(Skkn 2023) vận dụng phương pháp dạy học theo dự án trong dạy học địa lý lớp 8,9

Phương pháp dạy học cần phải “ phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc trưng bộ môn, đặc điểm đối tượng học sinh, điều kiện của từng lớp học, bồi

MỤC LỤC:

Những biện pháp đổi mới để giải quyết vấn đề Trang 5

Kết luận và kiến nghị sau khi thực hiện đề tài Trang 39

NỘI DUNG ĐỀ TÀI

TÊN ĐỀ TÀI:

VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC THEO DỰ ÁN

TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 8,9

Điều đó cho thấy, quan niệm về ‘môn chính, môn phụ” đã trở nên lỗi thời và lệch lạc Tất cả các môn học đều có vai trò quan trọng như nhau.Điều này đã được khẳng định khi rất nhiều tỉnh ,thành phố đã đưa môn Địa lý, Lịch sử, Hóa học, Vật lí, Giáo dục công dân, Sinh học ( vốn bị coi là “ môn phụ”) trở thành một trong những môn thi chính thức (cùng với Văn, Toán, Ngoại ngữ) để thi vào lớp 10 – Trung học phổ thông Ở Hà Nội, từ năm 2019, Sở giáo dục Đào tạo cũng quyết định đổi mới nội

dung thi vào lớp 10, thay vì chỉ có 2 môn Văn , Toán thì nay các em sẽ thi 4 môn bao gồm Văn, Toán, Ngoại ngữ và một trong số các môn khoa học kể trên Do đó, việc đổimới phương pháp dạy học là một yêu cầu cấp thiết đối với tất cả các môn học, trong

đó có môn Địa lí Phương pháp dạy học cần phải “ phát huy tính tích cực, tự giác, chủ

động sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc trưng bộ môn, đặc điểm đối tượng học sinh, điều kiện của từng lớp học, bồi dưỡng cho học sinh phương pháp tự học, khả năng hợp tác, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm,đem lại niềm vui , hứng thú và trách nhiệm học tập cho học sinh” Gíao viên có

vai trò là người tổ chức, kiểm tra, định hướng hoạt động của học sinh, dạy học sinh phương pháp tự học, tự nghiên cứu.Học sinh chủ động thảo luận, tìm tòi, tích cực lĩnh hội kiến thức và giải quyết những vấn đề đặt ra Quá trình dạy học chỉ thực sự có hiệu quả khi người học có được động cơ và hứng thú trong học tập.Một trong những yếu tố khơi gợi và duy trì sự hứng thú đó là làm cho các kiến thức gắn với thực tiễn đời sống, làm cho quá trình học tập phải là quá trình tự khám phá của người học

Hiện nay đã có nhiều phương pháp, hình thức tổ chức dạy học mới được áp dụng nhằm phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh “ Dạy học theo dự án” là một trong số những phương pháp đó Phương pháp này không chỉ phát huy tínhtích cực chủ động , sáng tạo của học sinh mà còn giáo dục tinh thần đoàn kết, rèn luyện kĩ năng làm việc theo nhóm, một trong những kĩ năng cần thiết cho các em sau này

2 LÝ DO CHỦ QUAN

Là một giáo viên Địa lí, trong quá trình dạy học, tôi cùng các đồng nghiệp của mình đã áp dụng phương pháp dạy học theo dự án và thực sự thấy được tính hiệu quả của phương pháp này Đặc biệt ở khối 8,9, nội dung chương trình Địa lí rất gần gũi vớikhông gian sống và hoạt động sống hằng ngày của các em ( Địa lí châu Á, Địa lí Việt Nam ), các em lại ở độ tuổi đang dần trưởng thành, muốn khẳng định mình, có nhiều

ý tưởng sáng tạo độc đáo Vì vậy, phương pháp dạy học theo dự án đã khơi gợi được ởcác em niềm hứng thú với môn học, sự chủ động sáng tạo trong quá trình lĩnh hội, tìm tòi tri thức mới Tuy nhiên, ở một số lớp, một số giờ dạy thì phương pháp này chưa đạtđược hiệu quả như mong muốn.Nguyên nhân là do sự khác biệt về thể chất, nhận thức cũng như tâm sinh lí của từng lứa tuổi học sinh Tuy nhiên, nguyên nhân sâu xa chính

là do giáo viên chưa tìm được cách thức, phương pháp tổ chức linh hoạt, phù hợp, sát với thực tiễn của mỗi lớp

