Luận văn thạc sĩ: TU TUONG VE DAO LAM NGUOI CUA KHONG TU’ VỚI VIỆC GIÁO DỤC THÉ HỆ TRẺ Ở NƯỚC TA. HIỆN NAY

“Trong lịch sử tư tưởng nhân loại, tư tưởng của Không Tử có một vị trí quan trọng, sống mãi với thời gian, trong đó có tư tưởng về đạo làm người.. ~ Đề xuất một số phương hướng và giải p

Đà Nẵng — năm 2014

2 Mục đích, nhiệm vụ của đê tài

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài a

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5 Bố cục của luận văn

CHƯƠNG 1 CO SO HINH THÀNH VÀ NOI DUNG CƠ BẢN TRONG

TƯ TƯỞNG VẺ ĐẠO LÀM NGƯỜI CỦA KHÔNG TỬ

1.1, CƠ SỞ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG VỀ ĐẠO LÀM NGƯỜI CỦA

1.2.1 Khái niệm “đạo” và “đạo làm người” 20

1.2.3 Tư tưởng của Không Tử về *Lễ" 30 1.2.4 Tư tưởng của Không Tử về “Chính danh” 33

1.3 MOT SO CHUAN MUC VE ĐẠO LÀM NGƯỜI THEO TƯ TƯỞNG

1.3.1 Mối quan hệ vua - tôi a

1.3.5 Mỗi quan hệ bằng hữu 46

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG VẺ NHẬN THỨC ĐẠO ĐỨC VÀ GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CHO THÉ HỆ TRẺ Ở NƯỚC TA HIỆN NAY 49 2.1 TINH HINH NHAN THUC VE DAO DUC CUA THE HE TRE 6

2.2 THỰC TRẠNG GIAO DUC DAO DUC CHO THE HE TRE 6 NUGC

TA HIEN NAY 7 58

CHƯƠNG 3 MỘT SÓ PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP GIÁO DUC DAO DUC CHO THE HE TRE TREN CƠ SỞ TƯ TƯỞNG VÈ ĐẠO

LÀM NGƯỜI CỦA KHÔNG TỬ, T0

3.1 MỘT SỐ PHƯƠNG HƯỚNG TRONG GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CHO

3.2 MOT SO GIAI PHAP CU THE GIAO DUC DAO DUC CHO THE HE

3.2.1 Nhóm giải pháp về giáo dục lý tưởng cho thanh niên so 79

3.2.2 Nhóm giải pháp về giáo dục đạo đức lối sống cho thanh niên 82

3.2.3 Nhóm giải pháp về giáo dục ý thức trách nhiệm và nghĩa vụ xã

3.2.4 Nhóm giải pháp về giáo dục chuẩn mực đạo đức trong các quan

hệ gia đình và xã hội ¬ 3.2.5 Nhóm giải pháp về giáo dục văn hóa học đường 94

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

QUYẾT DINH GIAO DE TAL

“Trong lịch sử tư tưởng nhân loại, tư tưởng của Không Tử có một vị trí quan trọng, sống mãi với thời gian, trong đó có tư tưởng về đạo làm người Ở Việt Nam những giá trị về đạo đức đặc biệt về giá trị tư tưởng đạo làm người của Khổng Tử luôn có ý nghĩa sâu sắc Dù một số giá trị đạo đức của xã hội

có thay đổi nhưng những giá trị tư tưởng tích cực đó của ông vẫn còn nguyên giá trị, vẫn có ảnh hưởng lớn đối với nền tảng xây dựng đạo đức xã hội

Tư tưởng về đạo làm người của Khổng Tử đã có mặt ở Việt Nam từ hàng ngàn năm, song hành cùng lịch sử phong kiến Việt Nam Trong quá tình

du nhập vào Việt Nam, tư tưởng của Khổng Tử và của Nho giáo từ chỗ lúc đầu bị đối xử thiểu thiện cảm do đi theo gót chân của kẻ xâm lược dần dẫn nó

đã du nhập vào đời sống cộng đồng bởi những nét tương đồng và không ngừng thay đổi, thích ứng với văn hóa bản địa Người Việt Nam đã sớm tiếp biến tư tưởng của Không Tử không chỉ bởi sự giao thoa văn hóa tự nhiên mà còn bởi sự ủng hộ và tiếp sức của giai cấp phong kiến Việt Nam qua nhiều

nhận rõ trách nhiệm của mình với gia đình, với xã hội, góp phần vào việc xây dựng, phát triển đất nước không chỉ trong điều kiện trước đây mà ngay cả trong thời đại hiện nay

Tuy nhiên, trong xu thế phát triển của đất nước, mở rộng quan hệ quốc

tế cùng với sự hội nhập và phát triển kinh tế, xã hội của đất nước và bồi cảnh mới cũng đặt ra nhiều thách thức với vấn đề đạo đức, lối sống của thế hệ trẻ

đã diễn ra hết sức phức tạp, đã xuất hiện hàng loạt những hiện tượng tiêu cực

và có chiều hướng gia tăng, đời sống văn hóa tỉnh thần, nhất là sự xuống cấp

về tư tưởng, đạo đức, lối sống ảnh hưởng đến lỗi

ng và đạo đức con người Việt Nam Một bộ phận thế hệ trẻ - ting lớp thanh thiếu niên, những người chủ tương lai của đất nước có hành vỉ và suy nghĩ lệch lạc như có khuynh hướng muốn hiện đại hóa theo kiểu Tây hóa, Mỹ hóa, theo lối sống thực

dụng, hám danh, ham lợi, chạy theo đồng tiền, làm xuất hiện thêm nhiều tội phạm mới, tình trạng bạo lực gia tăng, văn hóa lai căng mà đánh mắt đi những, giá trị tốt đẹp của đạo đức truyền thống cha ông để lại Ở một nền văn hóa tương đối đậm chất Khổng học như Việt Nam thì điều đó càng khó chấp nhận

vì nó đi ngược lại với truyền thống nhân nghĩa, lễ giáo, tôn sư trọng đạo, uống nước nhớ nguồn, kính trên nhường dưới,v v.v

