(Skkn 2023) quy trình lập dàn ý miêu tả đạt hiệu quả cho học sinh lớp 5

Mặt khác, phân môn Tập làm văn còn có tác dụng rèn thêm nhân cách, đặcbiệt là tính chân thực trong cách miêu tả, kể chuyện, tường thuật,… Muốn làmđược một bài văn hay học sinh phải h

A ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Lý do chọn sáng kiến kinh nghiệm

Mỗi môn học ở tiểu học đều góp phần vào việc hình thành và phát triểnnhững cơ sở ban đầu cho việc hình thành và phát triển nhân cách con người ViệtNam Trong các môn học ở tiểu học thì môn Tiếng Việt chiếm thời lượng nhiềunhất, là công cụ để học các môn học khác Môn Tiếng Việt ở trường phổ thông

có nhiệm vụ hoàn thành năng lực hoạt động ngôn ngữ cho học sinh Năng lựchoạt động ngôn ngữ được thể hiện trong 4 dạng hoạt động, tương ứng với bốn

kỹ năng: nghe, nói, đọc, viết Trong năm đầu tiên được phân công giảng dạy ởlớp 5, tôi nhận thấy chất lượng giảng dạy môn Tiếng Việt được phản ánh rõ nétnhất ở phân môn Tập làm văn

Bản thân dạy học tập làm văn là một hoạt động tích hợp, tích hợp các trithức của các phân môn khác Tập làm văn là phân môn có tính chất tích hợptoàn diện, sáng tạo vì mỗi bài tập làm văn phải thể hiện được tư tưởng, tình cảm,suy nghĩ của bản thân Mỗi bài văn thể hiện được cả trí tuệ và tình cảm của họcsinh Mặt khác, phân môn Tập làm văn còn có tác dụng rèn thêm nhân cách, đặcbiệt là tính chân thực trong cách miêu tả, kể chuyện, tường thuật,… Muốn làmđược một bài văn hay học sinh phải huy động toàn bộ kiến thức về đời sống,kiến thức về văn học để viết, nghĩa là học sinh phải hoàn thiện cả bốn kĩ năng:nghe, nói, đọc, viết

Dạy tốt phân môn Tập làm văn nói chung và kiểu bài văn miêu tả nói riêng

là vấn đề được nhiều giáo viên tiểu học quan tâm Học sinh tiểu học ngay từ lớp

1, 2, 3 đã được tiếp xúc với nhiều dạng văn bản khác nhau, có nội dung gần gũitrong cuộc sống và kĩ năng giao tiếp của các em với cộng đồng Đó là một ưuđiểm không ai phủ nhận Tuy nhiên, chương trình mới chuyển tải sự thay đổi cả

về nội dung và kỹ năng rèn luyện lẫn hình thức, biện pháp và quy trình lên lớp

Là giáo viên, nhất là giáo viên dạy lớp 4, 5 không ai tránh khỏi những trăn trở,băn khoăn là làm thế nào giúp học sinh rèn luyện tốt kỹ năng làm bài tập làmvăn, nhất là văn miêu tả Do đó để làm tốt vai trò người tổ chức và hướng dẫn

học sinh, tôi chọn sáng kiến kinh nghiệm: “Quy trình lập dàn ý miêu tả đạt hiệu quả cho học sinh lớp 5”

- Khách thể nghiêm cứu : Phương pháp dạy học phân môn Tập làm văn ở Tiểu học

- Đối tượng nghiên cứu : Quy trình lập dàn ý miêu tả đạt hiểu quả cho học sinh lớp 5

4 Phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng khảo sát: Giáo viên và học sinh lớp 5 trường Tiểu học nơi tôi

đang công tác

- Đối tượng thực nghiệm: Học sinh lớp 5

- Địa bàn nghiên cứu: Trường Tiểu học nơi tôi đang công tác.

- Thời gian nghiên cứu: Trong năm học 2020 – 2021

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp khảo sát thực tiễn

- Phương pháp đàm thoại, gợi mở

- Phương pháp thực hành, luyện tập

- Phương pháp quan sát

- Phương pháp tổng hợp, so sánh, đối chiếu

- Phương pháp dự giờ rút kinh nghiệm

B : GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

1 Cơ sở lí luận của quy trình lập dàn ý miêu tả hiểu quả cho học sinh lớp 5

1.1 Cơ sở lí luận chung

- Phân môn Tập làm văn là một môn học mang tính tổng hợp và sáng tạo,nhưng lâu nay người giáo viên (nhất là giáo viên lớp 4, lớp 5) chưa có cách pháthuy tối đa năng lực học tập và cảm thụ văn học của học sinh; chưa bồi dưỡngđược cho các em lòng yêu quý và ham thích học Tiếng Việt để từ đó các emnhận ra rằng đã là người Việt Nam thì phải đọc thông viết thạo Tiếng Việt vàphát huy hết ưu điểm của tiếng mẹ đẻ

