Tiểu luận một số vấn đề chung về văn hóa chính trị và giá trị đặc trưng của văn hóa chính trị việt nam

Văn hóa chính trị là một phương diện của văn hóa, ở đó kết tinh toàn bộ các giá trị, phẩm chất, trình độ, năng lực chính trị, được hình thành trên một nền chính trị nhất định; là văn hóa được thể hiện trong hoạt động chính trị của con người, tổ chức và thể chế chính trị. Văn hóa chính trị là tập hợp các giá trị, thái độ, niềm tin được cộng đồng chia sẻ và nó có thể chi phối, định hướng hoạt động của các cá nhân và tổ chức khi các chủ thể này tham gia vào đời sống chính trị. Văn hóa chính trị luôn có một vai trò rất to lớn đối với mỗi quốc gia, mỗi dân tộc trong việc tổ chức xã hội, định hướng điều chỉnh các hành vi và quan hệ xã hội. Đồng thời, thúc đẩy hoạt động của giai cấp, cá nhân trong chính trị, góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả của hoạt động chính trị. Trong xu hướng toàn cầu hóa đã mở ra cơ hội phát, song cũng tạo ra những thách thức mới cho mỗi quốc gia, mỗi dân tộc. Văn hóa chính trị ở nước ta có một quá trình hình thành và phát triển lâu dài, gắn liền với lịch sử dựng nước, giữ nước của dân tộc và dựa trên nền tảng chủ nghĩa Mác Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, hướng tới mục tiêu “Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”. Điều đó đảm bảo định hướng xã hội chủ nghĩa, thống nhất giữa tính cách mạng và tính khoa học, truyền thống với hiện đại. Những năm qua, Đảng và Nhà nước ta luôn quan tâm đến văn hóa, văn hóa chính trị. Trong sự nghiệp đổi mới, bên cạnh những mặt tích cực, quá trình hội nhập quốc tế sâu rộng và mặt trái của nền kinh tế thị trường đã tác động không nhỏ đến văn hóa chính trị. Việc giữ vững những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc, đặc biệt là những giá trị văn hóa chính trị có vai trò rất quan trọng đối với sự ổn định nền chính trị, từ đó sẽ tạo ra động lực cho sự hòa nhập, phát triển, ổn định của nước ta. Với lý do trên, tôi lựa chọn nội dung “Văn hóa chính trị và giải pháp xây dựng văn hóa chính trị ở Việt Nam hiện nay” làm tiểu luận tốt nghiệp lớp Hoàn chỉnh kiến thức cao cấp lý luận chính trị.

MỞ ĐẦU

Văn hóa chính trị là một phương diện của văn hóa, ở đó kết tinh toàn bộcác giá trị, phẩm chất, trình độ, năng lực chính trị, được hình thành trên mộtnền chính trị nhất định; là văn hóa được thể hiện trong hoạt động chính trị củacon người, tổ chức và thể chế chính trị Văn hóa chính trị là tập hợp các giátrị, thái độ, niềm tin được cộng đồng chia sẻ và nó có thể chi phối, định hướnghoạt động của các cá nhân và tổ chức khi các chủ thể này tham gia vào đờisống chính trị

Văn hóa chính trị luôn có một vai trò rất to lớn đối với mỗi quốc gia,mỗi dân tộc trong việc tổ chức xã hội, định hướng điều chỉnh các hành vi vàquan hệ xã hội Đồng thời, thúc đẩy hoạt động của giai cấp, cá nhân trongchính trị, góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả của hoạt động chính trị.Trong xu hướng toàn cầu hóa đã mở ra cơ hội phát, song cũng tạo ra nhữngthách thức mới cho mỗi quốc gia, mỗi dân tộc Văn hóa chính trị ở nước ta cómột quá trình hình thành và phát triển lâu dài, gắn liền với lịch sử dựng nước,giữ nước của dân tộc và dựa trên nền tảng chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng

Hồ Chí Minh, hướng tới mục tiêu “Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng,văn minh” Điều đó đảm bảo định hướng xã hội chủ nghĩa, thống nhất giữatính cách mạng và tính khoa học, truyền thống với hiện đại

Những năm qua, Đảng và Nhà nước ta luôn quan tâm đến văn hóa, vănhóa chính trị Trong sự nghiệp đổi mới, bên cạnh những mặt tích cực, quátrình hội nhập quốc tế sâu rộng và mặt trái của nền kinh tế thị trường đã tácđộng không nhỏ đến văn hóa chính trị Việc giữ vững những giá trị văn hóatruyền thống của dân tộc, đặc biệt là những giá trị văn hóa chính trị có vai tròrất quan trọng đối với sự ổn định nền chính trị, từ đó sẽ tạo ra động lực cho sựhòa nhập, phát triển, ổn định của nước ta Với lý do trên, tôi lựa chọn nội

dung “Văn hóa chính trị và giải pháp xây dựng văn hóa chính trị ở Việt

Nam hiện nay” làm tiểu luận tốt nghiệp lớp Hoàn chỉnh kiến thức cao cấp lý

luận chính trị

NỘI DUNG

I MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ VĂN HÓA CHÍNH TRỊ VÀ GIÁ TRỊ ĐẶC TRƯNG CỦA VĂN HÓA CHÍNH TRỊ VIỆT NAM