Đúc kết kinh nghiệm từ chính bản thân cũng như học hỏi từ đồng nghiệp, tôi lựa chọn nghiên cứu đề tài “ vận dụng phương pháp dạy học theo dự án trong giảng dạy môn Địa lí 8,9” với mong muốn đóng góp một vài kinh nghiệm giúp phát huy tính tích cực của phương pháp, đồng thời giúp nâng cao chất lượng dạy học môn Địa lí nói chung và môn Địa lí khối 8,9 nói riêng

II.MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI

Đề tài nhằm phát huy những ưu điểm, khắc phục những hạn chế của phương pháp dạy học theo dự án, từ đó giúp giáo viên hoàn thành tốt nhiệm vụ giảng dạy theo phương pháp đổi mới hiện nay

Học sinh có hứng thú say mê và nâng cao chất lượng học tập đối với môn học, đồng thời được rèn luyện những kỹ năng sống phù hợp, tạo nên môi trường học tập thân thiện,hiệu quả.

III.ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI

Phương pháp dạy học theo dự án trong giảng dạy địa lí khối 8,9 ở trường Trung học cơsở

IV.ĐỐI TƯỢNG KHẢO SÁT, THỰC NGHIỆM

2.Thời gian thực hiện : Năm học 2018-2019

PHẦN THỨ HAI: NHỮNG BIỆN PHÁP ĐỔI MỚI ĐỂ GIẢI QUYẾT

VẤN ĐỀ

I.KHẢO SÁT THỰC TẾ

Trong những năm gần đây, việc dạy và học bộ môn Địa lí ở Trường THCS nơitôi đang công tác đã đạt nhiều kết quả đáng khích lệ Tuy nhiên, còn một số hạn chế cần phải khắc phục như: nhiều em còn thụ động, chưa có phương pháp tự học trong việc học tập bộ môn, chưa sử dụng triệt để sách giáo khoa và các tài liệu học tập sẵn

có, ý thức chuẩn bị bài chưa tốt Việc thực hành và thảo luận nhóm để giải quyết các bài tập chưa thực sự hiệu quả, nhiều em còn ỷ lại, trông chờ vào nhóm trưởng hay những bạn học khá, kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, trình bày ý kiến trước tập thể còn hạn chế dẫn đến các em chưa có hứng thú với môn học Đầu năm học, tôi

đã thực hiện một cuộc khảo sát nhỏ về mức độ hứng thú đối với môn Địa lí và cho kết quả như sau

II.NỘI DUNG VÀ BIỆN PHÁP THỰC HIỆN 1.Khái quát về phương pháp dạy học theo dự án

a.Khái niệm về phương pháp dạy học dự án: Dạy học theo dự án là phương pháp

dạy học mô phỏng phương pháp thiết kế và triển khai các dự án kinh tế -xã hội.Trong

đó, giáo viên là người tổ chức, hướng dẫn, còn học sinh là người huy động kiến thức

và kĩ năng phức hợp của các môn học để thiết kế các chủ đề, triển khai thực hiện dự ántheo các nội dung học tập để tạo ra sản phẩm có giá trị thực tiễn

Phương pháp dạy học này thực hiện quan điểm dạy học định hướng hành động,gắn lí thuyết với thực hành, giáo dục nhà trường gắn với thực tế cuộc sống Thông qua

đó hình thành và phát triển cho học sinh năng lực giải quyết các vấn đề một cách sáng tạo, năng lực hợp tác, năng lực nhận thức đối tượng Địa lí, năng lực thu thập thông tin Địa lí , năng lực giao tiếp bằng ngôn ngữ , năng lực đánh giá thông tin Địa lý

b.Đặc điểm của phương pháp dạy học dự án

- Tính phức hợp của nhiệm vụ học tập : nhiệm vụ học tập trong dạy học theo dự án

không giới hạn kiến thức trong một đơn vị kiến thức của mỗi bài trong một môn mà cóthể xuyên suốt giữa các bài, giữa các chương , giữa các bậc học, giữa các môn với nhau.Ví dụ khi thực hiện dự án về vùng Đồng bằng sông Cửu Long , học sinh lớp 9 cóthể vận dụng kiến thức từ các bài về vùng Đồng bằng sông Cửu Long ( bài 35,36,37 lớp 9), các kiến thức về dân cư, kinh tế nông nghiệp, thủy sản, công nghiệp trong học

kì 1 của lớp 9, đồng thời vận dụng những kĩ năng về công nghệ thông tin, mỹ thuật