- Khi làm văn, học sinh chưa xác định được yêu cầu trọng tâm của đề bài

- Vốn từ ngữ của các em còn hạn chế nên khi viết văn thường bị lặp lại từ,câu văn lủng củng, thiếu hình ảnh, cảm xúc Không biết hình dung bằng hìnhảnh, âm thanh, cảm giác về sự vật miêu tả khi quan sát

- Nhiều em không nắm được cấu trúc ngữ pháp nên sử dụng dấu câu tùytiện, bài viết còn mắc nhiều lỗi chính tả, nhiều từ ngữ các em còn hiểu sai nghĩanên không sử dụng đúng chỗ

- Một số học sinh làm theo văn mẫu hoặc chỉ viết theo dàn bài mà giáoviên đã hướng dẫn lập Chưa biết tích hợp các phân môn khác như: Tập đọc,

Luyện từ và câu, Chính tả, Khoa học, Lịch sử và Đại lí vào tập làm văn Chưasáng tạo trong khi dùng từ đặt câu.

1.2 Một số khái niệm cơ bản

*Thế nào là văn miêu tả ?

- Miêu tả là vẽ lại bằng lời những đặc điểm nổi bật của cảnh , của ngườicủa vật để giúp người đọc , người nghe hình dung được đối tượng ấy

1.3 Đặc trưng của phân môn tập làm văn

- Là tính tổng hợp , thực hành sáng tạo mang dấu ấn cá nhân học sinh ,trong quá trình tạo lập ngôn bản ( ở cả hai dạng nói và viết ) làm văn là một hoạtđộng giao tiếp Vì vậy , trong nhà trường việc dạy tập làm văn cho học sinhthực chất là dạy cho học sinh nắm cơ chế của việc sản sinh ngôn bản nói và viếttheo các quy tắc ngôn ngữ , quy tắc giao tiếp nhằm đạt được much đích giao tiếp

1.4 Vị trí của phân môn tập làm văn

Dạy Tập làm văn là dạy các kiến thức kĩ năng giúp học sinh tạo lập , sảnsinh ra ngôn bản Phân môn Tập làm văn có vai trò vị trí quan trọng trong việchoàn thiện và nâng cao dần các kĩ năng sử dụng tiếng việt đã được hình thành ,xây dựng ở các phân môn khác Nhờ quá trình vận dụng các kĩ năng để tạo lập ,sản sinh văn bản trong dạy Tập làm văn , tiếng Việt trở thành một công cụ sinhđộng trong quá trình học tập và giao tiếp của học sinh tiểu học

2 Thực trạng quy trình lập dàn ý miêu tả đạt hiểu quả cho học sinh lớp 5

2.1 Giới thiệu vài nét về trường tôi đang công tác

2.1.1 Thuận lợi

- Ban giám hiệu hết sức quan tâm, tạo mọi điều kiện tốt nhất cho việc dạy

và học, đặc biệt là việc đổi mới phương pháp dạy học nhằm nâng cao chất lượnggiáo dục

- Học sinh trong lớp có ý thức ham học hỏi, ngoan, biết vâng lời, có ý thứctìm tòi

- Đa số phụ huynh học sinh quan tâm đến việc học tập của con em mình

- Bản thân là giáo viên dạy lớp 5, yêu nghề, nhiệt tình, tâm huyết với nghề

mà mình đã chọn

2.1.2 Khó khăn

- Thiết bị, đồ dùng dạy học phục vụ cho phân môn Tập làm văn còn rất ít

- Phần lớn học sinh không thích học phân môn Tập làm văn vì môn nàykhó, nó đòi hỏi sự sáng tạo và năng khiếu của các em

2.2 Thực trạng quy trình lập dàn ý miêu tả đạt hiểu quả cho học sinh lớp 5

Ngay từ đầu năm học tôi đã cho học sinh làm bài để khảo sát chất lượng.Lớp 5E của tôi chủ nhiệm có tất cả 38 học sinh đã làm bài kiểm tra với đề bàitập làm văn là:

1 Lập dàn ý miêu tả một cảnh đẹp ở địa phương em

2 Dựa theo dàn ý đã lập, hãy viết một đoạn văn miêu tả cảnh đẹp ở địa phương em.

Sau khi chấm bài tôi đã phân loại được học sinh như sau:

