(Skkn 2023) phương pháp vận dụng kiến thức tích hợp liên môn trong giảng dạy môn lịch sử địa lí 6 ở trường thcs

ỦY BAN NHÂN DÂN HUYỆN BA VÌ TRƯỜNG THCS CHÂU SƠNSÁNG KIẾN KINH NGHIỆM Đề tàiPHƯƠNG PHÁP VẬN DỤNG KIẾN THỨC TÍCH HỢP LIÊN MÔN TRONG GIẢNG DẠY MÔN LỊCH SỬ ĐỊA LÍ 6 Ở TRƯỜNG THCS Lĩnh vực/

ỦY BAN NHÂN DÂN HUYỆN BA VÌ TRƯỜNG THCS CHÂU SƠN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

Đề tàiPHƯƠNG PHÁP VẬN DỤNG KIẾN THỨC TÍCH HỢP LIÊN MÔN TRONG GIẢNG DẠY MÔN LỊCH SỬ ĐỊA LÍ 6

Ở TRƯỜNG THCS

Lĩnh vực/Môn học : Địa lí

Cấp học : Trung học cơ sở

Tên tác giả : Đỗ Hồng Thủy

Đơn vị công tác : Trường THCS Châu Sơn, Ba Vì, Hà Nội Chức vụ : Giáo viên Địa lí

Họ và tên

Ngày tháng năm sinh

Nơi công

danh

Trình độ chuyên môn

Tên sáng kiến

Đỗ Hồng Thủy21/02/1983

TrườngTHCS ChâuSơn

GVTHCShạng II

Đại học

Sư phạm

Phương pháp vận dụng kiến thức tích hợp liên môn trong giảng dạy môn Lịch sử -Địa lí 6 ở trường THCS

1 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến

Phục vụ công tác giảng dạy của Giáo viên trong bộ môn Lịch sử- Địa lí 6

2 Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu

Từ tháng 9/ 2022

3 Mô tả bản chất của sáng kiến

a Tình trạng của giải pháp đã biết

Phương pháp vận dụng kiến thức tích hợp liên môn trong giảng dạy các mônhọc ở trường THCS không phải là vấn đề hoàn toàn mới, nó đã được áp dụng khárộng rãi trong quá trình dạy học những năm trước đây Tuy nhiên, việc vận dụngphương pháp này trong quá trình triển khai thực hiện Chương trình mới (Chươngtrình Giáo dục phổ thông 2018) thì còn khá mới mẻ So với Chương trình hiệnhành, chủ trương dạy học tích hợp trong Chương trình GDPT 2018 đã có một sốđiểm khác : tăng cường tích hợp nhiều nội dung trong cùng 1 môn học, xây dựngmột số môn học tích hợp mới ở cấp THCS theo tinh thần chung là tích hợp mạnh ởcác lớp học dưới và phân hóa dần ở các lớp học trên Trong đó, Lịch sử-Địa líchính là một trong số các môn học tích hợp ở cấp THCS Tuy nhiên, làm thế nào đểkết hợp khéo léo, hài hòa giữa hai mạch kiến thức của hai phân môn với nhau, giữa

kiến thức Lịch sử- Địa lí với các môn học khác, góp phần hình thành và phát triểncác năng lực, phẩm chất cho học sinh ? Vấn đề này đòi hỏi người giáo viên cầnphải nỗ lực đổi mới, sáng tạo không ngừng đồng thời đúc rút những kinh nghiệm từthực tế giảng dạy để điều chỉnh quá trình dạy học sao cho đạt hiệu quả cao hơn

Ưu điểm:

Huy động tối đa nguồn kiến thức cũng như kinh nghiệm của cá nhân học sinh

để phục vụ cho quá trình chiếm lĩnh kiến thức mới Các kiến thức đã biết được táihiện và vận dụng liên tục giống như 1 đường xoáy ốc lên cao giúp học sinh ngàycàng hiểu sâu, hiểu rộng vấn đề ở tất cả các bộ môn