1 Văn hóa và văn hóa chính trị

Văn hóa là do con người tạo dựng và sáng tạo ra trong suốt quá trìnhlịch sử, trong ứng xử với tự nhiên và xã hội, bao gồm văn hóa vật thể và phivật thể; là toàn bộ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra Ởnước ta hiện nay có nhiều quan niệm khác nhau về văn hóa Trong đó, quanniệm chiếm số đông các nhà nghiên cứu, các nhà quản lý trong lĩnh vực vănhóa Việt Nam thì văn hóa được hiểu là cộng đồng văn hóa dân tộc - quốc gia.Đây là nền văn hóa dân tộc thống nhất trên cơ sở đa dạng sắc thái văn hóa tộcngười Khái niệm dân tộ - quốc gia chỉ một quốc gia có chủ quyền, trong đóphần lớn công dân gắn bó với nhau bởi những yếu tố tạo nên một dân tộc.Theo đó, nói tới văn hóa phải nhấn mạnh hai đặc trưng căn bản:

Một là, văn hóa không phải là sản phẩm của từng cá nhân riêng lẻ (đối

với cá nhân, người ta gọi là nhân cách, phong cách), mà nó là sản phẩm củamột nhóm, một tập thể, một cộng đồng

Hai là, văn hóa là nói tới các giá trị đã tồn tại trong một thời gian tương

đối dài, được xác lập tương đối ổn định

Do đó, để xây dựng, thay đổi văn hóa không thể diễn ra trong ngày mộtngày hai bằng các biện pháp mang tính tình thế

Sinh thời, Hồ Chí Minh từng viết: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đíchcủa cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết,đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ

cho sinh hoạt hằng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng Toàn bộnhững sáng tạo và phát minh đó tức là văn hoá.”1 Văn hoá là sự tổng hợp củamọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sảnsinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn.Theo quan niệm của Người, văn hóa chính là biểu hiện của sự hiểu biết, tàinăng, trí tuệ, đạo đức, lối sống, tâm hồn, v.v của con người và của mỗi cộngđồng dân tộc trong mối quan hệ với xã hội và tự nhiên Đó là cách tiếp cậnkhông chỉ coi văn hóa đơn thuần là đời sống tinh thần của con người - xã hội

mà từ trong bản chất của mình Văn hóa chính là linh hồn của một xã hội, làsức mạnh trường tồn của một dân tộc, là sức sống vươn lên của thời đại.Người cũng chỉ ra năm điểm lớn xây dựng nền văn hoá dân tộc 1) Xây dựngtâm lý: tinh thần độc lập tự cường 2) Xây dựng luân lý: biết hy sinh mình,làm lợi cho quần chúng 3) Xây dựng xã hội: mọi sự nghiệp có liên quan đếnphúc lợi của nhân dân trong xã hội 4) Xây dựng chính trị: dân quyền 5) Xâydựng kinh tế

Theo quan niệm và cách tiếp cận trên, văn hóa chính trị là một phươngdiện của văn hóa, ở đó kết tinh toàn bộ các giá trị, phẩm chất, trình độ, năng lựcchính trị, được hình thành trên một nền chính trị nhất định Chủ tịch Hồ ChíMinh luôn coi trọng vai trò của văn hóa Văn hóa giữ vị trí, vai trò quan trọngtrong toàn bộ đời sống xã hội Hồ Chí Minh đã khẳng định: Trong công cuộckiến thiết nước nhà có bốn vấn đề chú ý đến; cùng phải coi trọng ngang nhau:chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội “Đưa nghệ thuật vào chính trị Đúng lắm.Văn hóa, nghệ thuật cũng như mọi hoạt động khác, không thể đứng ngoài, màphải ở trong kinh tế và chính trị”2 và ngược lại kinh tế, chính trị cũng phải nằm

trong văn hóa Kiên định mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, Ngườichỉ rõ: Muốn tiến lên chủ nghĩa xã hội thì phải phát triển kinh tế và văn hóa Vìsao không nói phát triển văn hóa và kinh tế? Tục ngữ ta có câu: Có thực mới

1 Hồ Chí Minh, toàn tập, Tập 3, Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội, 2011, tr 458.

2 Hồ Chí Minh, toàn tập, Tập 7, Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội, 2011, tr 246.

vực được đạo; vì thế kinh tế phải đi trước Phát triển kinh tế và văn hóa để nângcao đời sống vật chất và văn hóa của nhân dân ta “Với quyết tâm tự lực cánhsinh của mình và sự giúp đỡ vô tư của các nước bạn, chúng ta đang ra sức khôiphục kinh tế, nhằm cải thiện dần đời sống vật chất và văn hóa của nhân dânta”3.

Vật chất và tinh thần là hai mặt của đời sống xã hội nói chung và đờisống mỗi con người nói riêng, nên, nếu coi kinh tế là nền tảng vật chất của xãhội, đáp ứng nhu cầu vật chất, thì văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, đápứng nhu cầu tinh thần của con người và xã hội Không thể phát triển ổn định vàbền vững nếu chỉ chú trọng tăng trưởng kinh tế mà bỏ quên, thậm chí hy sinhcác giá trị văn hóa Sự phát triển của mỗi quốc gia, dân tộc là một quá trình nộisinh và có sự chuyển hóa lẫn nhau giữa phát triển kinh tế và văn hóa; trong đóvăn hóa bao trùm tất cả các phương diện của hoạt động xã hội; không chỉ chiphối, tác động mà còn có khả năng quy định sự phát triển của xã hội Một quốcgia nếu chỉ coi tăng trưởng kinh tế là mục tiêu duy nhất thì không những môitrường xã hội bị hủy hoại, xung đột ngày càng gay gắt, sự suy thoái về đạo đức,lối sống, văn hóa ngày càng tăng mà có thể, gần nhất là mục tiêu kinh tế cũngkhó đạt được Với ý nghĩa đó, khả năng phát triển ổn định và bền vững của mộtdân tộc không chỉ dựa vào nền tảng vật chất mà còn cần phải dựa vào nền tảngtinh thần