Nhìn vào bảng phân loại trên sẽ dễ dàng nhận thấy kết quả bài viết của các

em đã đạt được những thành tích nhất định, phát hiện được những em có năngkhiếu văn để bồi dưỡng, nhưng qua đó ta cũng nhận thấy, bài viết của các emđạt ở mức trung bình khá nhiều

2.3 Nguyên nhân

* Quan sát chưa tinh tế

* Vốn từ chưa phong phú, chưa sáng tạo.

hy vọng sẽ nâng cao được chất lượng phân môn Tập làm văn trong tiểu học

3.1 Chọn cách tổ chức dạy học sao cho đạt hiệu quả cao nhất

+ Ra đề và chọn đề

Trước hết, để luyện tập cần có những đề bài tốt Giáo viên phải biết lựachọn đề và biết tự ra đề tập làm văn để rèn luyện cho học sinh viết Ra đề tậplàm văn cho học sinh phải kích thích được hứng thú viết văn của các em Muốnvậy, nó phải là những gì gần gũi, quen thuộc, có quan hệ thân thiết với các em

Đồng thời đề không thể là cái gì lặp lại, nhàm chán, gò bó, mà phải tạo điều kiệncho các em suy nghĩ, cảm xúc, diễn đạt theo cách riêng của mình, đề bài phải

mở ra chân trời sáng tạo cho các em Vì vậy, với những đề bài tả cảnh trong

sách giáo khoa, ví dụ như "Em hãy viết một đoạn văn tả lại ngôi trường của em." thì giáo viên có thể chuyển thành "Mỗi buổi đến trường, em được nghe tiếng chim ca, được vui đùa cùng bạn bè, đặc biệt nghe những lời giảng ấm áp của thầy, cô giáo… Trường học đúng là ngôi nhà thứ hai của em Em hãy viết một đoạn văn tả lại ngôi nhà ấy vào một buổi sáng đẹp trời."

Khi học sinh thực hành viết theo đề thứ hai, tôi thấy các em viết tốt hơn,bài viết có cảm xúc, giàu hình ảnh

+ Định hướng cho học sinh

Định hướng của giáo viên có vai trò vô cùng quan trọng, nó giúp các emkhông chỉ xác định đúng yêu cầu của đề bài mà còn tìm ra những ý tưởng mới,sáng tạo cho bài viết của mình Vì vậy khi gợi ý cho học sinh, giáo viên nên diễnđạt có hình ảnh

Ví dụ: Lời chỉ dẫn cho đề bài "Một năm có bốn mùa, nùa nào cũng có những vẻ đẹp riêng Hãy miêu tả một cảnh đẹp của nơi em ở vào một mùa trong năm" giáo viên có thể diễn đạt như sau:

"Đề bài thuộc kiểu tả cảnh, đối tượng là quang cảnh thiên nhiên nơi em sống vào một mùa trong năm (mùa xuân, mùa hạ, mùa thu, mùa đông) Em yêu mùa nào nhất? Em có thể chọn thời điểm mùa xuân, khi cây cối đâm chồi nảy lộc, khi những hạt mưa xuân lất phất buông trên những mầm non mới nhú Có thể chọn mùa hạ với những chùm phượng vĩ đốt lửa một góc trời xa, với những cành bằng lăng tím màu mực thân thương, với cơn mưa rào mang hương thơm của đất, với những tiếng ve kêu râm ran trên tán cây báo hiệu mùa thi sắp đến, với những chùm quả chín đầy cành; cũng có thể chọn mùa thu những cơn gió heo may thơm mùi cốm mới, với những bông hoa cúc vàng tươi, hay mùa đông lạnh giá khiến ai cũng muốn suýt xoa Bài làm của em cần thể hiện tình cảm yêu mến, gắn bó của em với quang cảnh đó để mọi người khi đọc lên đều yêu mến nơi đó như em."