Học sinh hứng thú tham gia vào quá trình học tập Dạy học theo phương pháptích hợp liên môn giúp hình thành và phát triển năng lực vận dụng, năng lực giảiquyết vấn đề và sáng tạo cũng như phẩm chất chăm chỉ, trách nhiệm cho học sinh

 Hạn chế:

- Về phía giáo viên: Giáo viên cần có hiểu biết sâu rộng trên nhiều lĩnh vực

khoa học Điều này đòi hỏi người giáo viên phải luôn học hỏi, trau dồi kiến thứcchuyên môn

- Về học sinh: Một số học sinh chưa tự giác tích cực trong quá trình học tập

b Các bước thực hiện giải pháp

a Bước 1 : Tìm hiểu chương trình, SGK các môn học ->Chọn các nội

dung có liên quan đến bộ môn Lịch sử- Địa lí

b Bước 2: Xác định chủ đề liên môn ở từng bài cụ thể.

c Bước 3 : Xác định phương pháp, kĩ thuật dạy học, hình thức tổ chức

dạy học sao cho phù hợp Giáo viên có thể vận dụng linh hoạt các phương pháp- kĩthuật dạy học : vấn đáp gợi mở, nêu vấn đề, hợp tác nhóm, … đối với từng nội dung tích hợp

4 Các điều kiện cần thiết để áp dụng sáng kiến:

 Các điều kiện thực tế tại đơn vị áp dụng sáng kiến

- Được sự quan tâm chỉ đạo sát sao của ban giám hiệu nhà trường và Phònggiáo dục và Đào tạo

- Tổ/ nhóm chuyên môn thường xuyên trao đổi thảo luận tìm giải pháp hoặctháo gỡ các vướng mắc, khó khăn

- Giáo viên được tham gia các lớp tập huấn tìm hiểu Chương trình Giáo dụcphổ thông 2018, các chương trình tập huấn bồi dưỡng đổi mới phương pháp, nângcao nghiệp vụ chuyên môn

5 Đánh giá lợi ích thu được hoặc dự kiến có thể thu được do áp dụng sáng kiến theo ý kiến của tổ chức, cá nhân đã tham gia áp dụng sáng kiến lần đầu hoặc áp dụng thử nếu có:

a Hiệu quả kinh tế:

Áp dụng sáng kiến không phải tốn kém về kinh phí, kết hợp trong các tiếthọc

b Hiệu quả về mặt xã hội:

- Đối với giáo viên:

Nâng cao năng lực của giáo viên trong việc đổi mới phương pháp, hình thức tổchức dạy học

- Đối với học sinh:

Được hoạt động trong môi trường sinh động với các tiết học sôi nổi , học sinhhào hứng tích cực tham gia các hoạt động, khả năng vận dụng, huy động kiến thứctiến bộ rõ rệt

Tôi xin cam đoan mọi thông tin nêu trong đơn là trung thực, đúng sự thật vàhoàn toàn chịu trách nhiệm trước pháp luật.

Châu Sơn, ngày 15 tháng 04 năm 2023

Người nộp đơn

(Ký và ghi rõ họ tên)

Đỗ Hồng Thủy

MỤC LỤC:

I ĐẶT VẤN ĐỀ 1

NỘI DUNG ĐỀ TÀI

TÊN ĐỀ TÀI:

PHƯƠNG PHÁP VẬN DỤNG KIẾN THỨC TÍCH HỢP LIÊN MÔN TRONG GIẢNG DẠY MÔN LỊCH SỬ- ĐỊA

LÍ 6 Ở TRƯỜNG THCS

PHẦN THỨ NHẤT: ĐẶT VẤN ĐỀ

I.LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

1.LÝ DO KHÁCH QUAN

Những năm gần đây, toàn ngành Giáo dục đang có những bước chuyển

mình mạnh mẽ với việc triển khai thực hiện Chương trình giáo dục phổ thông

2018 Một trong những tư tưởng chủ đạo của Chương trình đó là: đổi mới nôi dung giáo dục theo hướng tinh giản, cơ bản, hiện đại , tăng thực hành, vận dụng

kiến thức và kĩ năng vào thực tiễn; thiết kế nội dung giáo dục phổ thông theo

hướng tích hợp cao các môn học ở các lớp học dưới và phân hóa dần ở các lớp học trên; giảm số môn học bắt buộc; tăng số môn học, chủ đề và hoạt động giáo

dục dành cho học sinh tự chọn Như vậy, có thể thấy việc dạy học tích hợp là mộttrong những định hướng chính trong việc đổi mới dạy học nhằm thực hiện mục

tiêu phát triển toàn diện cả về phẩm chất và năng lực, phát huy tốt nhất tiềm năng của mỗi học sinh”.

Trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018, ở cấp Trung học cơ sở, môn học Lịch sử - Địa lí gồm các nội dung giáo dục lịch sử và địa lí được kết nối với nhau nhằm soi sáng và hỗ trợ lẫn nhau Môn học giúp hình thành, phát triển ở HS năng lực lịch sử và năng lực địa lí trên nền tảng kiến thức cơ bản , có chọn lọc về lịch sử, địa lí thế giới , quốc gia và địa phương ; các quá trình tự nhiên, kinh tế -xã hội và văn hóa diễn ra trong không gian và thời gian; sự tương tác giữa xã hội loài người với môi trường tự nhiên; giúp HS biết cách sử dụng cáccông cụ của khoa học lịch sử, khoa học địa lí để học tập và vận dụng vào thực tiễn Do vậy, việc vận dụng kiến thức tích hợp liên môn giữa lịch sử- địa lí, giữa Lịch sử- Địa lí với các môn học khác nhằm thực hiện đúng quan điểm định hướng, mục tiêu của Chương trình trong quá trình đổi mới hiện nay

2 LÝ DO CHỦ QUAN

Ở cấp THCS, lộ trình thực hiện Chương trình GDPT 2018 được bắt đầu từ

năm học 2021-2022 với khối lớp 6, đến nay đã đánh dấu tròn 2 năm thực hiện

Chương trình mới với học sinh lớp 6 Hai năm qua là quá trình cô và trò bước đầu làm quen với Chương trình mới, SGK mới đồng thời đúc rút những kinh nghiệm cho những năm sau Trong quá trình dạy, tôi nhận thấy học sinh bước đầu đã có hứng thú với môn học.Tuy nhiên, một số học sinh còn chưa có sự say mê với môn học , nhiều em chưa tự giác học tập, vẫn còn hiện tượng ỷ lại, chưa phát huy năng lực tự chủ- tự học cũng như giao tiếp- hợp tác Đặc biệt, các em chưa thấy được mối liên hệ hữu cơ giữa Lịch sử và Địa lí với nhau, giữa Lịch sử- Địa lí với các khoa học khác Do đó việc hiểu kiến thức chưa được sâu, khả năng vận dụng còn hạn chế, quá trình ghi nhớ chưa được bền, thậm chí là “ học trước quên sau”.

Xuất phát từ thực tế bộ môn và qúa trình giảng dạy của bản thân, tôi thấy cần tạo

ra cho học sinh một không khí học tập sôi nổi, hứng thú, suy nghĩ tích cực hơn

thông qua

tích hợp các kiến thức liên môn để giúp học sinh khắc sâu kiến thức, yêu tích Lịch sử- Địa lí, qua đó sẽ nâng cao được chất lượng dạy học bộ môn

II MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI

Đề tài nhằm phát huy những ưu điểm, khắc phục những hạn chế của phương pháp vận dụng kiến thức tích hợp liên môn trong giảng dạy môn LS_ĐL lớp 6 theo

chương trình giáo dục phổ thông 2018 ở trường THCS, từ đó giúp giáo viên hoàn thành tốt nhiệm vụ giảng dạy theo phương pháp đổi mới hiện nay.

