(Skkn 2023) một số biện pháp giúp học sinh học tốt văn miêu tả lớp 4

SỞ GIÁO DỤC - ĐÀO TẠO HÀ NỘI PHÒNG GIÁO DỤC - ĐÀO TẠO BA VÌĐỀ TÀI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM TÊN ĐỀ TÀI: MỘT SỐ BIỆN PHÁP GIÚP HỌC SINH HỌC TỐT VĂN MIÊU TẢ LỚP 4 Người thực hiện: Đoàn Thị L

SỞ GIÁO DỤC - ĐÀO TẠO HÀ NỘI PHÒNG GIÁO DỤC - ĐÀO TẠO BA VÌ

ĐỀ TÀI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

TÊN ĐỀ TÀI:

MỘT SỐ BIỆN PHÁP GIÚP HỌC SINH HỌC TỐT

VĂN MIÊU TẢ LỚP 4

Người thực hiện: Đoàn Thị Lan

phát triển các kĩ năng "nghe, nói, đọc, viết " cho học sinh Phân môn tập làm văn

là một trong những phân môn quan trọng của bộ môn Tiếng Việt (phân môn thựchành tổng hợp) Bởi nó vận dụng tất cả những hiểu biết về nhận thức, kĩ năng củaphân môn đòi hỏi học sinh phát huy cao độ trí tuệ và cảm xúc để thực hiện các yêucầu bài học

2- Cơ sở thực tiễn

Thực tế chiếm nhiều số tiết trong phân môn tập làm văn là thể loại văn miêu

tả Được học nhiều thể loại văn miêu tả các em biết vẽ ra sự các sự vật, hiện tượngkhông phải bằng những lời nhận xét chung chung trừu tượng như cái bàn này đẹp,bông hoa kia nở mà bằng ngôn ngữ một cách sinh động,cụ thể,giàu cảm xúc.Vănmiêu tả là theo loại văn rất gần gũi với tâm lý trẻ thơ: ưa quan sát, thích nhận xét

sự vật thiên về tình cảm Mỗi bài văn miêu tả của học sinh cũng là sản phẩmkhông lặp lại của mỗi em trước mỗi đề bài cụ thể Điều đó giải thích cho tính sángtạo của bộ môn này Một bài văn hay trước hết phải là một bào văn đúng, khônglạc đề, xa đề và phải là bài văn đạt tốt các yêu cầu về nội dung, cảm xúc có tínhsáng tạo Qua nhiều năm giảng dạy ở lớp 4, tôi dã từng thấy các em đã rất khókhăn khi học bộ môn này, nhiều em sợ học tập làm văn Đến giờ tập làm văn, họcsinh chỉ thụ động ngồi nghe giáo viên giảng, chờ giáo viên hướng dẫn mà khôngchịu suy nghĩ Đến khi viết bài thì nội dung nghèo nàn, không có cảm xúc, câu từ

dùng chưa đúng Vậy làm thế nào để khắc phục thình trạng này? làm thế nào đểcác em có

hứng thú say mê với môn học? Không “ngại”; không “sợ” mỗi khi đến tiết tập làmvăn? Điều đó cũng là lý do khiến tôi chọn đề tài: “Một số biện pháp giúp học sinhhọc tốt thể loại văn miêu tả”

II./ MỤC ĐÍCH CỦA ĐỀ TÀI

- Giúp cho học sinh lớp 4 học tốt văn miêu tả nói riêng và phân môn tập làm vănnói chung

- Giúp học sinh có hứng thú học môn tập làm văn nói riêng và môn Tiếng Việt nóichung, phát huy vai trò tích cực, sáng tạo của học sinh trong các giờ tập làm văn,giúp giáo viên sáng tạo trong giảng dạy

III./ GIỚI HẠN ĐỀ TÀI

1- Giới hạn nội dung: Biện pháp giúp học sinh học tốt văn miêu tả cho học sinh

lớp 4

2- Thời gian: Năm học 2013- 2014 :

