyến nơng nên hồn thiện cho phù hợp với miền núi (biết tiếng dân tộc có kỹ tiếp cận cộng đồng) - 85 - Trong trường đại học, cao đẳng trung cấp nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản cần tổ chức chương trình đào tạo chuyên sâu khuyến nông, khuyến lâm khuyến ngư (phương pháp kỹ khuyến nông, kỹ phát triển cộng đồng, kiến thức kinh tế, thị trường) cho sinh viên kỹ thuật (trồng trọt, chăn nuôi, chế biến bảo quản nông sản), ưu tiên đào tạo cán chuyển giao em nhân dân dân tộc Các trường đào tạo dạy nghề cần nâng cấp đào tạo lĩnh vực, kỹ năng, công nghệ cần thiết cho người dân trình độ lứa tuổi khác biết giải vấn đề khó khăn họ địa phương Nội dung đào tạo nên hướng vào việc nâng cao kỹ giải vấn đề đào tạo theo chứng trọn gói 2.6 – Giải pháp thơng tin, tun truyền tiến khoa học công nghệ Về phổ biến, nhân rộng kết mơ hình: Trách nhiệm việc phổ biến nhân rộng thuộc UBND huyện, xã, phường nơi có nhu cầu chuyển giao, kinh phí để nhân rộng mơ hình tính kinh phí nghiệp khoa học địa phương, Sở KH&CN địa phương quản lý Đây phải coi nhiệm vụ ưu tiên Nghị cấp uỷ Đảng địa phương Nghiên cứu đa dạng hố hình thức tun truyền phổ biến TBKHCN, tận dụng phương tiện thông tin đại chúng đồng thời xây dựng CLB cộng đồng, để thu hút nhiều đối tượng tham gia Qua khảo sát thực tế, phát số điển hình nhân tố mới, kinh nghiệm hay số địa phương Bởi đề tài xin kiến nghị: - Nên lựa chọn tập trung tổng kết sâu số điển hình thành cơng triển khai thực dự án ứng dụng TBKHCN để giới thiệu cho địa phương tham khảo vận dụng - Các địa phương cần đầu tư nâng cao chất lượng ấn phẩm ”Bản tin Khoa học Công nghệ” để tạo diễn đàn trao đổi kinh nghiệm thực dự án ứng dụng TBKHCN địa bàn nông thôn miền núi, kể kinh nghiệm nước - Các Sở KH&CN nên xây dựng số CSDL cơng nghệ tiến chuyển giao cho địa bàn nông thôn; CSDL chun gia có uy tín chuyển giao cơng nghệ cho khu vực nông thôn miền núi để vừa hỗ trợ trực tiếp cho công tác quản lý vừa hỗ trợ địa phương q trình lựa chọn cơng nghệ, quan chuyển gia đủ độ tin cậy, đáp ứng yêu cầu địa phương - Các địa phương cần chủ động đề xuất phối hợp thường xuyên với quan thông tin đại chúng địa bàn xây dựng chuyên đề giới thiệu kinh nghiệm vấn đề xúc đặt việc thúc đẩy ứng dụng KH&CN vào địa bàn - 86 - KẾT LUẬN Công tác chuyển giao TBKHCN nông nghiệp tới nông dân, nông dân dân tộc miền núi phía Bắc có vị trí quan trọng cho nghiệp phát triển nông nghiệp – nông thôn Công tác chuyển giao TBKHCN nông nghiệp năm qua vùng miền núi phía Bắc đạt nhiều thành tựu đáng kể góp phần chuyển đổi cấu trồng, vật nuôi, tăng suất nông nghiệp, nâng cao hiệu kinh tế, đảm bảo an ninh lương thực chỗ, chuyển dịch cấu kinh tế nông nghiệp nơng thơn theo hướng hàng hóa, xóa đói giảm hộ nghèo Cơng tác chuyển giao TBKHCN miền núi phía Bắc đạt ưu điểm chủ yếu sau: - Hệ thống chuyển giao hình thành phát triển bật hệ thống khuyến nông nhà nước hệ thống chuyển giao dự án, doanh nghiệp trường, viện nghiên cứu; - Hệ thống khuyến nông nhà nước có hệ thống sở tới hầu hết huyện số cụm xã, xã vùng sâu vùng xa.; - Hệ thống chuyển giao cộng đồng tiến hành hình thành chưa phải phổ biến nhân tố tích cực cho cơng tác chuyển giao TBKHCN tới nông dân - Một số tỉnh trọng đến phương pháp tiếp cận chuyển giao TBKHCN có tham gia dân; - Nhiều địa phương tích lũy kinh nghiệm áp dụng phương pháp chuyển giao phù hợp; - Vai trị nơng dân q trình chuyển giao khẳng định Hà Giang, Sơn La, Lào Cài, dân tham gia định, cơng tác chuyển giao có hiệu đáp ứng với yêu cầu dân, địa phương, phát huy sức dân giảm hỗ trợ Nhà nước