Học sinh có hứng thú say mê và nâng cao chất lượng học tập đối với môn học, đồng thời được phát triển những phẩm chất năng lực phù hợp với đặc thù môn học

III.ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI

Phương pháp vận dụng kiến thức tích hợp liên môn trong giảng dạy môn Lịch

VI.PHẠM VI VÀ THỜI GIAN THỰC HIỆN

1 Phạm vi : Học sinh lớp 6 trường THCS

2.Thời gian thực hiện : Năm học 2022-2023

PHẦN THỨ HAI: NHỮNG BIỆN PHÁP ĐỔI MỚI ĐỂ GIẢI

QUYẾT VẤN ĐỀI.KHẢO SÁT THỰC TẾ

Sau một năm triển khai thực hiện Chương trình giáo dục phổ thông mới, dạy theo sách giáo khoa mới ở khối lớp 6, tôi nhận thấy phần lớn học sinh đã có hứng thú, say mê với môn học Các em cũng đã dần hình thành được những năng lực, phẩm chất tích cực: tinh thần trách nhiệm, năng lực hợp tác, tự chủ tự

học Tuy nhiên, do các em mới chuyển từ cấp 1 lên, nhiều em chưa bắt nhịp đượcvới cách học mới, dẫn đến tâm lí hoang mang, chán nản Hơn nữa, kiến thức Lịchsử-Địa lí lớp 6 tuy có nhiều điều mới mẻ, hấp dẫn, gợi trí tò mò ham tìm hiểu nhưng cũng có nhiều nội dung khó (ví dụ phần bản đồ, các vận động của Trái Đấthoặc sự hình thành, đặc điểm các quốc gia cổ đại) khiến các em có phần khó hình dung và tiếp cận Phần lớn học sinh vẫn quan niệm Lịch sử và Địa lí là hai môn học riêng lẻ, không có mối liên hệ nào với nhau Quan niệm này đã gây ra khó khăn lớn cho quá trình tiếp cận môn học của các em

Đầu năm học, tôi đã thực hiện một cuộc khảo sát nhỏ về mức độ hứng thú đối với môn Lịch sử- Địa lí và cho kết quả như sau

II.NỘI DUNG VÀ BIỆN PHÁP THỰC HIỆN

1 QUAN ĐIỂM DẠY HỌC, NỘI DUNG DẠY HỌC:

a Về quan điểm dạy học

- Dạy học liên môn và tích hợp là một trong những nguyên tắc quan trọng trong dạy học Đây được coi là một quan niệm dạy học hiện đại, nhằm phát huy tính tích cực của học sinh, đồng thời nâng cao chất lượng giáo dục trong các nhà trường

- Dạy học liên môn và tích hợp là hình thức tìm tòi những nội dung, những khái niệm, tư tưởng chung giữa các môn học, tức là con đường tích hợp những nội dung từ một số môn học có liên hệ với nhau

Dạy học theo quan điểm liên môn và tích hợp có ba mức độ: ở mức độ thấp, giáo viên nhắc lại tài liệu, sự kiện, kĩ năng các môn có liên quan, cao hơn đòi hỏi học sinh nhớ lại và vận dụng kiến thức đã học của các môn học khác, và cao nhất làđòi hỏi học sinh phải độc lập giải quyết các bài toán nhận thức bằng vốn kiến thức

đã biết, huy động các môn có liên quan theo phương pháp nghiên cứu

- Dạy học vận dụng kiến thức liên môn và tích hợp giúp cho giờ học sẽ trở nên sinh động hơn, vì không chỉ có giáo viên là người trình bày mà học sinh cũng tham gia vào quá trình tiếp nhận kiến thức, từ đó phát huy tính tích cực của học sinh