Trên những đề bài cụ thể, giáo viên cần rèn luyện cho học sinh kĩ năng tìmhiểu đề, phân tích đề: Bài viết theo thể loại gì? Viết để làm gì? Viết cái gì? Viếtcho ai? Thái độ cần bộc lộ qua bài viết như thế nào? Trên thực tế, học sinh rất dễlạc đề

Ví dụ: Với đề bài: " Em hãy viết một đoạn văn tả quang cảnh sân trường

em vào giờ ra chơi " , hầu như học sinh không xác định được rằng đích của

đoạn văn này là tả quang cảnh sân trường, cảnh ở đây là cảnh động chứ không

phải cảnh tĩnh từ đó thể hiện được lòng yêu mến của em với ngôi trường Vì vậybài làm của các em chỉ sa vào tả cảnh sân trường, lớp học, không tả hoạt độngcủa các bạn học sinh, có em thì sa vào tả hoạt động của các bạn và bỏ qua phần

tả cảnh Đặc biệt các em không xác định đúng và không nắm chắc thái độ cần cókhi tả, nên khi tả bài viết của các em lạc vào một khung cảnh xa lạ với ngay bảnthân các em

3.2 Rèn cho học sinh có kĩ năng quan sát, ghi chép

- Quan sát có vai trò rất quan trọng đối với thể loại văn miêu tả

Ví dụ: Khi quan sát để tả cánh đồng lúa (có thể là cánh đồng lúa chín rộhoặc đang trổ bông…) các em có thể quan sát được rất nhiều chi tiết về nắng,gió, cây cỏ, tiếng chim, những chú trâu …nhưng cảnh chủ yếu trọng tâm phải là:Tìm ra đặc điểm của lúa trổ bông hay lúa đang chín rộ Chú ý quan sát cánhđồng lúa ấy khi trời nắng, mưa, khi không có gió, gió nhẹ, gió to

- Khi quan sát cần sử dụng đồng thời nhiều giác quan

Thông thường học sinh chỉ dùng mắt để quan sát do đó kết quả thu đượcthường là các nhận xét và cảm xúc gắn liền với thị giác (hình dáng, màu sắc,đường nét, độ xa gần…) Đó là mặt mạnh và cũng là nhược điểm của các em.Chúng ta cần lưu ý các em dùng thêm giác quan thích hợp để quan sát

Ví dụ: Quan sát cảnh giờ ra chơi ở sân trường, cảnh tấp nập ở đường làng,cảnh đẹp của quê hương buổi bình minh ngoài mắt ra còn cần huy động cả mũi,tai, tay để ngửi, để nghe, để sờ Cái khó của công việc này là bản thân giáo viênnhiều khi cũng cảm thấy lúng túng khi sử dụng các giác quan đó để quan sát sựvật Vì vậy cần có sự luyện tập trước

- Tổ chức tiết dạy quan sát

- Khi có kĩ năng quan sát, biết chọn lọc những chi tiết mới mẻ, đặc sắc của cảnh vật, con người thì học sinh sẽ dần ham thích ghi chép

Quan sát đi kèm với ghi chép là một việc làm thường xuyên sẽ làm giàuvốn sống thực tế của các em vừa hình thành kĩ năng viết Ban đầu, trong giờ họcTập làm văn, sau khi giáo viên tổ chức cho các em phân tích những văn cảnh cụthể để hình thành kiến thức bài học như cấu tạo, trình tự miêu tả Cuối tiết họcgiáo viên nên giao nhiệm vụ cho các em về nhà quan sát và ghi chép một cảnhvật cụ thể nơi em ở thông qua phiếu gợi ý trình tự quan sát giao cho mỗi nhómhọc sinh Trên lớp, trong tiết học cũng như sau tiết học giáo viên thường xuyênnhắc nhở các em ghi những ý hay, câu từ hay vào số tay của mình Những câu từhay liên quan đến văn miêu tả không chỉ có ở tiết học Tập làm văn mà có ởnhững phân môn khác như: Tập đọc, Luyện từ và câu …

Ví dụ: Khi dạy bài tập đọc “Quang cảnh làng mạc ngày mùa”, trong bài tác giả sử dụng rất nhiều từ màu vàng như : vàng xuộm, vàng hoe, vàng lịm, vàng ối, vàng tươi, vàng xọng, vàng giòn, vàng mượt, vàng mới, vàng trù phú, chín vàng Ngoài việc giải nghĩa phần từ ngữ trong tiết Tập đọc cho học sinh,

giáo viên hãy yêu cầu học sinh cần phải nhớ để vận dụng khi viết văn cho đúngnghĩa của từ Thực ra đây là việc làm thường xuyên để giúp học sinh có một cáinhìn tổng thể để rồi tìm ra mối liên quan chặt chẽ giữa các phân môn trongTiếng Việt Giáo viên làm thế là cố gắng khai thác triệt để những kiến thức cótrong sách giáo khoa

- Sau khi quan sát, học sinh cần phải lập được dàn ý chi tiết thể hiện những ghi chép của mình

Ví dụ: Khi dạy tiết: Luyện tập tả cảnh (Tiếng Việt 5, tập 1, trang 14)

Ở bài tập số 2, yêu cầu học sinh: Lập dàn ý tả cảnh một buổi sáng (trưa, chiều, tối) trong vườn cây (hay trong công viên, trên đường phố, trên cánh đồng, nương rẫy).