“Trước tác động tiêu cực của nền kinh tế thị trường, những phản văn hóa của mở cửa hội nhập quốc tế đặc ra nhiều thách thức với vấn đề đạo đức, lỗi sống của thế hệ trẻ, xuất hiện hàng loạt những hiện tượng tiêu cực vẻ đời sống văn hóa tỉnh thần, nhất là sự xuống cấp về tư tưởng đạo đức, lối sống Một bộ phận thế hệ trẻ - tằng lớp thanh niên có hành vi suy nghĩ lệch lạc, chạy theo lối sống thực dụng, ca ngợi lối sống phương Tây, chạy theo đồng tiền , bởi vậy học viên chọn để tài trên dé làm luận văn thạc sĩ triết học thực sự cấp bách trong bối cảnh mới hiện nay.

“Trên cơ sở nghiên cứu một cách có hệ thống tư tưởng về đạo làm người của Không Tử và rút ra những giá trị lịch sử của nó, Luận văn đề ra một số kiến nghị về phương hướng và giải pháp để kế thừa những giá trị đó nhằm thực hiện tốt hơn nữa việc giáo dục đạo đức cho thế hệ trẻ ở nước ta hiện nay 2.2 Nhiệm vụ

Để thực hiện mục đích trên, luận văn giải quyết một số nhiệm vụ sau:

~ Trình bày cơ sở hình thành, phân tích các nội dung cơ bản trong tư tưởng về đạo làm người của Khổng Tử

~ Phân tích thực trạng đạo đức và vấn đề giáo dục đạo đức cho thế hệ trẻ ở nước ta hiện nay

~ Đề xuất một số phương hướng và giải pháp để kế thừa những giá trị trong tư tưởng về đạo làm người của Không Tử nhằm góp phẩn thực hiện tốt hơn nữa việc giáo dục đạo đức cho thé hệ trẻ ở nước ta hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận văn tập trung nghiên cứu tư tưởng về đạo làm ngườ của Không

Tử và kinh nghiệm của các thế hệ trước đây trong giáo dục đạo làm người; đồng thời nghiên cứu thực trạng về đạo đức và vấn đề giáo dục đạo đức cho thế hệ trẻ ở nước ta hiện nay

(chủ yếu là Tứ Thư, trong đó có tác phả

ở nước ta hiện nay

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận của luận văn là chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử của triết học Mác - Lênin cũng như tư tưởng Hồ Chí Minh và các quan điểm cơ bản của Đảng cộng sản Việt Nam về giáo dục Luận văn chủ yếu sử dụng phương pháp biện chứng duy vật của triết học Mác - Lênin kết hợp với một số phương pháp nghiên cứu khoa học khác, như phương pháp logic va lịch sử, phân tích, tổng hợp, quy nạp, phương pháp

đối chiếu, so sánh, .v.v

5 Bố cục của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo, phần nội dung của luận văn được trình bày trong 3 chương (7 tiết):

Chương 1: Cở sở hình thành và những nội dụng cơ bản trong tư tưởng

về đạo làm người của Không Tử:

Chương 2: Thực trang về nhận thức đạo đức và giáo dục đạo đức cho thế hệ trẻ ở nước ta hiện nay

Chương 3: Một số phương hướng và giải pháp giáo dục đạo đức cho thế hệ trẻ trên cơ sở tư tưởng về đạo làm người của Không Tử

6 Tổng quan tài liệu

Học thuyết chính trị xã hội, tư tưởng đạo đức nói chung và tư tưởng về đạo làm người nói riêng của Nho giáo cùng với với việc giáo dục cho thế hệ trẻ ở nước ta hiện nay là hướng nghiên cứu của đã và đang thu hút sự quan tâm của nhiều học giả trong nhiều ngành khoa học như: Triết học, văn hóa học, sử học, tôn giáo học, giáo dục học, đạo đức học, vv Có thể khái quát kết quả nghiên cứu đó theo các hướng sau

Hướng thứ nhất, các công trình nghiên cứu về Không Tử trong tổng thể

1988); “Đạo đức Phương Đông cổ đại "của PGS Vũ Tình (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1998); “Đại cương triết học sử Trung Quố,

Trung Quốc Phùng Hữu Lan (người dịch: Nguyễn Văn Dương, Nxb Thanh

ủa nhà triết học

niên, Trung tâm nghiên cứu quốc học, Hà Nội, 1999); “Lịch sử văn minh và các triều đại Trung Quốc” của TS Dương Ngọc Dũng và nhà nghiên cứu Anh Minh (Nxb Tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh, 2004); “Lịch sử văn minh: Trung Hoa” cia nha sit gia lớn thời hiện đại Will Durant (Nguyễn Hiến Lê dịch, Nxb Văn hóa - Thông tin Hà Nội, 2004); “Nho giáo Trung Quốc” của tác giả Tôn Nhan (Nxb Văn hóa - Thông tin, 2005)

Đông” của GS Nguyễn Đăng Thục (Nxb Từ điển bách khoa, Hà Nội, 2006) Trong các công trình nghiên cứu này, các tác giả đã trình bày một

sử triết học Phương

cách khái quát về tư tưởng triết học của Không Tử, trong đó có tư tưởng về đạo làm người của ông tổ Nho giáo để khắc họa chân dung một con người, một nhân cách, một đại biều văn hóa

Hướng thứ hai, đó là các công trình nghiên cứu tư tưởng của Không Tử trong dòng phát triển của lịch sử triết học Trung Quốc Trong dòng nghiên cứu này có thể kể đến những công trình tiêu biểu như: Nguyễn Hiến Lê đã có một loạt các công trình nghiên cứu về Lịch sử triết học Trung Quốc, Nho giáo

và Không Từ, như “Nho giáo một triết lý chính tri” (1958), “Dai cương triết hoc Trung Quốc ” (viết chung với Giản Chỉ, 1965), “Nha