để giải quyết nhiệm vụ học tập

-Sự kết hợp giữa lí thuyết và thực hành : Dạy học theo dự án tạo điều kiện cho học

sinh vận dụng các tri thức lý thuyết vào thực tiễn, thông qua đó kiểm chứng , mở rộng kiến thức lý thuyết đồng thời bổ sung kinh nghiệm thực tiễn Nhờ đó, học sinh có điềukiện để thực hành những kiến thức đã học được từ lý thuyết,thông qua các hoạt động thực tế , các em rút ra được những nhận định, kết luận về vấn đề cần nghiên cứu Ví

dụ, trong dự án Vùng Đồng bằng sông Cửu Long, học sinh vận dụng được kĩ năng đọclược đồ, biểu đồ, bảng số liệu để rút ra những đặc điểm về tự nhiên, dân cư xã hội

và hoạt động kinh tế của Đồng bằng sông Cửu Long.Học sinh cũng có thể chuyển các bảng số liệu sưu tầm được thành biểu đồ, lược đồ nhằm làm nổi bật hơn nội dung của sản phẩm Như thế, các kĩ năng Địa lí cuả học sinh thường xuyên được rèn luyện và phát triển

- Tính định hướng thực tiễn:

Chủ đề của các dự án thường xuất phát từ những tình huống của thực tiễn xã hội, thực tiễn nghề nghiệp cũng như đời sống Nhiệm vụ của các dự án học tập cần chứa đựng những vấn đề phù hợp với trình độ và khả năng của người học như : vấn đề bảo vệ môi trường, vấn đề tiết kiệm năng lượng, vấn đề cải tạođất trồng Các dự án học tập góp phần gắn việc học tập trong nhà trường với thực tiễn đời sống và xã hội, thậm chí có thể mang lại những tác động tích cực cho xã hội

- Tính định hướng hứng thú người học: Người học được tham gia lựa chọn những đề

tài, những nội dung học tập phù hợp với khả năng và hứng thú của cá nhân Ngoài ra, hứng thú của người học cần được tiếp tục phát triển trong quá trình thực hiện các dự án học tập

- Tính tự lực cao của người học: Trong phương pháp này, người học cần tự lực và

tham gia tích cực vào các giai đoạn của quá trình dạy học Điều đó cũng đòi hỏi và khuyến khích tính trách nhiệm, sự sáng tạo của người học Gíao viên chủ yếu đóng vai trò tư vấn, hướng dẫn và trợ giúp người học Tuy nhiên, mức độ tự lực cần phù hợp với năng lực, khả năng của người học và mức độ khó khăn của nhiệm vụ học tập

- Cộng tác làm việc: Các dự án học tập thường được thực hiện theo nhóm, trong đó có

sự cộng tác làm việc và sự phân công công việc giữa các thành viên trong nhóm Điều

đó giúp rèn luyện kỹ năng cộng tác làm việc giữa các thành viên trong nhóm với nhau, giữa người học với giáo viên cũng như với các lực lượng xã hội khác tham gia trong dự

án học tập Đặc điểm này còn được gọi là học tập mang tính xã hội

- Tính định hướng sản phẩm: Trong quá trình thực hiện các dự án học tập, các sản

phẩm học tập của các nhóm được tạo ra Sản phẩm này không chỉ giới hạn trong phạm

vi là những bài thu hoạch thiên về lý thuyết, mà còn là những sản phẩm của hoạt động thực tiễn và thực hành Sản phẩm ấy có thể là một bộ tranh ảnh do học sinh sưu tầm, một bài trình chiếu power poit, một tiểu phẩm, hoặc có thể là một sản phẩm thủ công có thể sử dụng hàng ngày ( ví dụ những sản phẩm được làm từ việc tái chế rác thải )

c Các bước tổ chức dạy học theo dự án

 Thiết kế dự án: xác định lĩnh vực thực tiễn ứng dụng nội dung học, aicần, ý tưởng và tên dự án

 Thiết kế các nhiệm vụ cho HS: làm thế nào để

HS thực hiện xong thì bộ câu hỏi được giải quyết vàcác mục tiêu đồng thời cũng đạt được

 Chuẩn bị các tài liệu hỗtrợ GV và HS cũng như các điều kiện thực hiện dự

án trong thực tế

 Làm việc nhóm để lựa chọn chủ đề dự án

 Xây dựng kế hoạch dự án:xác định những công việc cần làm, thời gian dự kiến, vật liệu, kinh phí, phương pháp tiến hành và phân công công việc trong nhóm

 Chuẩn bị các nguồn thôngtin đáng tin cậy để chuẩn bị thực hiện dự án

 Cùng GV thống nhất các tiêu chí đánh giá dự án

 Liên hệ các cơ sở,

 Phân công nhiệm vụ các thành viên trong nhóm thực hiện dự án theo đúng kế hoạch

dự án.