3 Hồ Chí Minh, toàn tập, Tập 10, Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội, 2011, tr 204.

Văn hoá chính trị bao gồm các thành tố khác nhau Tùy thuộc vào cáchtiếp cận, định nghĩa về văn hóa chính trị mà người ta xác định các thành tốcủa văn hóa chính trị cũng khác nhau Qua nghiên cứu nhận thấy các thành tốcủa văn hóa chính trị được xác định gồm các yếu tố như:

Hệ tư tưởng chính trị là một tập hợp các tư tưởng tạo thành các mụctiêu, đường lối, chiến lược, sách lược chính trị của một chủ thể Các giá trịchính trị là những điều được tin là đúng đắn, có ý nghĩa, được cộng đồng thừanhận và chia sẻ một cách rộng rãi Các giá trị thường được tiếp nhận từ truyềnthống, hoặc được định hình qua thực tiễn chính trị Các giá trị thường mangtính chủ quan, được tiếp nhận từ truyền thống, hoặc được định hình thông quathực tiễn chính trị Các giá trị có tính ổn định và bền vững, có ý nghĩa chiphối hành vi của các cá nhân, các nhóm trong cộng đồng

Các chuẩn mực chính trị xác định cách ứng xử phù hợp với điều màmột xã hội cho là tốt, là đúng, và nó được hầu hết các thành viên trong xã hộitôn trọng Hành vi chính trị là hành vi thể hiện trong hoạt động, qua hoạtđộng Đó là hành động, việc làm, là sự giao tiếp, ứng xử của con người trongquá trình tham gia vào đời sống chính trị Hành vi chính trị của các cá nhânthường bị chi phối bởi các giá trị và chuẩn mực mà mỗi cá nhân theo đuổi

Các nghi thức và truyền thống là các yếu tố hữu hình của văn hóa chínhtrị, là một phần của bản sắc văn hóa quốc gia Các biểu tượng chính trị lànhững cái chứa đựng các ý nghĩa, các giá trị nhất định Các truyền thuyếtchính trị là những câu chuyện về lịch sử, về con người được người dân truyền

từ đời này qua đời khác Các nhân vật anh hùng là hiện thân của các phẩmchất và tính cách mà một quốc gia tự hào

2 Giá trị đặc trưng của văn hóa chính trị Việt Nam

Văn hóa là hệ thống các giá trị và chuẩn mực chung được cộng đồngchia sẻ và thừa nhận Theo định nghĩa của UNESCO, văn hóa chứa đựng cảyếu tố vật chất và phi vật chất, tuy nhiên vai trò chủ yếu của văn hóa là vềlĩnh vực tinh thần - phi vật chất (tâm hồn, tri thức, cảm xúc, văn học, nghệthuật, phương thức chung sống, hệ thống giá trị, đức tin…) Hơn nữa, theođịnh nghĩa này văn hóa thuộc phạm trù của cả một xã hội hay một nhóm

người, như vậy vai trò của văn hóa trong cá nhân con người và vai trò của vănhóa trong thể chế chính trị - xã hội (nhất là nhà nước) đã không được đề cậptới Trong Tác phẩm “Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản” C.Mác đã viết: “Nếucác ông lấy những quan niệm tư sản của các ông về tự do, về văn hóa, về luậtpháp, v.v., làm tiêu chuẩn để xét việc xóa bỏ sở hữu tư sản thì chẳng cần phảitranh cãi với chúng tôi làm gì Chính những tư tưởng của các ông là sản phẩmcủa những quan hệ sản xuất và sở hữu tư sản, cũng như pháp quyền của cácông chỉ là ý chí của giai cấp các ông được đề lên thành luật pháp, cái ý chí mànội dung là do những điều kiện sinh hoạt vật chất của giai cấp các ông quyếtđịnh”4 Văn hóa chính trị là những giá trị cốt lõi, huyết mạch trong mỗi hệthống chính trị; là một hệ giá trị văn hóa được con người lựa chọn tiếp nhận

và biểu hiện ra trong quá trình hoạt động chính trị Trước hết, đó là trình độgiác ngộ khoa học về chính trị, tức là sự nắm vững các tri thức, giúp conngười nhận thức đúng bản chất của lợi ích và quyền lực chính trị, biết phânbiệt sự khác nhau, động cơ, thái độ và hành vi trong hoạt động chính trị Sựgiác ngộ về văn hóa chính trị được hình thành từ hai nguồn tri thức khoa học

lý luận và từ kinh nghiệm thực tiễn Văn hóa chính trị là chất lượng tổng hợpcủa tri thức và kinh nghiệm hoạt động chính trị, là tình cảm và niềm tin chínhtrị của mỗi cá nhân tạo thành ý thức chính trị, động cơ thúc đẩy họ vươn tớinhững hành động chính trị một cách tự giác phù hợp với lý tưởng chính trịcủa xã hội

Văn hóa chính trị có thể được nhận dạng qua một số nét khái quát chínhnhư sau:

Thứ nhất, là nhu cầu và thói quen, qua hành động tích cực tham gia của

cá nhân vào các sinh hoạt chính trị - xã hội theo những chuẩn mực nhất định

vì lợi ích của cộng đồng, bảo vệ, tán thành, ủng hộ hoặc phê phán, phản đốinhững hiện tượng, những sự việc ở các lĩnh vực trong đời sống xã hội (chínhtrị, kinh tế, văn hóa, nghệ thuật ) theo những chuẩn mực văn hóa và quan

điểm, lập trường chính trị nhất định Thứ hai, là qua giao tiếp, ứng xử trong

các mối quan hệ (cá nhân với cá nhân, đồng nghiệp, đồng cấp, cấptrên với cấp dưới; cá nhân với tổ chức; cá nhân với xã hội trên các vấn đề

4 C.Mác và Ph.Ăngghen, toàn Tập, Tập 4, Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội, 1995, tr.619.

thuộc về lợi ích) Một trong những biểu hiện của hình thức này là văn hóatranh luận, văn hóa đối thoại Văn hóa chính trị của từng cá nhân bộc lộ quaquan điểm giai cấp, lập trường chính trị, khí chất, năng lực trí tuệ, trình độ tưduy, dấu ấn nghề nghiệp, phẩm chất đạo đức, tác phong, nhân cách của mỗingười, từ mỗi công dân bình thường đến các chính khách, các nhà lãnh đạo,quản lý nắm trong tay quyền lực chính trị Thông qua quan hệ giao tiếp, ứng

xử có thể đánh giá trình độ văn hóa chính trị của mỗi người ở các mức độ:Mức độ tự biết mình; mức độ biết lắng nghe tiếp nhận, chọn lọc và xử lýthông tin; mức độ biết thích ứng và đáp ứng để thỏa mãn nhu cầu của ngườikhác vì mục tiêu chính trị; trung thành với lý tưởng chính trị, tính trung thực

và khiêm nhường, sự kiên quyết, khéo léo, mưu lược, lòng nhân ái, hướng vềnhân dân, dân tộc và tận tụy phục vụ nhân dân một cách có hiệu quả

Văn hóa chính trị không có mục đích tự thân trong đời sống chính trị,không tự nhiên hình thành ở mỗi cá nhân cũng như ở các nhà chính trị, ở đảngchính trị, nhưng cần xây dựng, bồi dưỡng để trở thành nhu cầu nội sinh trongtừng cá nhân, tổ chức Từ đó, mới tạo được nền tảng để tập hợp, giáo dụcquần chúng, tìm ra được các hình thức tổ chức phù hợp để quy tụ mọi tầnglớp, giai cấp xã hội phấn đấu theo định hướng của đảng chính trị Con đườnghình thành văn hóa chính trị ở mỗi con người khác nhau nhưng nhìn tổng quát

có thể thấy một số điểm chung: Thông qua một quá trình giáo dục và giáodưỡng của hệ thống giáo dục gồm gia đình, nhà trường, xã hội và từ sự tự nỗlực tìm kiếm, học hỏi của mỗi người; hình thành từ hoạt động thực tiễn, từ sựtrải nghiệm của mỗi người trong đời sống chính trị, trong lao động sản xuất vàgiao tiếp với cộng đồng

Giá trị là phạm trù riêng có của loài người, liên quan đến lợi ích vậtchất cũng như tinh thần của con người Bản chất và ý nghĩa bao quát của giátrị là tính nhân văn Chức năng cơ bản nhất của giá trị là định hướng, đánh giá

và điều chỉnh các hoạt động của cá nhân và cộng đồng Giá trị gắn liền vớinhu cầu con người Nhu cầu của con người rất phong phú, đa dạng và đượcbiểu hiện dưới nhiều hình thức khác nhau Chính nhu cầu là động cơ thúc đẩy

mạnh mẽ hành động của con người, giúp con người tạo nên những giá trị vậtchất và tinh thần.

Có những giá trị có thể định lượng bởi một giá, nhưng cũng có nhữnggiá trị không thể định giá - vô giá: lòng yêu nước, tình yêu tình bạn, các tácphẩm nghệ thuật Những hành động của con người vì nhu cầu và thỏa mãnnhu cầu trong quá trình tồn tại của mình ẩn chứa các giá trị văn hóa Khíacạnh trí tuệ, năng lực sáng tạo, khát vọng nhân văn của con người biểu hiệntrong hoạt động sống của cá nhân, cộng đồng, dân tộc: ăn, mặc, ở, đi lại, giaotiếp xã hội, giáo dục, tập quán, tín ngưỡng, tạo nên nét đặc trưng của giá trịvăn hóa Nhu cầu của con người càng cao càng tạo điều kiện cho việc hìnhthành các giá trị văn hóa Giá trị văn hóa là cái hình thành trong quá trình vậnđộng của các cá nhân, nhóm và cộng đồng xã hội vươn tới thỏa mãn nhu cầucủa mình Do vậy, nói tới giá trị văn hóa là nói tới những thành tựu của một

cá nhân hay một dân tộc đã đạt được trong quan hệ với thiên nhiên, với xã hội

và trong sự phát triển bản thân mình; nói tới giá trị văn hóa cũng là nói tớithái độ, trách nhiệm và những quy tắc ứng xử của mỗi người trong quan hệcủa bản thân với gia đình, xã hội và thiên nhiên; nói tới giá trị văn hóa cũng lànói tới những biểu tượng cho cái chân - thiện - mỹ