Ngoài giao nhiệm vụ vừa sức, giáo viên có thể đưa ra dàn ý sau và yêu cầucác em sắp xếp cho hợp lí rồi chọn một ý bao quát để viết thành đoạn Dàn ýnhư sau:

- Giới thiệu bao quát cảnh cánh đồng vào buổi sớm bình minh

- Những giọt sương còn đọng long lanh trên những ngọn lúa

- Những làn gió mát từ mặt sông đưa lên

- Mặt trời từ từ nhô lên sau dãy núi, cố ngoi lên khỏi lũy tre đầu làng

- Không khí buổi sớm trong lành, mát mẻ

- Những hàng lúa xanh rì rào trong gió

- Tiếng chim hót ríu rít

- Xa xa, mấy bác nông dân đi thăm đồng

- Em rất thích ngắm nhìn cánh đồng vào một buổi sớm mai

- Mùi thơm dịu ngọt của lúa mới trổ bông thoang thoảng đưa lên

- Thỉnh thoảng, một vài con sẻ bay vụt lên từ đồng lúa

3.3 Làm giàu và luyện kỹ năng dùng từ trong văn miêu tả

3.2.1 Làm giàu vốn từ cho học sinh

Trước hết phải mở rộng vốn từ cho các em, tạo cho các em có được một sốvốn từ phong phú thì các em có cơ hội thể hiện chính xác, sinh động mọi đốitượng miêu tả Biện pháp làm giàu vốn từ ngữ cho học sinh hiệu quả nhất làthông qua các phân môn Tiếng Việt

- Môn Tập đọc: Nhiều bài tập đọc là các bài miêu tả cảnh vật của các nhà

văn Số lượng từ ngữ miêu tả cảnh vật ở các bài đó phong phú, cách sử dụng

chúng sáng tạo Khi dạy các bài tập đọc giáo viên giúp các em chỉ ra các từ ngữmiêu tả, chọn một đến hai trường hợp đặc sắc nhất để phân tích cái hay, sự sángtạo của nhà văn khi dùng chúng Ngoài ra, môn Tập đọc còn giúp các em hiểuđược nghĩa đen, nghĩa bóng, hiểu được nội dung của các đoạn văn, khổ thơ có ýnghĩa miêu tả (cảnh vật, con người, ) Mỗi tiết dạy Tập đọc nên thêm một vàicâu hỏi về thể loại, bố cục và trình tự miêu tả của tác giả để học sinh thấm dần

về Tập làm văn miêu tả Bên cạnh đó, giáo viên khuyến khích các em lập sổ tay

từ ngữ miêu tả Thỉnh thoảng giở sổ tay xem lại (nhất là khi chuẩn bị cho tiếtTập làm văn) Sau một thời gian vài ba tuần giáo viên lại cho ôn tập và kiểm tramiệng các câu văn hay đó trước khi vào dạy bài mới Cứ cần cù như vậy sẽ giúpcác em tích luỹ dần vốn từ ngữ miêu tả

Ví dụ 1 :

Khi dạy bài tập đọc Đất Cà Mau (Tiếng Việt 5, tập 1, trang 89)

Giáo viên yêu cầu học sinh chỉ ra những từ ngữ tả mưa, cây cối, đất được

tả trong bài

+ Mưa: Mưa dông, mưa đổ ngay xuống, mưa hối hả, mưa không kịp chạyvào nhà, mưa rất phũ…

+ Đất: đất xốp, đất nẻ chân chim, đất rạn nứt, đất phập phều…

+ Cây: mọc thành chòm, thành rặng, san sát

- Môn Luyện từ và câu: Là môn có thể giúp học sinh làm giàu vốn từ

nhiều nhất khi dạy các tiết Mở rộng vốn từ Trong các tiết này có các bài tập mởrộng vốn từ rất cụ thể, thiết thực như tìm từ, ghép từ, phát hiện từ miêu tả, dùng

từ đặt câu, sắp xếp các từ thành nhóm miêu tả như nhóm từ ngữ miêu tả ngoạihình, nhóm từ ngữ miêu tả đặc điểm cảnh vật, nhóm miêu tả hoạt động,

Ví dụ: Tìm từ láy gợi tả âm thanh trên dòng sông (bì bọp, ì ọp, ì ầm, xônxao, ào ào )