- Dạy học liên môn và tích hợp cũng góp phần phát triển tư duy liên hệ, liên tưởng ở học sinh Tạo cho học sinh một thói quen trong tư duy, lập luận tức là khi xem xét một vấn đề phải đặt chúng trong một hệ quy chiếu, từ đó mới có thể nhận thức vấn đề một cách thấu đáo

-Thực hiện Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, dạy học tích hợp liên môn góp phần hình thành và phát triển năng lực chung giải quyết vấn đề và sáng tạo , thể hiện ở việc biết thực hiện các thao tác tư duy quy nạp, tổng hợp trong giải quyết vấn đề, biết suy luận khoa học ,có khả năng phát hiện và giải quyết vấn đề mới, đặc biệt là vấn đề về mối quan hệ giữa tự nhiên và xã hội loài người Dạy học tích hợp cũng phát triển năng lực vận dụng kiến thức –kĩ năng đã học đối với từng phân môn Lịch sử và Địa lí

b.Về nội dung dạy học

* Giữa hai phân môn Địa Lí và Lịch Sử đều có những nội dung thuộc nhóm

Khoa học xã hội , đều nghiên cứu những vấn đề của con người Tuy vậy, giữa

chúng có mối quan hệ tác động qua lại với nhau bởi các sự kiện lịch sử bao giờ cũng diễn ra trong một khoảng không gian nhất định với các điều kiện cụ thể, trong

đó có các điều kiện Địa lí Lịch sử thế giới và lịch sử dân tộc (kể cả phần lịch sử địa

phương) đều gắn với những điều kiện tự nhiên mà con người sinh sống, cho nên khi học tập lịch sử xã hội phải phân tích đến các yếu tố của môi trường tự nhiên và thông qua nội dung lịch sử để hiểu rõ hơn môi trường tự nhiên và thực hiện giáo dục môi trường Ngược lại, việc tìm hiểu , giải thích, đánh giá những đặc điểm địa

lí dân cư, địa lí kinh tế xã hội của thế giới, khu vực hay quốc gia cũng không thể tách rời khỏi bối cảnh và tiến trình lịch sử của không gian lãnh thổ đó Bên cạnh

đó, cả hai phân môn Lịch sử và Địa lí đều cần phải vận dụng kĩ năng khai thác các tài liệu văn bản, các tranh ảnh, lược đồ, bản đồ nhằm phục vụ mục tiêu hình thành năng lực tìm hiểu lịch sử , tìm hiểu Địa lí

* Giữa Lịch sử- Địa lí với các môn học khác: Giữa Lịch sử với Ngữ văn,

Mĩ thuật có mối liên hệ mật thiết với nhau! Các truyền thuyết, ca cao, tục ngữ… là một trong những nguồn tư liệu tham khảo thiết thực để soi sáng các kiến thức lịch

sử Bên cạnh đó,việc vận dụng kiến thức mĩ thuật giúp học sinh có được những đánh giá xác đáng đối với thành tựu văn hóa của một quốc gia, lãnh thổ qua từng giai đoạn lịch sử,qua đó hình thành và phát triển năng lực giải quyết vấn đề- sáng tạo và năng lực vận dụng, đồng thời hình thành phẩm chất nhân ái, yêu nước

* Nội dung chương trình Địa lí ở lớp 6 có mối liên hệ mật thiết với các môn Khoa học tự nhiên Việc vận dụng kiến thức khoa học tự nhiên sẽ giúp học sinh dễ dàng hiểu và giải thích về những hiện tượng địa lí tự nhiên Đến lượt mình, kiến thức về Khoa học Địa lí lại giúp học sinh giải thích được các hiện tượng tự nhiên xung quanh mình, từ đó hình thành niềm hứng thú tự nhiên, ham học hỏi khám phá cho các em đối với tất cả các môn học, trong đó có Địa lí

lí, môn lịch sử cũng sử dụng bản đồ như một nguồn tri thức quan trọng, một

phương tiện dạy học cần thiết để thể hiện không gian diễn biến các sự kiện lịch sử