Tuy vậy, việc chuyển giao TBKHCN chưa xứng với tiềm năng, nhiều hạn chế, hiệu chưa cao chưa thật bền vững Nguyên nhân làm hạn chế đến hiệu chuyển giao TBKHCN nơng nghiệp tới nơng dân miền núi phía Bắc là: - Bất cập phương thức chuyển giao, chưa sát với nhu cầu dân đặc điểm địa phương, chưa bàn kỹ từ dân dàn trải Chưa có tham gia tích cực dân lập kế hoạch, đóng góp chuyển giao, giám sát quản lý thành khoa học công nghệ chuyển giao - Phương pháp chuyển giao chưa thật phù hợp với điều kiện dân trí, đặc điểm kinh tế - xã hội, văn hóa cộng đồng Phương pháp chuyển giao chưa thật phù hợp đối tượng, chưa trọng kiến thức địa Phương pháp - 87 - nghèo nàn, nặng xây dựng mô hình tập huấn ký thuyết Thiếu tuyên truyền sâu rộng vai trị chuyển giao - Chính sách chuyển giao cụ thể cho kênh chưa thật hồn thiện Do chưa phát huy cap độ sức mạnh tổng hợp kênh chuyển giao (khuyến nông nhà nước, doanh nghiệp, chương trình dự án, tư nhân khuyến nơng cộng đồng) - Chính sách chuyển giao sách tài cịn nặng bao cấp, làm cho dân ỷ lại, thiếu chế hỗ trợ thích hợp cho vùng, trường hợp cụ thể Nhìn chung kinh phí đầu tư cho chuyển giao cịn thấp Cơ chế tài tốn cịn nhiều bất cập Chưa có chế tài cho cơng tác chuyển giao TBKHCN nơng nghiệp nơng thơn - Chính sách nhân lực cịn nhiều bất cập thu thập đãi ngộ cán chuyển giao; Kiến thức kỹ thuật chưa sâu rộng, kỹ chuyển giao chưa sát, thiếu kiến thức cộng đồng, kiến thức kinh tế - xã hội Đội ngũ cán chuyển giao thiếu cấp sở, thơn Để chuyển giao có hiệu TBKHCN tới nơng dân vùng miền núi phía Bắc cần phải: - Quán triệt đặc điểm liên quan đến chuyển giao TBKHCN miền núi phía Bắc; - Nắm định hướng chuyển giao TBKHCN sau đây: phải góp phần xóa đói giảm nghèo, tạo bước phát triển nơng nghiệp hàng hóa; TBKHCN chuyển giao phải kỹ thuật phù hợp với điều kiện kinh tế sinh thái tự nhiện, kỹ khả áp dụng người dân, người dân lựa chọn định, đáp ứng nhu cầu thị trường, tập trung tăng cao độ đồng vững suất tăng đột biến suất nơng nghiệp; xã hội hóa cơng tác chuyển giao TBKHCN; chuyển giao phải đảm bảo hài hịa lợi ích bên tham gia chuyển giao; chuyển giao TBKHCN phải đảm bảo nông nghiệp phát triển bền vững - Phương thức chuyển giao phương thức tiếp cận có tham gia Cần cải tiến công tác lập kế hoạch dự án chuyển giao với tham gia bên liên đới theo điểm nêu; Cần áp dụng linh hoạt phương pháp chuyển giao thông qua mơ hình chuyển giao có tham gia - Cần có sách cụ thể cho chuyển giao TBKHCN qua khuyến nơng nhà nước, doanh nghiệp, chương trình dự án, tư nhận cộng đồng Cần đặc biệt coi trọng phát triển khuyến nông cộng đồng tổ chức nhân lực Đây lực lượng để giúp nông dân tiếp thu kỹ thuật Cần hồn thiện sách tài theo xu hướng trao quyền nhiều cho huyện, xã thôn bản, cho cán chuyển giao, xây dựng chế phù hợp với chuyển giao TBKHCN miền núi phía Bắc - 88 - ... học công nghệ nông nghiệp tỉnh miền núi phía Bắc Chương Đề xuất tiêu chí giải pháp đảm bảo tính bền vững việc chuyển giao tiến khoa học công nghệ nông nghiệp tỉnh miền núi phía Bắc Các khuyến nghị... GIÁ TÍNH BỀN VỮNG CỦA CHUYỂN GIAO TIẾN BỘ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ TRONG NÔNG NGHIỆP Ở CÁC TỈNH MIỀN NÚI PHÍA BẮC - 21 - I – ĐẶC ĐIỂM VỀ ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÙNG MIỀN NÚI PHÍA BẮC Vùng miền núi phía. .. ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ CHUYỂN GIAO TIẾN BỘ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ TRONG NÔNG NGHIỆP Ở CÁC TỈNH MIỀN NÚI PHÍA BẮC 3.1 – Đánh giá kết chuyển giao tiến khoa học công nghệ Về nội dung chuyển giao TBKHCN tập