3.2.2 Rèn kỹ năng dùng từ ngữ cho học sinh

- Rèn luyện kĩ năng phân biệt các loại từ thông qua tất cả các phân môntrong môn Tiếng Việt Nội dung này được tích hợp hầu hết các phân môn Tậptrung chú ý hướng dẫn học sinh tìm hiểu về nghĩa của từ Định hướng cho họcsinh để các em nhận biết rõ tác dụng của việc diễn đạt bằng từ ngữ gợi tả, gợicảm Trong văn miêu tả, thường xuất hiện các lớp từ có giá trị hình tượng, cógiá trị biểu cảm như từ láy, tính từ tuyệt đối , từ tượng thanh, từ tượng hình,…Chúng là thế mạnh đặc trưng của Tiếng Việt và là phương tiện miêu tả hiệu quả

Do đó cần hướng dẫn học sinh khai thác và sử dụng có hiệu quả các từ tượng

thanh như: tiếng gió vi vu, lao xao, xào xạc,…; tiếng mưa lộp bộp, tí tách, long bong, …; tiếng nước chảy róc rách, ào ào, tí tách,…và thế giới âm thanh xung

quanh các em tiếng gà gáy, tiếng chim hót, tiếng người cười nói,… Những từ có giá trị tượng hình như: đỏ chon chót, sâu thăm thẳm, rộng mênh mông,…Các tính từ chỉ màu sắc như: vàng óng, vàng hoe, vàng xuộm,…; xanh um, xanh thẳm, xanh lét,…; đỏ ối, đỏ chon chót, đỏ hoe,… tím ngắt, tím biếc, tím hoa cà,

…Các tính từ chỉ mùi vị: thơm ngát, thơm nức, thơm thoang thoảng,…Thế giới

âm thanh, hình tượng và màu sắc tạo cho bài văn miêu tả của các em thật hơn,sinh động hơn

- Rèn kĩ năng nhận biết các biện pháp tu từ qua từng bài văn, văn cảnh cụthể Học sinh được thường xuyên nhận biết và tìm hiểu giá trị thẩm mỹ của phép

so sánh, nhân hoá trong các bài tập đọc, trong các bài văn gợi ý Chúng đã tạonên bức tranh sinh động với những gam màu ấn tượng bằng ngôn ngữ trongmiêu tả Vì vậy cần hướng dẫn và khuyến khích học sinh có thói quen sử dụng

so sánh và nhân hoá trong viết văn miêu tả

3.4 Giúp học sinh nắm vững đặc điểm của từng kiểu bài miêu tả

Ngoài việc giúp học sinh biết dùng lời văn phù hợp với yêu cầu về nộidung và thể loại cho trước, khi luyện tập giáo viên cũng cần lưu ý nhắc nhở các

em nắm vững các đặc điểm của mỗi thể loại, mỗi dạng bài và xác định đối tượngmiêu tả Trong mỗi bài văn phải thể hiện cái mới cái hay, cái riêng và cảm xúccủa mình Cụ thể:

* Kiểu bài tả cảnh

Cần xác định các yêu cầu sau:

a) Xác định không gian, thời gian nhất định

Sau khi xác định thời gian, không gian nhất định học sinh cần biết lựa chọntrình tự quan sát Việc quan sát có thể tiến hành ở những vị trí khác nhau nhưngvẫn phải có một vị trí chủ yếu làm cho cảnh được quan sát bộc lộ ra những điều

cơ bản nhất của nó Khi đã xác định được vị trí quan sát rồi, ta nên có cái nhìnbao quát toàn cảnh đồng thời phải biết phân chia cảnh ra thành từng mảng, từngphần để quan sát

b) Xác định trình tự miêu tả

Khi tả phải xác định một trình tự miêu tả phù hợp với cảnh được tả Tả từtrên xuống hay từ dưới lên, từ phải sang trái hay từ ngoài vào trong là tuỳthuộc đặc điểm của cảnh

c) Chọn nét tiêu biểu

Chỉ nên chọn nét tiêu biểu nhất của cảnh để tả, tập trung làm nổi bật đặcđiểm đó lên, có thể tả xen hoạt động của người, của vật, trong cảnh để gópphần làm cho cảnh sinh động hơn, đẹp hơn

d) Tả cảnh gắn với cảm xúc riêng bằng nhiều giác quan

Tả cảnh luôn luôn gắn với cảm xúc của người viết Cảnh vật mang theotrong nó cuộc sống riêng với những đặc điểm riêng Con người cảm nhận cảnhnhư thế nào sẽ đem đến cho cảnh những tình cảm như thế Nhà thơ Lê AnhXuân, trong niềm vui của ngày Tổ quốc hoàn toàn thống nhất, đất nước thoátkhỏi ách ngoại xâm, bằng tâm trạng hạnh phúc nhất, ông đã thốt lên:

“Bỗng thấy nội tôi trẻ lại Như thời con gái tuổi đôi mươi.”