2 MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP ‘VẬN DỤNG KIẾN THỨC TÍCH HỢP LIÊN

MÔN TRONG GIẢNG DẠY MÔN LỊCH SỬ- ĐỊA LÍ 6 Ở TRƯỜNG THCS »

a.Vận dụng tích hợp Lịch sử và Địa lí với nhau

Tên nội dung bài

học/ chủ đề

Môn học tích hợp

Mô tả phương pháp vận dụng

Trái Đất- hành

tinh của hệ Mặt

Trời

Lịch sử Hs làm việc cá nhân để trả lời câu hỏi

-Dựa vào việc quan sát chu kì chuyển động tự quay quanh trục và quay quanh Mặt Trời của Trái Đất, người xưa đã sáng tạo ra công cụ gì để đo thời gian trong ngày, để tính thời gian trong năm ?

( sáng tạo ra đồng hồ để đo thời gian trong ngày, sáng tạo ra lịch để tính thời gian trong năm )

? Vận dụng kiến thức lịch sử, giới thiệu về đồng hồ Mặt trời, về âm lịch,dương lịch ?

Thời tiết và khí

hậu, các đới khí

hậu trên Trái Đất

-Lịch sử -Gv dùng phương pháp kể chuyện để kể lại câu

chuyện về các cuộc phát kiến địa lí vào khoảng thế

kỉ XV và giải thích tên gọi của gió « Mậu Dịch » (hoặc gió « Tín Phong », từ đó giúp HS ghi nhớ đặc điểm của gió Tín Phong ( Phạm vi hoạt động, hướng thổi)

Biển và đại dương Lịch sử Liên hệ chiến thắng Bạch Đằng năm 938 để hiểu

thêm về thủy triều và lợi ích của thủy triều

Thời gian trong

Lịch sử

Địa lí -GV nêu câu hỏi: người xưa sáng tạo ra âm lịch,

dương lịch dựa trên cơ sở nào?

-Quan sát hình ảnh đồng hồ mặt trời, em hãy vậndụng kiến thức địa lí để giải thích nguyên lí hoạtđộng của đồng hồ Mặt trời?

Hãy thiết kế một chiếc đồng hồ Mặt trời đơn giảnbằng giấy bìa?

Nguồn gốc loài

người

Địa lí -Gv nêu câu hỏi :

Em hãy xác định các địa điểm tìm thấy dấu tích củangười tối cổ ở ĐNA và VN?

-Nêu nhận xét về phạm vi phân bố dấu tích ngườitối cổ ở Việt Nam?

Hs xác định trên lược đồ Từ đó rút ra kết luận: ViệtNam là một trong những cái nôi của loài người, địabàn phân bố của người tối cổ trên đất nước ta trảirộng từ Bắc vào Nam

Xã hội nguyên

thủy

Địa lí -Gv cho hs quan sát tranh :HÌnh vẽ trên vách đá ở

sa mạc Xa-ha-ra cách ngày nay khoảng 10.000 năm

và trả lời các câu hỏi:

1.mô tả những gì con thấy trong tranh vẽ? Qua đócon hình dung ra sao về quang cảnh Xa-ha-ra10.000 năm trước? (đây từng là vùng rừng rậm xanhtốt với giới thực- động vật đa dạng, phong phú)-Con biết gì về hoang mạc Xa –ha- ra ngày này? ( làhoang mạc nhiệt đới lớn nhất thế giới, khí hậu nóng,khô hạn, sinh vật hiếm hoi, cằn cỗi, chủ yếu là sỏi

đá và cát)

Gv nêu vấn đề:

Nguyên nhân nào đã làm Xa-ha-ra biến đổi từ 1