Từ những phân tích, luận giải trên, văn hóa chính trị là một trong nhữngtiêu chí quan trọng hàng đầu để cho mỗi người hướng tới để rèn luyện, họctập và tu dưỡng bản thân, xứng đáng là một công dân trong một đất nước và

xã hội tiến bộ, văn minh Các giá trị đặc trưng của văn hóa chính trị Việt Namđược biểu hiện như sau:

Chủ nghĩa yêu nước, ý thức dân tộc: Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam đã

phát triển qua các thời kỳ lịch sử khác nhau, từ thời vua Hùng dựng nước chođến ngày nay Trong mỗi giai đoạn, tư tưởng yêu nước lại có những biểu hiệnkhác nhau do tính lịch sử quy định Thời kỳ trung đại, yêu nước là “trungquân, ái quốc”, nhưng đến thời kỳ cách mạng xã hội chủ nghĩa, yêu nước lại

mang một ý nghĩa khác, đó là yêu nhân dân, yêu dân tộc; “trung với nước,hiếu với dân” Chủ nghĩa yêu nước biểu hiện ở việc luôn đặt lợi ích của tổquốc lên trên, sẵn sàng hy sịnh vì độc lập của tổ quốc Chủ nghĩa yêu nướcViệt Nam còn được tâm linh hóa thành một thứ tín ngưỡng Lòng yêu nướckhông đơn giản là một thứ tình cảm thuần túy, mà nó có thể trở thành thứ mọingười thờ phụng Nhiều gia đình Việt Nam ở vùng nông thôn hiện vẫn cònlập bàn thờ Tổ quốc với lá cờ đỏ sao vàng và ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh đặtphía trên bàn thờ tổ tiên Hệ thống thành hoàng làng ở các tỉnh khu vực đồngbằng Bắc Bộ chủ yếu thờ phụng các nhân vật lịch sử, những người khi cònsống đã có công với dân, với nước Lòng yêu nước trở thành dòng chủ lưuxuyên suốt trong lịch sử hằng nghìn năm dựng nước và giữ nước.

Tính cộng đồng: Tính cộng đồng bắt nguồn từ chủ nghĩa yêu nước.

Tính cộng đồng đã góp phần củng cố khối đoàn kết dân tộc Tinh thần cộngđồng được hình thành do tác động của quá trình sản xuất Lịch sử đã chứngminh, ngay từ khi thành lập nhà nước Văn Lang, điều kiện quan trọng nhất đểnhà nước đó hình thành là công cuộc đắp đê ngăn lũ để sản xuất, chứ khôngphải do phân hóa xã hội Chính công cuộc đắp đê đòi hỏi phải có sự cố kếtcủa cộng đồng Tinh thần cộng đồng của người Việt được còn được thể hiện

rõ nét qua trục: Nhà - Làng - Nước Tuy nhiên, trong làng, quan hệ huyết

thống vẫn giữ vai trò quan trọng Nước là yếu tố bao trùm cả nhà và làng.

Làng là thành trì chống ngoại xâm từ phương Bắc xuống, cưỡng lại sự đồnghóa của Trung Quốc, cố thủ tinh thần dân tộc Hơn nữa, chính các cuộc chiếntranh chống ngoại xâm cũng góp phần củng cố tính cộng đồng của ngườiViệt Đứng trước kẻ thù lớn mạnh hơn mình gấp nhiều lần thì chỉ có tinh thầnđoàn kết, tính cộng đồng mới có thể giúp người Việt tạo nên sức mạnh chiếnthắng kẻ thù Để duy trì tính cộng đồng và sự đoàn kết thống nhất, người ViệtNam có một chuẩn mực xã hội truyền thống là quyền lợi cá nhân phải phụctùng quyền lợi của cộng đồng, quyền lợi của các cộng đồng nhỏ phải phụctùng quyền lợi của cộng đồng lớn, quyền lợi của cả dân tộc

Trọng lão: Trọng lão trở thành một chuẩn mực quan trọng trong các ứng

xử xã hội nói chung và trong ứng xử chính trị nói riêng được thể hiện trongsuốt chiều dài lịch sử của dân tộc Trong một cộng đồng, người lớn tuổi, ngườigià luôn được tôn trọng Từ hành động triệu tập Hội nghị Diên Hồng của vuaTrần để hỏi ý kiến các bô lão về việc có đánh quân Nguyên Mông hay không,cho tới các ứng xử mang tính cá nhân, đều cho thấy văn hóa trọng lão được đềcao

Cách mạng xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc (1954-1975) và trên cả nướcsau năm 1975 là sự nghiệp khó khăn, mới mẻ Cùng với xây dựng, củng cố chế

độ chính trị, xây dựng, phát triển kinh tế phải tạo dựng những giá trị văn hóa.Trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược, vớiđường lối kháng chiến toàn dân, toàn diện, trong đó có kháng chiến về văn hóa,chống văn hóa thực dân, phản động, xây dựng nền văn hóa cách mạng, yêunước mang tính dân tộc, dân chủ, khoa học và tiến bộ Mặt trận văn hóa tạo nênsức mạnh chính trị, tinh thần, tư tưởng to lớn cùng với sức mạnh chính trị, quân

sự, kinh tế trong chiến lược tổng hợp để chiến thắng những kẻ thù mạnh nhất

và tàn bạo nhất, văn hóa, văn minh Việt Nam chiến thắng bạo tàn

Từ những đặc trưng trên cho thấy, trong công cuộc đổi mới hiện nay,văn hóa chính trị càng cần được đề cao, nhất là đối với những nhà hoạt độngchính trị, bởi vì họ chính là tấm gương học tập, là biểu tượng của một nền vănhóa chính trị hiện đại đậm đà bản sắc dân tộc của Việt Nam hiện nay Năm