Đây chính là phần hồn của cảnh Cảnh không có hồn sẽ trơ trọi, thiếu sứcsống

e) Chọn từ ngữ thích hợp khi tả cảnh

Khi làm văn miêu tả cần biết lựa chọn từ ngữ gợi tả, dùng hình ảnh so sánhhoặc nhân hoá để làm nổi bật đặc điểm cảnh đang tả giúp người đọc như đangđứng trước cảnh đó và cảm nhận được những tình cảm của người viết

Ví dụ: Sau đây xin trích một số câu trong bài văn tả cảnh: “Chiều tối” của

Phạm Đức (Sách Tiếng Việt 5, tập 1, trang 22):

“Nắng bắt đầu rút lên những chòm cây cao, rồi nhạt dần và như hoà lẫn với ánh sáng trắng nhợt cuối cùng.”

Ta thấy câu văn miêu tả sự chuyển hoá của ánh sáng từ “nhạt dần” rồi

“hoà lẫn” với “ánh sáng trắng nhợt” Tác giả cũng đã dùng mắt để quan sát sự

biến đổi của ánh sáng và bóng tối, đã dùng tai để nghe tiếng dế và dùng mũi đểcảm nhận hương vườn và cũng đã sử dụng nghệ thuật nhân hoá làm cho câu văn

sinh động một cách rất tinh tế, khi viết: “Bóng tối như bức màn mỏng, như thứ bụi xốp, mờ đen phủ dần lên mọi vật.” , “Một vài tiếng dế gáy sớm, vẻ thăm dò, chờ đợi.”, “Trong im ắng, hương vườn thơm thoảng bắt đầu rón rén bước ra và tung tăng trong ngọn gió nhẹ, nhảy trên cỏ, trườn theo những thân cành.” g) Dàn ý chung

*Mở bài:

- Giới thiệu cảnh định tả (ngôi nhà, trường học, vườn hoa, )

- Cảnh đó ở đâu? Em tả nó vào thời điểm nào? Em có tham gia chứng kiếncảnh đó?

+ Chú ý tả đường nét, màu sắc của cảnh vật Sự liên quan giữa cảnh vật ấyvới cảnh vật xung quanh nó.

+ Tả người, vật gắn với cảnh (nếu có)

- Tình cảm, thái độ của người tả

*Kết bài:

- Nêu cảm nghĩ của người viết trước cảnh được tả

* Kiểu bài tả người

Khi miêu tả người, yếu tố quan sát lại càng quan trọng Nhìn chung, mọingười đều có những đặc điểm giống nhau nhưng lại hoàn toàn khác nhau ởnhững đặc điểm riêng, chỉ người đó mới có Nhiệm vụ của giáo viên khi hướngdẫn học sinh miêu tả người là giúp cho các em thấy rằng phải miêu tả ngắn gọn

mà chân thực, sinh động về hình ảnh và hoạt động của người mình tả

Ví dụ: Trong bài văn “Người thợ rèn” (SGK lớp 5, tập 1, trang 123), tác giả miêu tả người thợ rèn đang làm việc: “Anh bắt lấy thỏi thép hồng như bắt lấy một con cá sống Dưới những nhát búa hăm hở của anh, con cá lửa ấy vùng vẫy, quằn quại, giãy lên đành đạch.” Ta thấy tác giả quan sát rất kĩ và miêu tả

sinh động làm nổi bật hình ảnh người thợ rèn như một người chinh phục dũngmãnh và thấy rõ quá trình biến thỏi thép thành một lưỡi rựa

Vì thế, để làm được bài văn tả người thành công, giáo viên cần giúp họcsinh xác định các yêu cầu sau:

a) Chú ý tả ngoại hình hoạt động

Khi tả người cần chú ý đến tuổi tác, mỗi lứa tuổi khác nhau sẽ có sự pháttriển về cơ thể, về tâm lý riêng biệt khác nhau và có những hành động thể hiệntheo giới tính, thói quen sinh hoạt, hoàn cảnh sống… Khi miêu tả cần tập trungvào việc làm sao nêu được cái chung và cái riêng của con người được miêu tả

b) Biết cách quan sát

Khi tả người, điều cần nhất là quan sát trực tiếp hoặc trò chuyện, trao đổi ýkiến với người đó Quan sát khuôn mặt, dáng đi, nghe giọng nói, xem xét cáchnói, cử chỉ, thao tác lúc làm việc…để rút ra nét nổi bật (chọn và quan sát ngườiđịnh tả trong thời gian chuẩn bị bài mới ở nhà) Ta cũng cần dùng cách quan sátgián tiếp là thông qua trí nhớ hoặc nhận xét của một người khác về người định tả