 Bước đầu thông qua sản phẩm cuối của các nhóm HS

 Tiến hành thu thập, xử lý thông tin thu được

 Xây dựng sản phẩm hoặc bản báo cáo

 Liên hệ, tìm nguồn giúp

 Theo dõi, đánh giá sản phẩm dự án của các nhóm

 Chuẩn bị tiến hành giới thiệu sản phẩm

 Tiến hành giới thiệu sản phẩm

 Tự đánh giá sản phẩm dự

án của nhóm

 Đánh giá sản phẩm dự án của các nhóm khác theo tiêu chí đã đưa ra

d Những ưu điểm, hạn chế của phương pháp dạy học theo dự án

* ưu điểm: Phương pháp dạy học theo dự án có nhiều ưu điểm nổi bật, đặc biệt trong

việc rèn luyện kĩ năng sống cho học sinh:

-Gắn lý thuyết với thực hành, tư duy và hành động, làm cho việc học tập trong nhà trường trở nên gần gũi hơn với đời sống thực tế

-Kích thích động cơ, hứng thú học tập của người học, tạo cơ hội cho các em được tự khẳng định bản thân thông qua việc trực tiếp trao đổi, tranh luận, giải quyết vấn đề.-Phát huy ý thức tự lực, tinh thần trách nhiệm của người học

-Phát huy khả năng sáng tạo cho học sinh thông qua việc đưa ra những giải pháp để giảiquyết vấn đề

-Rèn luyện khả năng giải quyết những vấn đề phức hợp cho học sinh

-Rèn luyện tính bền bỉ, kiên nhẫn, năng lực cộng tác làm việc trong nhóm, trong tập thể, tạo môi trường cho sự hỗ trợ, thúc đẩy lẫn nhau trong học tập của học sinh và hướng tới

sự phát triển toàn diện

-Phát triển năng lực đánh giá, nhận xét vấn đề

* Hạn chế :

-Dạy học theo dự án không phù hợp trong việc truyền thụ những tri thức lý thuyết mang tính trừu tượng, hệ thống cũng như việc rèn luyện hệ thống kĩ năng cơ bản ( ví dụ các bài thực hành vẽ biểu đồ, đọc lược đồ)

- Dạy học theo dự án đòi hỏi phương tiện vật chất và tài chính phù hợp

- Dạy học theo dự án đòi hỏi mất nhiều thời gian, bao gồm cả thời gian chuẩn bị ở nhà của học sinh và thời gian trình bày trên lớp Trong khi giới hạn tiết học trên lớp chỉ có

45 phút, nếu không có sự chuẩn bị chu đáo cũng như sự sắp xếp khéo léo của giáo viên thì có thể không đảm bảo được kế hoạch lên lớp

- Dạy học theo dự án đòi hỏi học sinh cần có hiểu biết và kĩ năng về công nghệ thông tin

- Giáo viên cần thiết kế một dự án vừa gắn với nội dung dạy học vừa gắn với thực tiễn đời sống cũng như tổ chức thực hiện, theo dõi dự án, giám sát tiến độ, quản lý lớp học; đưa ra phản hồi và hỗ trợ khi cần thiết; sử dụng công nghệ thông tin để hỗ trợ dự án; thiết kế các tiêu chí đánh giá cho một dự án cụ thể Điều đó đòi hỏi giáo viên cần đầu tư nhiều thời gian để chuẩn bị và lên kế hoạch thật chu đáo nhằm lôi cuốn người học giúp hoạt động dạy học được hiệu quả