(1972), “Khong Tie” (1992) Khoa Triết học trường Đại học Khoa học xã hội

và nhân văn TP Hồ Chí Minh có công trình “Đại cương triết học Trung Quốc ” do Doãn Chính chủ biên (Nxb chính trị quéc gia, 1999); “Lich sir triét học sử Trung Quốc” (2 tập) của TS Phùng Hữu Lan (Lê Anh Minh dịch, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2006)

áo họ Không”

này tập trung phân tích các học thuyết về chính trị xã hội của Khổng Tử, ít nhiều có đề cập đến tư tưởng đạo làm người trong mối tương quan đến những chuẩn mực cơ bản trong tư tưởng của Nho giáo

Hướng thứ ba, đó là các công trình biên dịch và chú giải về các kinh điển của Nho gia Đó là: “Luận ngữ” của Nguyễn Hiến Lê (1995); “Luận ngữ” của Nguyễn Hiến Lê (1995); “7ứ 7u” của dịch giả Đoàn Trung Côn (Nxb Thuận Hóa, Huế, 2006);

(Nxb Tôn giáo, 2010), v.v Những công trình nghiên cứu này biên dịch từ

Nhìn chung, mỗi công trình nghiên cứu tiếp cận theo một hướng khác nhau, nhưng chưa có công trình nghiên cứu nào được coi là có cái nhìn toàn diện về tư tưởng đạo làm người trong triết học của Khổng Tử, chưa có công trình nào nghiên cứu riêng biệt hoặc trình bày một cách có hệ thống nội dung của Đạo làm người, chưa có công trình nào đánh giá hết những giá trị và hạn chế liên quan đến tư tưởng về Đạo làm người của Khổng Tử, cũng như đề ra phương pháp vận dụng những bài học lịch sử đó vào việc hoạch định chính sách, biện pháp giáo dục thể hệ trẻ hiện nay

Liên quan đến vấn đề giáo dục đạo đức cho thế hệ trẻ ở nước ta có các công trình nghiên cứu khảo sát, thống kê về thanh niên, về đạo đức, lối sống

của thanh thiếu niên Việt Nam trong giai đoạn hiện nay Những công trình

này đã phản ánh thực trạng vẻ tình hình đạo đức, lối sống của thanh niên Việt Nam trong bối cảnh kinh tế thị trường đang phát triển, có thể khẳng định đây

là những công trình nghiên cứu chuyên sâu của những nhà khoa học, những.

Trong công trình nghiên cứu: Công trình “Điểu ưa quốc gia vẻ vị thành niên và thanh niên Việt Nam ” công bỗ ngày 26 tháng 08 năm 2005, cho đến nay đây là cuộc điều tra về vị thành niên và thanh niên lớn nhất, toàn diện nhất ở Việt Nam, là nguồn thông tin bổ ích, đáng tin cậy về tình trạng sức khỏe, đời sống xã hội, thái đô, hoài bão của thé hệ thanh niên Việt Nam ngày nay “Vận dung tr tưởng Hỗ Chí Minh vào quá trình giáo dục đạo đức cho sinh viên ở Thành phố Hỗ Chí Minh hiện nay” (Nxb Lý luận chính trị, Hà Nội, 2008), Ths Phạm Tắn Xuân Phước, PGS.TS Huynh Thi Gam da trình bày tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức cách mạng, lối sống mới cho thanh niên, phân tích thực trạng đạo đức, lối sống cho sinh viên, để ra các nhóm giải pháp về giáo dục đạo đức cho sinh viên theo tư tưởng Hồ Chí Minh Đây là công trình rất công phu, mỗi tác giả lại có cái nhìn chuyên sâu

về từng khía cạnh của đời sống thanh niên hiện nay và từ đó đưa ra những giải pháp góp phần nâng cao đạo đức xã hội Song, các tác phẩm còn dừng lại ở những giải pháp, ở tầm vĩ mô, chung chung mang tính định hướng mà chưa thực sự cụ thể, phù hợp để xây dựng chuẩn mực đạo đức cho từng nhóm bộ phận những người Việt Nam, chưa xây dựng được chương trình, biện pháp giáo dục đạo đức hiệu quả cho đối tượng thanh thiếu niên.

xoay quanh vấn đề con người, mẫu người, đạo làm người và vấn đề giáo dục đảo tạo con người theo những nguyên tắc chuẩn mực đạo đức của Nho giáo như: “Tìm hiểu mẫu người quân tử qua hai tác phẩm 'Luận ngữ" và 'Mạnh sử" của Nguyễn Xuân Lộc, “Quan niệm của Nho giáo nguyên thúy vẻ con người qua các mối quan hệ thân - nhà - nước - thiên hạ ” của Trần Đình Thảo,

“Quan niệm của Không Từ về giáo dục ” của Nguyễn Bá Cường, “Quan niệm của Không Tứ về con người và giáo dục đào tạo con người ” của Nguyễn Thị Tuyết Mai, “?ie tướng của Không Từ trong sách Luận ngữ” của Vũ Thị Bích

Ngọc

Liên quan đến vấn để này còn có nhiều bài viết trên các tạp chí khoa học, như: “Nho học và Nho học Việt Nam, một số vẫn để lý luận và thực tiễn " của Nguyễn Tài Thư (Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1997); “Tìm hiểu tw tưởng của Nho giáo” của Minh Anh, (Tạp chí Triết học, số 12, 2002), “Vẻ quá trình Nho giáo du nhập vào Liệt nam "(Từ đầu công nguyên đến thé ky XIX cia Doan Chính, Nguyễn Sinh Kế (Tạp chí Triết học số 9, 2004); “Van dé bản chất con người trong Nho giáo Trung Quốc cổ đại " của Nguyễn Văn Tho (Tạp chí triết học, số 1, 2005); “Tình hình nghiên cứu và hoạt động của giới Nho học Trung Quốc mắy năm nay” của PGS.TS Nguyễn Tài Thư (Tạp chí Triết học, số 8, 2007); “Phạm trù Đức trong học thuyết của Không Tứ" của