-Tháng 9 : Lập kế hoạch xây dựng đề tài

- Từ tháng 10 đến tháng 4: Thực hiện đề tài

- Tháng 5 : Hoàn thiện đề tài

IV./ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

- Học sinh lớp 4 - Trường Tiểu học TTNC bo

V./ GIẢ THUYẾT KHOA HỌC

- Nếu đề tài này thành công sẽ góp phần giúp học sinh Tiểu học đặc biệt làhọc sinh lớp 4 học tốt hơn thể loại văn miêu tả

- Nếu đề tài thành công tôi rất mong được áp dụng cho các đồng chí giáoviên khối 4 trong trường, cụm

VI./ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

- Tìm hiểu nội dung và phương pháp dạy Tập làm văn lớp 4.

- Tìm hiểu quan điểm biên soạn SGK Tiếng Việt 4

- Phân tích thực trạng đề xuất các biện pháp giúp học sinh lớp 4 học tốt môn tập làm văn

VII./ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

1 Phương pháp tham khảo tài liệu

2 Phương pháp quan sát

3 Phương pháp trao đổi vấn đáp gợi mở

4 Phương pháp phân tích nội dung

5 Phương pháp thực nghiệm giáo dục

6 Phương pháp tổng kết rút kinh nghiệm

VIII.TÀI LIỆU THAM KHẢO:

1 SGK Tiếng Việt 4 tập 1+2

2 SGV Tiếng Việt 4 tập 1+ 2

3 Văn miêu tả và văn kể chuyện

4 Vui học tiếng Việt

5 Những bài thơ em yêu thích

PHẦN II QUÁ TRÌNH THỰC HIỆN

A KHẢO SÁT THỰC TẾ

* Qua việc nhiều năm giảng dạy ở lớp 4, tôi nhận thấy khi làm văn miêu tả

học sinh còn gặp một số vướng mắc và sai sót sau dẫn đến học sinh làm bài chưađúng chưa hay:

VD1: Đề bài: em hãy miêu tả một cây em quả trong mùa quả chín.

- Nhiều học sinh lại chọn cây bàng hoặc cây phượng để tả

- Nhiều học sinh chọn cây cam cây chuối để tả nhưng chi tiết về thân cành lá màkhông hề nhắc đến quả trong mùa quả chín

* Nguyên nhân sai:

- Học sinh chưa đọc kỹ đề bài, chưa hiểu đề bài, yêu cầu tả cây gì?

- Học sinh chưa chọn được đối tượng miêu tả tiêu biểu: cây bàng, cây phượng cũng

có quả và quả cũng ăn được nhưng nó không phải là cây ăn quả tiêu biểu mà thực

ra nó là cây cho ta bóng mát là chính

- Chọn được đúng đối tượng miêu tả ( cây cam, cây chuối) nhưng lại chưa xác địnhđúng trọng tâm của bài là cây lúc có quả đến khi quả chín, hương vị của quả

VD2: Khi viết bài văn miêu tả, một số em viết như sau:

a)“ Con mèo nhà em có một thân thể to bằng cái phích nước Cái đầu nótròn, cái đuôi nó dài Bộ lông của nó dày như một cái áo đẹp Bốn chân nó dài cómóng và có đệm thịt ”( tả con mèo)

b)- Những cây rau luôn cố gắng mọc thêm những ngọn rau xanh nữa

- Khu vườn nhà em hơi rộng nó chỉ cao bằng nửa cái sân.

c) Em rất thương luống rau này, vì nó làm cho gia đình em khônh phải tốntiền để mua rau nữa.( tả vườn rau)

d) Em rất yêu quí cây bàng và mái trường đã làm cho em ngày càng yêu químùa hè và mùa hè cho em mát mẻ và ngồi ngồi quanh gốc cây và bóng

mát (tả cây bàng)

e) Thân cây hoa hồng có nhiều gai sắc và nó không những là lực sĩ bảo vệcây hoa hồng và lá hoa hồng như những chiếc răng cưa nhọn hoắt như những gaisắc nhọn.( tả cây hoa hồng)