1986, Đảng ta kế thừa và phát triển quan điểm về văn hóa của các giai đoạntrước, đưa ra quan điểm: Văn hóa là nhu cầu thiết yếu của đời sống con người,thể hiện trình độ phát triển chung của đất nước, là lĩnh vực sản xuất tinh thần,tạo ra các giá trị, sản phẩm làm giàu đẹp cuộc sống Xây dựng và phát triểnvăn hóa không phải là một vấn đề riêng, nó liên quan mật thiết với sự nghiệpxây dựng và phát triển nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, sựnghiệp phát triển kinh tế xã hội trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa

đất nước Ngay từ Đại hội V, Đảng ta đã yêu cầu “Ngoài số đầu tư của Nhànước, cần động viên khả năng của nhân dân, của các cơ sở, các đoàn thể và sửdụng tốt quỹ phúc lợi xí nghiệp để phát triển sự nghiệp văn hóa”5.

Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu vừa là độnglực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội Mục tiêu của sự nghiệp đổi mới làphấn đấu vì sự nghiệp dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, vănminh, trong đó phải giải quyết hài hoà giữa sự phát triển kinh tế và văn hóa,bảo đảm cho đất nước phát triển bền vững và lâu dài Vì vậy, Đảng Cộng sảnViệt Nam nhấn mạnh tới vai trò của việc xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm

đà bản sắc dân tộc Nền văn hóa này vừa phải là nền tảng tinh thần của xã hội,vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội Mọihoạt động kinh tế phải đặt con người ở vị trí trung tâm của sự phát triển, vừaphải chú ý đến hiệu quả kinh tế, vừa phải chú ý đến hiệu quả xã hội và vănhóa Đồng thời, phải chú trọng khai thác văn hóa như một nguồn lực đặc biệt

để phát triển kinh tế - xã hội, nhất là phát triển các ngành công nghiệp vănhóa, dịch vụ văn hóa và du lịch văn hóa… Như vậy, văn hóa không phải làkết quả thụ động của nền kinh tế mà là nguyên nhân, động lực thúc đẩy sựphát triển kinh tế - xã hội

Nền văn hóa Việt Nam là nền văn hóa thống nhất mà đa dạng trongcộng đồng các dân tộc Việt Nam Tính thống nhất của nền văn hóa Việt Namthể hiện ở sự thống nhất về truyền thống yêu nước và tinh thần đại đoàn kếtcủa các dân tộc anh em trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; thốngnhất ở việc bảo đảm sự lãnh đạo của Đảng và quản lý của Nhà nước đối vớiviệc xây dựng và phát triển sự nghiệp văn hóa; thống nhất ở ý chí và nguyệnvọng chung của cộng đồng các dân tộc trong sự nghiệp đổi mới hiện nay

Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xãhội được thông qua tại Đại hội lần thứ VII (6/1991) đã xác định nền văn hóa

5 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ V, tập II, Nxb Sự thật, Hà Nội,

1982, tr.69.

tiên tiến và đậm đà bản sắc dân tộc là một trong sáu đặc trưng cơ bản của chế

độ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam Như vậy, nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bảnsắc dân tộc vừa là mục tiêu phấn đấu, vừa là một nhiệm vụ trọng yếu trongthời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội

Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII) của Đảng về xây dựng và phát triểnnền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, đã nhắc lại lời dạy củaChủ tịch Hồ Chí Minh “Chủ tịch Hồ Chí Minh đã xác định văn hóa là một mặtcăn bản của xã hội Người chỉ rõ trong công cuộc kiến thiết nước nhà có bốn vấn

đề phải chú ý đến, cùng phải coi trọng ngang nhau: chính trị, kinh tế, xã hội, vănhóa Văn hóa là một trong những mục tiêu, nhiệm vụ xây dựng con người mới

xã hội chủ nghĩa”6 Đồng thời, khẳng định: Văn hóa Việt Nam là tổng thể nhữnggiá trị vật chất và tinh thần do cộng đồng các dân tộc Việt Nam sáng tạo ra trongquá trình dựng nước và giữ nước…, là kết quả giao lưu và tiếp thu tinh hoa củanhiều nền văn minh thế giới để không ngừng hoàn thiện mình Văn hóa ViệtNam đã hun đúc nên tâm hồn, khí phách, bản lĩnh Việt Nam, làm rạng rỡ lịch sử

vẻ vang của dân tộc” “Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu,vừa là động lực của sự phát triển kinh tế - xã hội

Đến Đại hội XI, nhiệm vụ chăm lo phát triển văn hóa được đúc kết côđọng hơn, cụ thể hơn, tập trung vào 4 nội dung quan trọng; là một trong sáuđặc trưng cơ bản của chế độ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam Cương lĩnh xâydựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triểnnăm 2011) khẳng định “Xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đàbản sắc dân tộc, phát triển toàn diện, thống nhất trong đa dạng, thấm nhuầnsâu sắc tinh thần nhân văn, dân chủ, tiến bộ; làm cho văn hóa gắn kết chặt chẽ

và thấm sâu vào toàn bộ đời sống xã hội, trở thành nền tảng tinh thần vữngchắc, sức mạnh nội sinh quan trọng của phát triển”7 Nghị quyết Trung ương 9

6 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện hội nghị lần thứ năm Ban chấp hành Trung ương khóa VIII, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1998, tr.9.