Trần Nguyên Việt (Tạp chí Triết học, số 3, 2004)

Với thái độ trận trọng những thành tựu nghiên cứu của các học giả di trước đã cung cấp nhiều kiến thức có liên quan đến tư tưởng vẻ đạo làm người cũng như đạo đức, lối sống xã hội vô cùng bỗ ích và có giá trị, tôi đã tham khảo, kế thừa có chọn lọc và trung thực nguồn tài liệu quý báu đó trong quá trình thực hiện luận văn của mình

TRONG TU TUONG VE DAO LAM NGUOI CUA KHONG TU

1.1 CƠ SỞ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG VÈ ĐẠO LÀM NGƯỜI CỦA

KHÔNG TỬ

1.1.1 Cuộc đời và sự nghiệp của Không Tử

4a Thân thế của Không Tử

Không Tử người làng Xương Bình, nước Lỗ (nay là huyện Khúc Phụ, tỉnh Sơn Đông, phía Bắc Trung Quốc) Theo truyền thuyết, thủy tổ của ông là

Vi Từ, thuộc dòng dõi quý tộc Không Tử sinh vào mùa đông tháng 10 năm Canh Tuất là năm thứ 21 đời vua Linh Vương nhà Chu, tức là năm 551 TCN, tên thật là Khâu, tự là Trọng Ni Ông sinh ra trong lúc xã hội Trung Hoa cỗ đại loạn lạc triển miên, các vua chúa chuyên tâm hưởng lạc, chém giết lẫn nhau để xưng hùng, xưng bá Đạo lý, nhân luân bị xáo trộn, vinh nhục không

rõ rằng, thiện ác khó phân biệt Cha Không tử là Thúc Lương Ngột là quan võ triều đình nước Lỗ Mẹ ông là Nhan Trưng Tại hay còn gọi là Nhan Thị Có sách chép rằng trán ông cao và gỗ lên nên mới đặt tên là Khâu; Khâu nghĩa là cái gò

Cha Khổng Tử mắt khi ông lên ba tuổi, từ đó gia đình Không Tử sống trong cảnh bần hàn Từ nhỏ Khổng Tử đã nỗi tiếng là người siêng năng hiếu học, thích chơi trò cúng tế, ngay từ nhỏ đã theo mẹ nhận dạng mặt chữ, lúc lên năm, sáu tuổi đã tụ tập trẻ con mô phỏng trò tế lễ Năm I5 tuổi trở đi Khổng Tử bắt đầu để chí vào việc tự học Năm 17 tuôi, ông đã nổi danh và được trọng vọng Năm 19 tuổi ông lấy vợ, sinh đứa con đầu lòng đặt tên là

Lý, tự Bá Ngư Đồng thời ông nhận chức Ủy lại, coi việc cân đong thóc ở kho

và làm tư chức lại coi việc nuôi bò, dê để dùng vào việc cúng lễ Năm 22 tuôi

ông bắt đầu dạy học sau đó học nhạc và học đạo Tuy còn ít tuôi nhưng ông

đã nỗi tiếng là một nhà nghiên cứu tải ba Đến năm 28, 29 tuổi, ông đến học ở

kinh sư của nhà Chu

'Vào khoảng 30 tudi, Khổng Tử đã bắt đầu nhận đệ tử dễ dạy học, song, Khổng Tử không bằng lòng ở đó mà lập trí để sửa trị thiên hạ Từ năm 34 tuổi Lạc Ấi

đến năm S1 tuổi ông dẫn học trò đi khắp các nước đề truyền bá và tìm người

sử dụng học thuyết của mình Có nơi ông được trọng dụng nhưng cũng có nơi không Mãi đến năm S1 tuổi, cơ hội thuận lợi mới đến với ông Năm ấy Lỗ

Định Công cử Khổng Tử làm Trung Đô Tẻ, tức trưởng quan hành chính thủ

đô, bắt đầu một thời ky nắm chính sự của Khổng Tử, ngắn ngủi mà rực rỡ, lấy Trung Đô làm mẫu mực cho bốn phương làm theo Một năm sau ông được tăng làm Tiểu Tư Không rồi thăng làm Đại Tư Khấu, tạm đảm đương chức vụ

tế tướng Trong vòng máy năm Không Tử đã thể hiện tài chính trị nỗi trội của mình trên các mặt nội chính, ngoại giao, giáo hóa lễ nhạc, chế độ hành chính,

có thể nói là “nước Lỗ đại trị, chư hầu nễ phục” Song đáng tiếc là cơ hội không thể kéo dài, vua nước Lỗ trúng kế ly gián của nước Tẻ, chìm đắm bởi đoàn nữ nhạc mà nước Tề đem tặng, quên lo chính sự, Không Tử chán ngán, phan uat xin từ chức, rời khỏi nước Lỗ chu du liệt quốc, với mong ước tìm được vua chúa tài giỏi, thỉ triển được hoài bảo của mình

Từ năm 55 tuôi đến năm 68 tuôi, Không Tử với lòng mong nuốn đi tìm

một mãnh đất thi triển tài năng hoài bảo của mình mà trôi dạt lênh đênh suốt

14 năm, tuy đạt được danh tiếng nhưng cũng nếm đủ mùi cay đắng Ông không tìm được chỗ nào để thi hành cái đạo của mình, không có cơ hội đẻ thẻ nghiệm với đời