* Nguyên nhân sai:

- Học sinh chưa biết cách dùng từ hợp lý chính xác ( ví dụ a; b) do đó nghĩa thôngbáo của các câu văn bị lệch lạc, dùng từ chưa đúng với sắc thái ý nghĩa làm giảmsắc thái biểu cảm của câu( ví dụ c)

- Lặp lại rất nhiều từ nối trong một câu văn, đoạn văn( ví dụ d) dẫn đến câu văn,đoạn văn không được hay

- Sắp xếp ý lộn xộn ( ví dụ e)

VD3: Học sinh viết bài văn miêu tả cái cặp sách như sau:

a)“ Chiếc cặp sách bố mua cho em có cái nắp, ở giữa cái nắp là một cái khoá

to, phía trên có một cái quai, sau lưng có hai chiếc dây đeo giúp em đeo nó chochắc Chiếc cặp có ba ngăn để em đựng sách vở ”

b) HS viết toàn bộ phần thân bài của bài văn tả con gà trống như sau:

“ Con gà nhà em nặng 20 ki –lô- gam Đầu nó to như quả bóng bàn, mắt nó tròn,

mỏ nó dài Lông của nó đen mượt Thân nó to như quả bí ngô Nó có đôi chân rấtkhoẻ Gà trống rất hay dậy sớm Nó rất hay gáy Tiếng gáy của nó là “ò ó o”

*Nguyên nhân dẫn đến cái chưa hay và sơ sài:

- HS chưa biết quan sát để tìm ra những đặc điểm riêng của đối tượng miêu tả

- Chưa biết liên hệ phát triển ý một cách hợp lý

- HS chưa biết sử dụng một số biện pháp nghệ thuật ( so sánh, nhân hoá) để miêutả.

- HS chưa biết bộc lộ cảm xúc của mình vào bài văn Câu văn còn khô khan, mớichỉ dừng lại ở mức độ liệt kê các bộ phận của đối tượng miêu tả

- HS còn ngại học văn, lười suy nghĩ

VD 4: Một số học sinh khi viết văn thì phần mở bài đến 7 – 8 câu trong khi

đó viết thân bài chỉ vài câu( 6-8 câu) ngắn không tương xứng, một số bài lại viếtthiếu kết luận, có em viết cả bài văn mà không xuống dòng

*Nguyên nhân:

- HS chưa biết cách sắp xếp bố cục một bài văn ( phải có đủ 3 phần: mở bài thânbài, kết bài)

- HS chưa có kỹ năng viết đoạn văn và liên kết đoạn văn thành bài văn

K T QU THU ẾT QUẢ THU ĐƯỢC LÀ Ả THU ĐƯỢC LÀ ĐƯỢC LÀC LÀ

*Tóm lại :Giúp HS học tốt môn tập làm văn là góp phần giúp HS sử dụng tốt công

cụ giao tiếp bằng văn bản Khi học tập làm văn, HS được rèn luyện các kĩ năngquan sát, kĩ năng viết và nói thành văn bản nên nó là môn học thực hành có tínhchất toàn diện Việc dạy HS chỉ đạt hiệu quả cao khi GV tự lựa chọn cho mình cácbiện pháp, hệ thống bài tập phù hợp với điều kiện dạy và học vừa với trình độ của

HS và quan trọng hơn là kích thích HS yêu môn học này

B CÁC BIỆN PHÁP THỰC HIỆN

Biện pháp1: Hướng dẫn học sinh xác định đúng trọng tâm của đề bài

Biện pháp 2: Hướng dẫn HS quan sát đối tượng miêu tả và ghi chép lại nhữngđiều quan sát được

Biện pháp 3: Hướng dẫn HS cách sắp xếp ý và bố cục để tạo được một dàn bài chitiết, phù hợp

Biện pháp 4: Giúp HS xây dựng đoạn văn viết thành bài, diễn đạt bài văn có nghệthuật, bộc lộ cảm xúc.