7 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb CTQG, Hà Nội, 2011, tr.75,

76.

(khóa XI) về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứngyêu cầu phát triển bền vững đất nước đã nhấn mạnh: Xây dựng nền văn hóa

và con người Việt Nam phát triển toàn diện, hướng đến chân - thiện - mỹ,thấm nhuần tinh thần dân tộc, nhân văn, dân chủ và khoa học Văn hóa thực

sự trở thành nền tảng tinh thần vững chắc của xã hội, là sức mạnh nội sinhquan trọng bảo đảm sự phát triển bền vững và bảo vệ vững chắc Tổ quốc vìmục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh Văn hóa là nềntảng tinh thần của xã hội, là mục tiêu, động lực phát triển bền vững đất nước.Văn hóa phải được đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội

Tiếp tục phát triển các quan điểm trước đây về phát triển văn hóa, Đạihội XII của Đảng đã nhấn mạnh quan điểm văn hóa là nền tảng tinh thần của xãhội, sức mạnh nội sinh hun đúc nên phẩm chất, cốt cách con người Việt Namtrong suốt chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước Nhấn mạnh xây dựng nềnvăn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc trong bối cảnh kinh tế thịtrường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế Như vậy, quan niệmcủa Đảng ta về văn hóa cũng khẳng định: Văn hóa là tổng thể những giá trị vậtchất và tinh thần, nhưng đồng thời khẳng định vai trò của văn hóa là nhu cầuthiết yếu của đời sống con người, là lĩnh vực sản xuất tinh thần, tạo ra các giátrị, sản phẩm làm giàu đẹp cuộc sống, là nền tảng tinh thần của xã hội, sứcmạnh nội sinh, là mục tiêu, động lực phát triển bền vững đất nước Văn kiệnĐại hội XII của Đảng đã nhấn mạnh: “Xây dựng nền văn hóa và con ngườiViệt Nam phát triển toàn diện, hướng đến chân - thiện - mỹ, thấm nhuần tinhthần dân tộc, nhân văn, dân chủ và khoa học Văn hóa thực sự trở thành nềntảng tinh thần vững chắc của xã hội, là sức mạnh nội sinh quan trọng bảo đảm

sự phát triển bền vững và bảo vệ vững chắc Tổ quốc vì mục tiêu dân giàu, nướcmạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”8 Đồng thời chỉ rõ vị trí của văn hóa, văn

hóa phải được đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội

8 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII, Nxb CTQG, Hà Nội, 2016, tr.126.

Bên cạnh những thành tựu đạt được trong xây dựng, phát triển nền vănhóa tiên tiến và đậm đà bản sắc dân tộc cũng còn những hạn chế bất cập Nghịquyết Trung ương 5 (khóa VIII) của Đảng đã chỉ rõ những mặt yếu kém mànổi lên trước hết là ở nhận thức tư tưởng, trong đạo đức và lối sống “Một sốngười dao động, hoài nghi về con đường xã hội chủ nghĩa… Không ít ngườicòn mơ hồ, bàng quang hoặc mất cảnh giác trước những luận điệu thù địch,xuyên tạc, bôi nhọ chế độ ta… Nghiêm trọng hơn là sự suy thoái về đạo đức,lối sống ở một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên, trong đó có cả cán bộ cóchức, có quyền”9 Đồng thời, Đảng ta cũng chỉ ra nhiều hạn chế, yếu kémtrong lĩnh vực giáo dục, đào tạo; văn học, nghệ thuật; về thông tin đại chúng;giao lưu văn hóa; xây dựng thể chế văn hóa…

Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI cũng nhận định: Lĩnh vực văn hóacòn nhiều vấn đề bức xúc, chậm được giải quyết Đặc biệt là việc xây dựngnếp sống văn hóa chưa được coi trọng đúng mức Tình trạng suy thoái, xuốngcấp về đạo đức, lối sống, sự gia tăng tệ nạn xã hội và tội phạm đáng lo ngại,nhất là trong lớp trẻ Quản lý nhà nước về văn hóa còn nhiều sơ hở, yếu kém.Đấu tranh ngăn ngừa văn hóa phẩm độc hại chưa được chú ý đầy đủ, cònnhiều khuyết điểm, bất cập Quá trình toàn cầu hóa cũng là nguy cơ làm maimột bản sắc văn hóa dân tộc Sự suy thoái về phẩm chất, đạo đức, lối sốngtiếp tục diễn biến phức tạp, có một số mặt nghiêm trọng hơn, tổn hại khôngnhỏ đến uy tín của Đảng và Nhà nước, niềm tin của nhân dân.Việc xây dựng

và phát triển toàn diện con người Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp hóa,hiện đại hóa chưa tạo ra được sự chuyển biến rõ rệt 10

Văn kiện Đại hội XIII của Đảng cũng chỉ ra những yếu kém, hạn chế ởlĩnh vực văn hóa như: “Chưa được quan tâm tương xứng với kinh tế và chínhtrị, chưa thật sự trở thành nguồn lực, động lực nội sinh của sự phát triển bềnvững đất nước.”11 Đồng thời chỉ rõ “Vai trò của văn hóa trong xây dựng conngười chưa được xác định đúng tầm, còn có chiều hướng coi trọng chức nănggiải trí đơn thuần môi trường văn hóa, xã hội tiếp tục bị ô nhiễm bởi các tệ

9 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện hội nghị lần thứ năm Ban chấp hành Trung ương khóa VIII, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1998, tr.9.