Cuối đời thấy thực sự bắt lực về việc làm chính trị nên năm 68 tuổi Khổng Tử trở về nước Lỗ Ông tiếp tục dạy học, san định các sách vở đời trước như Dịch, Thi, Thư, Lễ, Nhạc của cổ nhân, viết sách Xuân Thu đề bộc

lộ quan điểm của mình Nhiều quan điểm của ông thể hiện qua các buổi tọa đảm mà nội dung của nó sau này được trình bày trong “Luận ngữ” do học trò của ông chép lại Như vậy, Không Tử là người đầu tiên sáng lập ra trường học tư, thu nhận nhiều đồ đệ, đưa giáo dục mở rộng cho bình dân, đem tri thức văn hóa truyền bá cho nhân gian, có cống hiến thật to lớn đối với giáo dục thời cổ dai

'Đến năm 479 (Chu Kính Vương 41 ~ Lỗ Ai Công năm 17), ông qua đời thọ 73 tuổi Sau khi Không Tử mắt, nhất là qua giải pháp tàn khốc “đốt sách chôn nho” của Tần Thủy Hoàng thì sách của Khổng Tử không còn giữ được

là bao Khi đạo Nho được phục hưng (đời Hán Vũ Để), sách Nhạc chỉ còn một thiên được đem chép vào bộ “Lễ ký” gọi là thiên “Nhạc ký” Những sách khác được người đương thời sưu tầm, bổ sung tạo thành năm kinh là: Kinh Dịch, Kinh Thi, Kinh Thư, Kinh Lễ và Kinh Xuân Thu

Nhu vay, c6 thể thấy Không Tử được sinh ra trong cảnh cơ hàn nhưng thuộc dòng dõi quyển quý nước Lỗ, một đất nước nhỏ bé nhưng có bề dày văn hóa dưới thời nhà Chu Lúc ông chào đời là lúc nhiễu nhương, thời kỳ mà “Bá dao” dang lan at “Vuong dao”, trật tự lễ pháp nhà Chu bị đạo lôn Không Tử than rằng: “vua không phải đạo vua, tôi không phải đạo tôi” [26, tr 323] Cuộc đời Không Tử là cuộc đời truy tìm miệt mài Trong các văn tuyển của mình, ông viết “Lúc mười lăm tuổi tôi đã đam mê học tập Khi ba mươi tuổi, tôi đã trở nên vững vàng Được bốn mươi tui, tôi không còn những ngờ vực gì hơn Và khi đã năm mươi tuổi, tôi đã hiểu ý trời, ở tuổi sau mươi tuổi tôi hòa chung với ý gió Đề khi được bảy mươi tôi có thể đi theo các ước vọng của lòng mình, và giờ tôi biết chúng đúng” [26, tr 435]

Cả cuộc đời ông tỏa sáng lên một nhân cách con người toàn vẹn Nhân,

Lễ, Nghĩa, Tín, Dũng Một con người chìm nỗi giữa phong ba bão táp nhưng vẫn một lòng kiên định thực hiện hoài bão của mình, sống khiêm nhường,

giản dị Một con người luôn vui vẻ và tốt bụng, không hẹp hỏi, cố chấp, yêu người, thương người Ông xứng đáng là một “tắm gương nhân luân” cho cả thế hệ sau noi theo

b Sự nghiệp của Không Tử

Không tử là một nhà tư tưởng lớn của nhân loại, ông đã sáng lập ra trường phái Nho gia Học thuyết của ông - Nho giáo hay còn gọi là Nho hoc được sử dụng làm cơ sở lý luận của trường phái Nho gia và về sau được phát triển thành hệ tư tưởng của giai cấp phong kiến Trung Quốc và nhiều nước lân cận trong đó có Việt Nam, Hàn Quốc Ông đã thấu sách thánh hiền để dạy bảo người đời ăn ở cho hợp luân thường đạo lý Trước thời Xuân Thu, nhà nho được gọi là *sĩ”, chuyên học văn chương và lục nghệ góp phần trị vì đất nước Đến thời mình, Không Tử đã hệ thống hóa những tư tưởng và trí thức trước đây thành học thuyết, học thuyết này được người đời sau gắn với tên tuổi người sáng lập ra nó gọi là Không học hay Không giáo hay Nho giáo

Hồ Chí Minh trong khi trả lời một nhà báo Liên Xô đã nói: “Tôi sinh ra trong một gia đình nhà Nho An Nam Thanh niên trong những gia đình ấy thường học Không giáo, đồng chí biết chắc Không giáo không phải là tôn giáo mà là một thứ khoa học về kinh nghiệm đạo đức và phép ứng xử” [39, tr 47]

Không giáo đã tiếp thu nhiều niềm tin tỉnh thần trong Lão giáo, Phật

giáo và tục lệ dân gian cỗ xưa Nó thiên về thực hành hơn lý thuyết, hằu như:

nó sợ những gì là trừu tượng, mà cố đưa ra những quy chuẩn thực tế để sống giữa cuộc đời này, hơn bắt cứ điều gì khác Giống như Không Tử đã viết:

“Luật đạo lý không là điều gì xa lạ với thực tế đời người” [26, tr 308]

1.1.2 Điều kiện kinh tế, chính trị - xã hội thời kỳ Xuân Thu - Chiến

quốc

Sự xuất hiện của mỗi học thuyết, tư tưởng, không phải một cách ngẫu

nhiên hay từ hư vô, mà luôn có cơ sở khách quan của nó Một trong những cơ

sở khách quan quan trọng mà trên đó nó ra đời, tồn tại và phát triển là những

điều kiện kinh tế - xã hội

tư tưởng và những điều kiên kinh tế - xã hội có mối quan hệ tác động qua lại “Theo quan điểm chủ nghĩa duy vật biện chứng, giữa lẫn nhau Mỗi học thuyết luôn nảy sinh trên những điều kiện kinh tế - xã hội nhất định Các Mác từng viết: “Các triết gia không mọc lên như nắm từ trái đắt, họ là sản phẩm của thời đại mình, của dân tộc mình, mà dòng sữa tỉnh tế nhất, quý giá và vô hình được tập trung lại trong những tư tưởng triết học” [12, tr 156]