Biện pháp 5: Giúp HS phát hiện ra những lỗi mắc phải trong bài làm và tự sửa lỗi

C CÁC BIỆN PHÁP CỤ THỂ

BIỆN PHÁP 1: HƯỚNG DẪN HỌC SINH XÁC ĐỊNH ĐÚNG TRỌNG TÂM CỦA ĐỀ BÀI

* Đây là một bước rất quan trọng Nó là bước định hướng quá trình làm bàicủa HS, định hướng đúng sẽ giúp cho àm bài đúng, định hướng sai dẫn đến HS làmbài sai ( lạc đề) Vậy để giúp HS lớp 4 làm đúng đề bài, tôi đã yêu cầu như sau:

1 Đọc kỹ đề bài, xác định yêu cầu của đề : tôi yêu cầu HS đọc kỹ đề bài nhiều

lần, tìm hiểu ý nghĩa của những từ ngữ, những vế câu, chọn ra những từ ngữ quantrong nhất gạch chân dưới những từ ngữ đó

2 Trả lời những câu hỏi sau:

+Đề bài thuộc kiểu bài gì ?( tả đồ vật, cây cối hay tả con vật)

+ Đối tượng miê tả là gì ?( ví dụ : con gà, con mèo hay con chó)

+Phạm vi miêu tả ? ( ví dụ : của ai nuôi, nhà em hay hàng xóm )

VD đề bài: Em hãy tả một con vật nuôi trong nhà

- HS đọc kỹ đề bài gạch chân dưới các từ ngữ quan trọng: tả một con vật nuôitrong nhà

- HS trả lời các câu hỏi sau:

+ Đề bài thuộc kiểu bài gì ?( tả con vật)

+ Đối tượng miêu tả là gì ?( tả con vật nuôi: con mèo, con chó, con chim, con lợn, )

+ Phạm vi miêu tả ?( ở gia đình em)

BIỆN PHÁP 2: HƯỚNG DẪN HS QUAN SÁT ĐỐI TƯỢNG MIÊU TẢ VÀ GHI CHÉP LẠI NHỮNG ĐIỀU QUAN SÁT ĐƯỢC.

*Muốn miêu tả hay phải tập quan sát, phải có công quan sát Quan sát là

sử dụng các giác quan để nhận biết sự vật Dạy HS quan sát chính là dạy cách sử

dụng các giác quan để tìm cho ra các đặc điểm của sự vật Đây là bước quan trọnggiúp HS miêu tả đúng sự vật Nếu GV không hướng dẫn HS

quan sát đúng thì dẫn đến HS miêu tả sự vật một cách chung chung không đúngthực tế Vậy khi hướng dẫn HS tôi thường dạy HS như sau:

1 Quan sát theo trình tự hợp lí :

a Trình tự thời gian: Hướng dẫn HS quan sát từ bao quát toàn bộ đến quansát từng bộ phận, từ ngoài vào trong, từ bộ phận chủ yếu đến bộ phận thứ yếu

Ví dụ: Dạy bài tả đồ chơi mà em thích: tả con thỏ bông

Tôi yêu cầu HS quan sát theo các câu hỏi sau

-Tả bao quát: to bằng chừng nào? nặng nhẹ bao nhiêu? hình thù có gì ngộ nghĩnh.-Tả từng bộ phận: cái đầu có đặc điểm gì? to hay nhỏ ? cái mặt trông như con vật

gì ? mặt mũi cụ thể ra sao? Hai tai của nó có gì đặc biệt ? cái thân ( dài hay ngắn ?

to hay nhỏ ? so sánh với gì ?) hai cái chân như thế nào?

b Trình tự thời gian: tôi hướng dẫn cho HS :

- Quan sát cây cối: theo mùa trong năm, theo từng thời kì pháp triển

- Quan sát con vật : sinh hoạt của nó theo từng thời gian trong ngày, buổi sáng ,buổi trưa, buổi chiều, buổi tối

Ví dụ : dạy bài tả cây bàng, tôi yêu cầu HS quan sát lá bàng theo các câu hỏi sau:

- Mùa hè lá bàng như thế nào?