2 Giải pháp khắc phục những hạn chế :

a Đối với giáo viên

* Thứ nhất, Giáo viên cần có sự chuẩn bị chu đáo, kĩ càng

-Khi lên kế hoạch dạy học cho cả năm học, giáo viên cần có định hướng trước sẽ áp

dụng phương pháp dạy học theo dự án cho những bài nào, nội dung nào Như đã nói ở trên, chủ đề của các dự án thường xuất phát từ những tình huống của thực tiễn xã hội, thực tiễn nghề nghiệp cũng như đời sống.Chính vì vậy, những bài học có nội dung liên quan đến các vấn đề xã hội và đời sống có thể áp dụng phương pháp này: ví dụ: các vấn

đề về dân cư, lao động, việc làm, các ngành kinh tế biển ( Địa lí 9) , hoặc những bài Địa

lí tự nhiên có khả năng liên hệ thực tế cao : Đặc điểm sông ngòi, bảo vệ tài nguyên sinh vật Dạy học theo dự án nên kết hợp với việc xây dựng các chủ đề học tập mang tính tổng quan, xuyên suốt : ví dụ: chủ để về phát triển tổng hợp kinh tế biển, chủ đề địa lí dân cư ( lớp 9) ,chủ đề Sông ngòi Việt Nam và vấn đề bảo vệ sông ngòi, chủ đề thiên nhiên Đông Á ( lớp 8)

Để xây dựng được một dự án lôi cuốn học sinh và phù hợp với nội dung bài học, giáo viên phải dựa vào mục tiêu bài học, chọn lọc nội dung trong bài liên quan đến thực

tiễn để xây dựng dự án Vấn đề thực tiễn mà giáo viên chọn để thiết kế dự án nên là một vấn đề thời sự hay một sự kiện thực tế đang được xã hội quan tâm thì dự án mới hấp dẫn

- Khi soạn giáo án, giáo viên nên thiết kế nội dung giao nhiệm vụ cho học sinh cụ

thể, chi tiết, đồng thời cần hình dung trước những tình huống có thể xảy ra để có phương

án xử lí phù hợp

Giáo viên cũng cần xây dựng lịch trình đánh giá đối với học sinh nhằm mục đích đánh giá nhu cầu học sinh; khuyến khích việc học tập có định hướng và hợp tác, theo dõi tự tiến bộ của học sinh; kiểm tra mức độ lĩnh hội kiến thức của học sinh.Giáo viên cần tự đặt cho mình các câu hỏi như:Ai sẽ đánh giá: Bản thân từng học sinh, các bạn trong lớp hay chính giáo viên là người đánh giá? Việc đánh giá sẽ diễn ra vào lúc nào? Phải sử dụng những công cụ đánh giá nào?

Trong lịch trình đánh giá, giáo viên có thể dùng Bảng tiêu chí đánh giá sản phẩm dự

án Bảng tiêu chí này không chỉ là công cụ để giáo viên đánh giá học sinh trong và sau

dự án mà còn là công cụ để học sinh tự định hướng trong quá trình thực hiện dự án Các tiêu chí đánh giá phải được giáo viên xây dựng cụ thể, vừa tầm với học sinh

Thứ hai: trong quá trình thực hiện dự án: Thời gian thực hiện dự án có thể dài

hoặc ngắn tùy vào nội dung dự án phức tạp hay đơn giản Nhưng thông thường, không nên kéo dài thời gian quá lâu, sẽ làm ảnh hưởng đến thời gian học tập của học sinh đối với các môn học khác, chỉ nên trong khoảng 1- 2 tuần Giáo viên nên thống nhất với cácnhóm thời gian biểu cụ thể, chỉ ra thời gian cũng như kết quả công việc cần đạt được chomỗi mốc thời gian Đồng thời, hướng dẫn nhóm trưởng phân công nhiệm vụ phù hợp cho từng thành viên trong nhóm, làm sao để tất cả mọi thành viên đều được làm việc để hoàn thành công việc chung Giáo viên cũng có thể gợi ý một số cách thức thực hiện nếu thấy các em gặp vướng mắc ( ví dụ: đóng kịch , tạo bài trình chiếu power point, kết hợp ca múa văn nghệ, hoặc lập bộ sưu tập tranh ảnh, vi deo )

Thời gian đầu thực hiện, học sinh chưa quen nên có nhiều bỡ ngỡ ( nhất là đối tượng học sinh nhỏ tuổi đầu cấp), nếu không được hướng dẫn cụ thể có thể các em sẽ nản , không làm Do đó, giáo viên cần có kế hoạch giao việc cụ thể, kiểm tra sát sao, phát hiện