Quá trình hình thành và phát triển tư tưởng đạo làm người của Không 'Tử cũng không phải là một trường hợp ngoại lệ, nằm ngoài quy luật trên Do

đó, muốn nghiên cứu, tìm hiểu tư tưởng Không Tử chúng ta không thể không

tìm hiểu điều kiện kinh tế - xã hội, văn hóa, chính trị của

Thời kỳ Xuân Thu được đánh dấu bằng sự kiện Chu Bình Vương dời

đô về phía Đông đến Lạc Ấp (771 TCN) Về mặt kinh tế, thời kỳ này nền kinh

tế Trung Quốc đang chuyên từ thời kỳ đồ đồng sang thời kỳ đồ sắt Sự ra đời của đồ sắt đã tạo ra một cuộc cách mạng trong công cụ sản xuất Nó thúc đầy

nên kinh tế Trung Quốc phát triển nhanh chóng trên nhiều lĩnh vực, trong đó nông nghiệp là một nền kinh tế có truyền thống lâu đời và giữ vai trò hết sức quan trọng ở Trung Quốc

Với sự ra đời của đồ sắt và những cải tiến mạnh mẽ trong cộng cụ sản xuất nông nghiệp tất yếu dẫn đến những thay đổi trong quan hệ sản xuất cỗ truyền Người ta thấy không cần thiết phải chia lại ruộng đất công theo định

kỳ vào đất tốt hay xấu như trước nữa Giờ đây công xã giao hẳn đất công cho từng gia đình nông nô cày cấy trong thời gian lâu dài Vì vậy, nông nô có thể dùng phương pháp lưu canh hay luân canh để tăng năng xuất cây trồng Mặt khác, một số người bình dân do có chút công trạng trong chiến trận mà có quyền lực đã ÿ vào đó đề chiếm ruộng đất công thành ruộng đất tư, một số khác là nhà buôn giàu có đã giành tiền để mua ruộng đất, một số khác nữa là những người nghèo khổ đã tập hợp nhau lại để tiến hành khai khẩn ruộng hoang và trở thành chủ sở hữu lớn về ruộng đất Tình hình trên, một mặt đã làm cho cho chế độ “tinh điền” dẫn tan rã, chế độ tư hữu ruộng đắt từng bước được hình thành và được nhà nước thừa nhận Mặt khác, đã hình thành trong

xã hội một giai cấp mới - giai cấp địa chủ Giai cấp này vừa giàu có về kinh

tế, vừa đòi hỏi quyền lực về chính trị Họ tham gia vào giai cấp thống trị xã hội, sánh vai cùng giai cắp chủ nô

Cùng với việc thay đổi quan hệ sản xuất, phương thức thu thuế cũng được thay đổi Trước đây, theo chế độ “tĩnh điền”, ruộng đất của công xã được chia đều cho nông nô, nông nô phải nộp một phần sản lượng nông phẩm thu hoạch được cho công xã để nộp lên triều đình Khi chế độ tư hữu ruộng đất phát triển, số lượng ruộng đất của nông dân sở hữu không bằng nhau, nhà

nước đã bãi bỏ hình thức thu thuế cũ và thi hành chế độ thu thuế mới, đánh thuế vào từng mẫu ruộng (gọi là thuế sơ mẫu) Nước đầu tiên thi hành chế độ

thuế mới này là nước Lỗ vào năm 594 (TCN)

'Về kinh

đã có ý nghĩa tích cực trong việc giải phóng sức lao động, góp phần phá vỡ , sự phát triển đa dạng của nhiều ngành nghề thủ công nghiệp nên kinh tế thuần nông, nâng cao đời sống của nhân dân Trung Quốc thời cỗ đại Nhưng về mặt chính trị, mặc dù số thợ thủ công nghiệp đông nhưng do trình độ còn thấp nên họ chưa có ảnh hưởng lớn trong xã hội

Cùng với nông nghiệp và thủ công nghiệp, đồ sắt ra đời và trở nên phổ biến, đồng thời tạo cơ sở cho thương nghiệp phát triển hơn trước, hoạt động giao lưu buôn bán diễn ra sôi động Tiền tệ đã xuất hiện Do nhờ buôn bán mà giàu có, trong xã hội hình thành một lớp thương nhân ngày càng có thế lực như Huyền Cao nước Trịnh, Tử Cống (vốn là học trò của Không Tử) Tầng lớp này thường kết giao với các bậc chư hầu, công khanh đại phu tìm cách leo lên giành quyền lực với tằng lớp quý tộc cũ, gây nhiều ảnh hưởng đối với chính trị đương thời Tuy nhiên, do tình trạng xã hội rối ren, lãnh thổ chia năm xẻ bảy do nạn chư hầu cát cứ, phương tiện giao thông thô sơ, đường sá đi lại khó khăn, do đó việc kinh doanh không phải ai cũng làm được mà chỉ những người nào đó có quen biết kết giao với quan lại, người có đầu óc tháo vát và lòng quả cảm thì mới làm được Hơn nữa trong quan niệm của người Trung Quốc luôn xem thường, khinh rẻ người buôn bán, coi đó là nghề rẻ mạt

nhất với tư duy “nông bản, thương mạt”, “Trọng nông, ức thương” Chính vì

ú

, nghề buôn bán ở Trung Quốc thời kỳ này chưa thực sự phát triển Nhưng

sự hình thành của thương nghiệp, buôn bán đã tạo ra trong cơ cấu giai cắp xã hội một tầng lớp mới - tiền thân của một bộ phận giai cấp xã hội một tầng lớp mới - tiền thân của một bộ phận giai cấp địa chủ sau nay

'Về chính trị, những biến đôi về mặt kinh tế tắt yếu dẫn đến những biến

đi về mặt chính trị trong thời Xuân Thu Nếu như trong thời Tây Chu chế độ tông pháp, “phong hầu, kiến địa” vừa có ý nghĩa về mặt kinh tế, vừa có ý nghĩa về mặt chính trị, ràng buộc vẻ huyết thống có tác dụng tích cực làm cho.