- Sang thu lá bàng thay đổi màu sắc ra sao?

- Cuối đông lá bàng như thế nào?

- Mùa xuân lá bàng ra sao?

Dạy bài tả con vật tôi yêu cầu HS quan sát như sau:

-Buổi sáng con vật đó thường làm gì ?

- Buổi trưa nó làm gì ?

- Buổi chiều nó hoạt động ra sao?

2 Quan sát bằng nhiều giác quan:

Thường thì HS tiểu chỉ dùng mắt để quan sát Các nhận xét thu được thường

là nhận xét và cảm xúc gắn liền với thị giác Đây là mặt mạnh nhưng cũng là mặtyếu của các em Tôi thường hướng dẫn HS sử dụng thêm các giác quan khác đểquan sát: mắt nhìn, tai nghe, tay sờ, mũi ngửi

Ví dụ dạy bài: Tả chiếc cặp sách, tôi yêu cầu HS quan sát theo định hướng sau đểhuy động nhiều giác quan khi quan sát:

-Sờ tay lên mặt vải em thấy như thế nào ?( sử dụng xúc giác)

- Ngửi mùi vải mới em thấy như thế nào? ( sử dụng khứu giác)

- Dùng tay bật thử khoá cặp em thấy âm thanh phát ra như thế nào? ( sử dụng thị giác, thích giác)

- Em nhìn nắp em thấy nó trang trí hình ảnh như thế nào? ( sử dụng thị giác )

3 Chú ý vào những yêu cầu riêng khi quan sát từng loại đối tượng:

- Quan sát theotừng chặng pháttriển ( khi cây cònnhỏ, lúc cây lớn )

- Quan sát theo

Tả con vật

-Quan sát đầy đủhình dáng đếnhoạt động và mốiquan hệ vớingười

- Quan sát hìnhdáng kết hợp với

cử chỉ hoạt động

từng mùa khácnhau.

- Quan sát kết hợpkhung cảnh thiênnhiên và tác độngcủa loài người, loàivât

Ví dụ

-Tả con búp bê nhựa có

pin:( đồ vật động)

- Quan sát hành động:

Nó vừa đi được vừa bò

được, vừa quay đầu sang

trái sang phải được.Mỗi

lần nó bò thì lưng nó

phát ra một bản nhạc rất

hay.Lúc em cho nó đi thì

thấy càng dễ thương hơn

Chỉ cần bấm nút sau

lưng tiếng nhạc vang lên,

cái đầu quay đi quay lại,

đôi mắt chớp nháy liên

tục.Hai chân thì bước đi

từng bước một như em

bé tập đi

Tả cây bàng ( theo mùa)

Mùa xuân lá bàng mới nảy trông mhưnhững ngọn lửa xanh Sang hè lá lên thật dày, sum suê tươi tốt Mùa thu lá chuyển sang màu lục Đến cuối đong lá đỏ như màu đồng hun

Tả con mèo:(hình dáng): Chú mèo

có bộ lông ba màu cái đầu tròn như quả bống cao

su con được điển sáng bằng cái mũinhỏ xinh Hai bênkhoé miệng là những sợi ria méptrắng như cước lúc nào cũng độngđậy Cái đuôi lúc thì cuộn hình xoáy trôn ốc, lúc thì ngoe nguẩy

4.Quan sát, phát hiện những đặc điểm riêng( tập trung vào bộ phận chủ yếu

và trọng tâm) để phân biệt đối tượng được tả với tượng khác cùng loại, rèn luyện sự tinh tế khi quan sát:

Nếu miêu tả một con mèo, một cái đồng hồ, một cây bóng mát mà ai cũng tảgiống nhau thì không ai thích đọc.Vì vậy, ngay trong cách quan sát để miêu tả, tôiluôn yêu cầu học sinh tìm ra cái mới, cái riêng Nhưng cái mới cái riêng phải gắn

với chân thật

VD: đề bài : Tả con gà dẫn đàn con đi kiến ăn

*Tôi hướng dẫn HS so sánh để phân biệt con gà mái mới xuống ổ khác con gà mái thường ra sao?