10 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb CTQG, Hà Nội, 2011, tr.169.

11 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, tập I, Nxb CTQG, Hà Nội, 2011,

tr.84

nạn xã hội, tham nhũng, tiêu cực Chênh lệch về hưởng thụ văn hóa giữa cácvùng, miền còn lón; đời sông văn hóa ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số, vùngsâu, vùng xa còn nhiều khó khăn Chưa có giải pháp hữu hiệu để ngăn chặn,đẩy lùi sự xuống cấp nghiêm trọng về một số mặt văn hóa, đạo đức, lối sống,gây bức xúc xã hội”12 Kết luận số 76-KL/TW, ngày 04/6/2020 của Bộ Chínhtrị về tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 33-NQ/TW, ngày 09/6/2014 của BanChấp hành Trung ương Đảng khoá XI về xây dựng và phát triển văn hoá, conngười Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước cũng chỉ rõ:

“Việc xây dựng hệ giá trị văn hoá và hệ giá trị chuẩn mực của con người ViệtNam thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá và hội nhập quốc tế chưa đạt đượcmục tiêu đề ra Đạo đức, lối sống có mặt xuống cấp đáng lo ngại Môi trườngvăn hoá có những mặt chưa thực sự lành mạnh Việc bảo tồn, phát huy giá trị

di sản văn hoá đạt hiệu quả chưa cao”13

II ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP XÂY DỰNG VĂN HÓA CHÍNH TRỊ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

1 Định hướng xây dựng văn hóa chính trị ở Việt Nam hiện nay

Qua 35 năm đổi mới đất nước đã đạt được những thành tựu to lớn có ýnghĩa lịch sử 35 năm mang tầm vóc của một cuộc cách mạng, một quá trìnhcải biến cách mạng sâu sắc, toàn diện và triệt để mọi lĩnh vực của đời sống.Đại hội XII, Đảng ta xác định phải bảo đảm tính đồng bộ giữa đổi mới kinh tế

và đổi mới chính trị Đổi mới kinh tế nổi bật ở xây dựng và phát triển mạnh

mẽ nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Đó phải là nền kinh tếthị trường hiện đại, vận động theo quy luật của thị trường, nâng cao năng lựccạnh tranh trong hội nhập kinh tế và hội nhập quốc tế Động lực và phươngthức căn bản để xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường hiện đại, vănminh là khoa học - công nghệ, là nguồn nhân lực chất lượng cao, đó là vốn

12 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, tập I, Nxb CTQG, Hà Nội, 2011,

tr.84.

13 Kết luận số 76-KL/TW, ngày 04/6/2020 của Bộ Chính trị về tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 33-NQ/TW, ngày 09/6/2014 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khoá XI về xây dựng và phát triển văn hoá, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước.

người, thành phần quan trọng bậc nhất của vốn xã hội Đó phải là nền kinh tếgiải quyết hài hòa các mối quan hệ lợi ích giữa cá nhân và xã hội, các hoạtđộng sản xuất, kinh doanh phải tuân thủ luật pháp của Nhà nước, làm giàuhợp pháp, chính đáng được khuyến khích và bảo vệ

Nguyên lý của nhà nước pháp quyền hết sức rõ ràng, minh định: mọicông dân được phép làm tất cả những gì mà luật pháp không cấm, nhưngnhững người đang giữ chức quyền trong các cơ quan công quyền thì khôngđược làm những gì mà luật pháp không cho phép Nền kinh tế thị trường địnhhướng xã hội chủ nghĩa nhất thiết phải do Đảng lãnh đạo và được quản lý bởiNhà nước pháp quyền theo tinh thần thượng tôn pháp luật Đó là định hướngchính trị đối với sự phát triển kinh tế thị trường

Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, chính trị nghĩ rộng cũng là văn hóa và vănhóa nghĩ sâu cũng là chính trị Như vậy, văn hóa không ở bên ngoài mà ởtrong kinh tế và chính trị Do đó, bảo đảm tốt định hướng chính trị đối với sựphát triển kinh tế thị trường có ý nghĩa là đem văn hóa chính trị thâm nhậpvào kinh tế vì mục tiêu phát triển xã hội, phát triển con người với thước đotăng trưởng kinh tế gắn liền với tiến bộ, công bằng xã hội, tốc độ tăng trưởngphải gắn liền với chất lượng tăng trưởng Chất lượng ấy không chỉ là kinh tế

mà còn là văn hóa, văn hóa trong kinh tế và kinh tế trong văn hóa Phát triểnkinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa không những là mục tiêu vàkết quả của đổi mới kinh tế mà còn xác lập nền tảng kinh tế, cơ sở vật chất,kinh tế cho đổi mới chính trị và hệ thống chính trị ở nước ta Đổi mới hệthống chính trị không những bảo đảm cho tổ chức và hoạt động chính trịtương thích, phù hợp, đồng bộ với đổi mới kinh tế mà còn làm cho chính trịđóng vai trò động lực thúc đẩy đổi mới kinh tế

Để làm cho hệ thống chính trị thể hiện được các đặc trưng đó, nhờ đó màphát huy được tác dụng, có sức lôi cuốn sự chú ý, sự tham gia của nhân dân, cósức hấp dẫn và lan tỏa đối với quần chúng đoàn viên, hội viên các tổ chức, đoàn