nhà Chu giữ được sự hưng thịnh trong một thời gian dài, thì đến thời Xuân

Thu, chế độ tông pháp nhà Chu không còn được tôn trọng, đầu mối các quan

hệ kinh tế, chính trị, quân sự, giữa Thiên tử và các nước chư hằu trở nên lỏng lẻo, huyết thống ngày càng xa, trật tự lễ nghĩa nhà Chu không còn được duy trì như trước Thiên tử nhà Chu hầu như không còn quyền uy gì đối với các nước chư hầu Thiên tử không còn xét xử được những cuộc tranh chấp giữa các nước chư hầu Các lãnh chúa nhỏ và vừa xưa nay vẫn dựa vào quyền uy của Thiên tử thì giờ đây đã trở nên thất vọng, không còn muốn phụ thuộc vào

“Thiên tử nữa Nhiều nước chư hầu mượn tiếng muốn khôi phục lại địa vị tông chủ của nhà Chu đã đưa ra khẩu hiệu “Tôn vương bài di”, nhưng thực chất là mưu cầu lợi ích cá nhân, mở rộng thể lực và đất đai, thôn tính các nước nhỏ, tranh giành địa vị bá chủ thiên hạ đã đua nhau xuất binh đánh nhau suốt mấy trăm năm

Trong thời Xuân Thu ~ Chiến Quốc, đã xảy ra tới 483 cuộc chiến tranh lớn nhỏ giữa các nước chư hầu thôn tính lẫn nhau Đầu thời Tây Chu Trung Quốc có hàng ngàn nước (chư hầu), đến cuối thời Xuân Thu (Đông Chu) chỉ còn hơn một trăm nước Trong đó, có những nước hùng mạnh nhất thời bấy giờ thay nhau làm bá chủ thiên hạ như nước Tề, Tấn, Sở, Tống, Ngô, Việt, Tần Để tập trung tắt cả tài lực va vật lực cho các cuộc chiến tranh, các quốc

gia này đều thi hành chính sách “bá đạo” (cai trị bằng bạo lực, cưỡng bức)

dựa trên sức mạnh và ra sức bóc lột nhân dân và các nước khác, điều này hoàn toàn khác với chính sách nhân nghĩa “vương đạo” (cai trị bằng đạo đức)

của thánh nhân xưa Chính sách “bá đạo” đã làm cho đời sống nhân dân hết

sức cực khổ Người dân phải tham gia vào quân đội thực hiện các cuộc chỉnh phạt của các “tập đoàn” quý tộc, đồng thời phải chịu sưu cao thuế nặng, lao dịch nặng nề Thiên tai thường xuyên xảy ra, nạn cướp bóc lại hoành hành khắp nơi Đồng ruộng bỏ hoang, cuộc sóng nhân dân trăm bề khốn khô.

Cùng với các cuộc thôn tính lẫn nhau của các quốc gia, thì ngay bên

trong mỗi quốc gia cũng nỗ ra không ít các cuộc tranh giành quyền lực và đất

đai giữa quý tộc với nhau Hậu quả của những cuộc tranh giành, thôn tính,

chinh phạt lẫn nhau của tầng lớp quý tộc đã dẫn đến sự diệt vong của hàng loạt các nước chư hầu nhỏ, đạo đức xã hội bị suy đồi, các tệ nạn xã hội ngày càng gia tăng, mâu thuẫn giai cấp trong xã hội trở nên sâu sắc, kể cả mâu thuẫn giữa giai cấp thống trị và nhân dân cũng như giữa giai cấp thống trị với nhau, làm cho xã hội ngày càng thêm rồi loạn Lễ nghĩa nhà Chu bị phá hoại, đặc biệt những nghỉ lễ chặt chẽ, tôn nghiêm trước đây đã từng góp phần bảo

vệ và làm hưng thịnh chế độ tông pháp nhà Chu, thì đến nay cũng bị xem

thường Hậu quả tắt yếu là một vài nơi đã nổi lên các cuộc khởi nghĩa nông

dân và nô lệ, đẩy mâu thuẫn xã hội thời Xuân Thu lên đến đỉnh cao, đưa chế

độ chiếm hữu nô lệ Trung Quốc đi nhanh đến suy tàn và cáo chung

Chính trong thời đại lịch sử đầy biến động của thời kỳ Xuân Thu đã đặt

ra cho các nhà tư tưởng những dấu hỏi lớn về mặt triết học, chỉnh trị, luân lý đạo đức, pháp luật, quân sự, đòi hỏi các nha tư tưởng phải có những tìm hiểu, nghiên cứu dé đưa ra những câu trả lời, đưa ra những giải pháp giải quyết những vấn đề thực tiễn của xã hội lúc bấy giờ Vì vậy, trong thời kỳ này đã xuất hiện hàng loạt các nhà tư tưởng lớn và học thuyết lớn Có thể nói, đây là thời kỳ phát triển rực rỡ của triết học Trung Quốc, nhiều nhà nghiên cứu gọi đây là thời kỳ “bách hoa đẻ phóng” (trăm hoa đua nở), “bách gia tranh minh” (trăm nhà đua tiếng) Giáo sư Nguyễn Tài Thư đã nhận xét: “Có một thời kỳ lịch sử Trung Quốc mà ngày nay nhớ đến có người còn xốn xang bởi sự sôi động của nó, bởi nhiều sự kiện lịch sử đã xuất hiện dồn dập, nhiều học thuyết

triết học và chính trị - xã hội ra đời, nhiều khối óc tài ba làm nên sắc thái văn

hóa và tư tưởng của Trung Quốc sau này” [45, tr 13] Một học thuyết lớn nhất trong các học thuyết thời bấy giờ mà người đứng đầu là Không Tử cho

rằng: Xã hội rối loạn là do con người vô đạo, không theo đạo lý, không có nhân nghĩa, nên xã hội ôn định thì phải làm cho xã hội có đạo, dẫn dắt con người về với đạo lý, với đức nhân, với chính danh của mình Với lý do đó, Không Tử đã đưa ra những tư tưởng về Đạo làm người đề điều chinh hành vi của con người trong xã hội, đồng thời đề cao đức trị, lấy đức trị làm phương tiên nhằm thay đổi xã hội từ “loạn” thành “trị”