* HS đã tìm được những chi tiết như sau:

- Cái mào trước đây đỏ chói giờ thì thẫm lại

- Bộ lông của cô mái mơ không còn óng ả như trước đây mà bây giờ xù ra

- Dáng đi có vẻ chậm chạp hơn trước

- Cô mái mơ âu yếm nhìn đàn con tranh nhau kiếm mồi tỏ vẻ hài lòng

5 Quan sát đối tượng miêu tả với các đối tượng liên quan

Tâm trạng chung của học sinh là viết sao cho được dài, được nhiều và chỉ sợmình viết bài ngắn quá, không có gì để viết.Vì vậy tôi thường hướng dẫn các emtìm ra mối quan hệ của đối tượng mình đang miêu tả cới các đối tượng khác ( Ví

dụ : con gà với con chó, với con mèo, với cái nhà mình ở, Cái trống trường vớicác bạn học sinh, với thầy cô, cây cối, Cây phượng với cây bàng, cây bàng lăng,với chim, với nắng ,với gió, với các bạn học sinh, ) HS biết tìm ra các mối quan

hệ giữa các đối tượng thì bài văn sẽ sâu sắc

6 Ghi chép những điều quan sát được bằng những từ chính xác, phù hợp, giàu hình ảnh.

*Qua những giờ tập đọc, luyện từ và câu, tập làm văn từ lớp 1 dến lớp 4, HS

đã được tích luỹ vốn từ để miêu tả HS có vốn từ rồi nhưng phải biết dùng chúngđúng lúc đúng chỗ Muốn vậy giáo viên phải yêu cầu HS biết coi trọng việc lựachọn từ ngữ khi diễn đạt Mỗi chi tiết miêu tả chỉ có một số từ ngữ, hình ảnh thích

hợp, có tác dụng gợi hình gợi cảm nhất Do đó tôi thường hướng dẫn HS biết lựachọn từ ngữ nào phù hợp nhất để miêu tả.

VD1: Miêu tả cây cam ( tả cây cối) khi miêu tả quả cam HS đã lựa chọn từ ngữ khimiêu tả như sau: “ Mới ngày nào, quả còn tí xíu như những quả chanh da dày xanhđậm có vỏ xù xì Nhưng sau đó làn da cứ mỏng dần, chuyển từ màu xanh sang màuvàng, những chùm cam ấy đã vàng ươm, mọng nước Chúng như những chiếc đènlồng nhỏ treo lơ lửng trên cây”

VD2: Khi quan sát con gà trống, HS ghi chép lại những điều quan sát được về hìnhdáng bên ngoài như sau:

- Mình : To như cái ấm ủ, ức nở

- Bộ lông: đỏ tía pha đen, mượt bóng

- Mào: đỏ chót màu cờ, rung rinh

- Mắt: sáng quắc

- Mỏ : cong, khoằm xuống, khoẻ như hai gọng kìm

- Chân: to khoẻ, màu vàng( như chân của vận động viên đi đôi bít tất vàng)

BIỆN PHÁP 3: HƯỚNG DẪN HS CÁCH SẮP XẾP Ý VÀ BỐ CỤC ĐỂ TẠO ĐƯỢC MỘT DÀN BÀI CHI TIẾT, PHÙ HỢP.

Mở bài:Giới thiệu đối tượng miêu tả:

-Trực tiếp: giới thiệu ngay đối tượng

- Gián tiếp: nói chuyện khác sau đó dẫn vào đối tượng