để bổ sung những thông tin cần thiết

c) Tả kết hợp ngoại hình, tính nết, hoạt động

Khi miêu tả có thể tách riêng từng mặt, từng bộ phận để tả nhưng để nộidung bài văn miêu tả đạt được sự gắn bó, súc tích ta nên kết hợp tả ngoại hình,tính nết đan xen với tả hoạt động

d) Tả những nét tiêu biểu bằng tình cảm chân thật của mình

Khi tả người, điều quan trọng là cần tả chân thật những nét tiêu biểu vềngười đó, không cần phải tô điểm người mình tả bằng những hình ảnh hoa mĩ,

vẽ nên một hình ảnh toàn diện Làm như vậy bài văn sẽ trở nên khuôn sáo, thiếu

sự chân thật làm người đọc cảm thấy khó chịu Giáo viên cần lưu ý học sinhrằng, trong mỗi con người ai cũng có chỗ khiếm khuyết nhưng nét đẹp thì baogiờ cũng nhiều hơn (đẹp về hình thể, đẹp về tính cách, đẹp về tâm hồn….) Nếuhọc sinh phát hiện, cảm nhận được và biết tả hết các đặc điểm đó thì sẽ làm chobài văn miêu tả của các em sinh động, hồn nhiên đầy cảm xúc và người đọc dễchấp nhận hơn

“Chấm mộc mạc như hòn đất Hòn đất ấy bầu bạn với nắng với mưa để cho cây lúa mọc lên hết vụ này qua vụ khác, hết năm này qua năm khác ” e) Dàn ý chung

+ Tả chi tiết: Những nét nổi bật nhất (khuôn mặt, mái tóc, đôi mắt, cáimiệng, làn da, chân tay, )

- Tả tính tình- hoạt động:

+ Tính tình của người đó như thế nào? (chất phác, vui nhộn hay dễ cáugắt, ) Giọng nói ra sao? (nhẹ nhàng hay sang sảng), cử chỉ, điệu bộ, Cách cưxử với người khác (ân cần, chu đáo, ), việc làm bộc lộ rõ rệt đạo đức, tình cảm

và tính nết của người được tả

+ Hoạt động: Tả các việc làm cụ thể: người ấy đang làm gì? Cách làm nhưthế nào?

 Chú ý: Khi tả người, cần làm nổi bật các đặc điểm về lứa tuổi, tácphong, tính tình, hình dáng cho phù hợp với nghề nghiệp, hoàn cảnh riêng củamỗi người; cần kết hợp tả hoạt động, tính tình và đôi nét về hình dáng

*Kết bài: Cảm nghĩ cuối cùng của em về người đó (ấn tượng sâu sắc, ảnhhưởng của người đó đối với bản thân )

4 Kết quả nghiên cứu

Qua quá trình thực nghiệm, tôi thấy việc sử dụng các biện pháp trên đãđem lại kết quả khá rõ rệt Từ chỗ bài làm của học sinh còn nghèo nàn, có chỗ từngữ sử dụng chưa chính xác, không sát thực, bố cụ c không rõ ràng, bài sơ sài,câu văn thiếu sinh động, thiếu hấp dẫn, nay bài làm của các em đã có những câuvăn miêu tả hay với việc sử dụng các từ gợi tả, gợi cảm, với các biện pháp tu từ.Dù chưa đạt được đến mức thành thạo, nhuần nhuyễn nhưng đã có sự sáng tạolinh hoạt, câu văn mượt mà

Làm tốt các biện pháp trên tôi còn đạt được một mục đích nữa là giúp các

em học môn Tập làm văn nhanh hơn, dễ hiểu hơn, các em ham thích môn học,

và đặc biệt không sợ sệt khi đến tiết Tập làm văn như đầu năm học nữa

Kết quả cụ thể như sau:

Sau một thời gian áp dụng sáng kiến kinh nghiệm này, thành công tuy nhỏnhoi nhưng tôi ý thức được rằng để giúp học sinh lớp 5 làm được bài văn miêu tảsinh động, đúng kiểu bài, đòi hỏi giáo viên phải dành nhiều thời gian, công sức