1.1.3 Tiền đề lý luận của sự hình thành tư tưỡng về đạo làm người của Không Tử

Nho giáo nói chung và tư tưởng về Đạo làm người của Không Tử nói riêng được kế thừa và phát triển từ đời sống tư tưởng của Trung Quốc từ trước đến bầy giờ, đặc biệt là dưới thời nhà Chu

Về tôn giáo, Không Tử đã kế thừa và tiếp thu truyền thống tế tổ, tiên viên của người Ân, đồng thời kế thừa tư tưởng "kính trời”, “mệnh trời” của nhà Chu

'Từ thời cỗ đại, người Trung Quốc đã có tục thờ cúng tổ tiên và linh hồn người chết, được gọi là td guy chẩn Khổng Tử tôn trọng phong tục đó, nhưng loại bỏ yếu tổ mê tín đị đoan vỗn có của nó Không Tử nói “tế thần như thần tại” (khi cúng tế thần phải coi như thần đang có mặt), nhưng ông khuyên “thờ quỷ thằn” nhưng “kinh nhỉ viễn chỉ” (tôn kính nhưng xa lánh), vì Khéng Tử cho rằng thờ quỷ thần chỉ là biểu hiện lòng tôn kính đối với người quá cố, nhưng ông không tin quỷ thần có thể giúp gì cho con người

Quan niệm về “Mệnh Trời” được nhà Chu sử dụng với nghĩa là “sự ủy nhiệm của Thượng đi

'Vua nhà Chu được gọi là Thiên tử (con Trời), được Trời giao sứ mệnh cai trị đất nước Trung Quốc Không Tử tuy kế thừa quan niệm về mệnh Trời của nhà Chu nhưng ông không quan niệm Trời như là một

vị thấn, bởi vì ông không hề chủ trương cúng Trời (Trong sách Luận ngữ không có chỗ nào nói về cúng Trời).

Quan niệm về “lễ” của Không Tử với tính cách là một yếu tố quan trọng của đạo làm người và đường lối đức trị có nguồn gốc từ các triều đại trước Từ mấy nghìn năm về trước cho đến nhà Chu, cdc triều đại Trung Quốc

đã lấy lễ để trị quốc, đảm bảo được sự thịnh trị của Trung Quốc Thời bấy giờ,

xã hội còn đơn giản nên vai trò của pháp luật chưa được phát huy Theo truyền thuyết, Nghiêu và Thuần là hai vị vua mẫu mực nhất, cai trị thiên hạ bằng đạo đức, lễ nghĩa cho nên đắt nước thái bình thịnh trị

Không Tử nói: “Không làm gì cực nhọc mà trị được thiên hạ, đó là vua

‘Thuan Ngài đã làm gi? Ngài đã cung kính ngôi trên ngôi và quay mặt về hướng nam” [26, tr 4]

Nhà Hạ (2205 - 1767 TCN) và nhà Thương (Ân) (1766 - 1122 TCN) đã dùng lễ cai trị gần hơn một nghìn năm Nhà Chu (1122 - 256 TCN) kế thừa lễ của hai triều đại trước đó cai trị Trung Quốc được gần 870 năm, là triều đại lâu nhất trong lịch sử Trung Quốc, chia thành hai giai đoạn : Tây Chu (1122 -

771 TCN) và Đông Chu (771 - 256 TCN)

Không Từ nói: “Lễ nhà Chu kế thừa hai triều đại đã qua (nhà Hạ và nhà Thương), vì thể lễ của nhà Chu phong phú rực rỡ thay! Cho nên ta theo lễ nhà Chu.” [26, tr.14]

'Vũ trụ quan và nhân sinh quan của Khổng Tử còn là sự kế thừa tư tưởng trong sách Hồng Phạm, sách dựa trên quan điểm “ngũ hành” để xét mối quan hệ giữa vua và dân, trong đó nêu lên vai trò quan trọng của nhà vua, của đạo làm vua Những tư tưởng chứa đựng trong sách Hồng Phạm tuy sơ lược nhưng đó là gốc rễ để các nhà Nho nói chung và Khổng Tử nói riêng xây dựng nên những mối quan hệ chồng chéo, đan xen, phức tạp giữa con người với con người

Như vây, có thể nhận thấy rằng, xã hội Trung Quốc thời Xuân Thu bấy

giờ là xã hội hỗn loạn về đẳng cấp và danh phận, các chu Hau xâm lần lẫn

nhau Trước thực trạng xã hội và bằng nhãn quan giai cấp của mình, Không

Tử đã sáng lập Nho giáo, xây dựng nên hệ thống chuẫn mực về đạo làm người

để đưa xã hội từ loạn lạc đến thái bình, thịnh trị

12 NHỮNG NỘI DUNG CO BAN CUA TU TƯỞNG KHONG TU VE DAO LAM NGUOL

1.2.1 Khái niệm “đạo” và “đạo làm người”

“Đạo” là một trong những khái niệm cơ bản nhất của triết học Trung Quốc cổ - trung đại Tắt cả các trường phái đều nói về “đạo”, nhưng có những cách hiểu khác nhau Phái Đạo gia do Lão Tử sáng lập coi “đạo” là bán nguyên và quy luật vận hành của vũ trụ (Thiên đạo — đạo Trời) Con người

không có đạo riêng của mình mà chỉ làm theo đạo Trời Đạo gia hướng con

người sống theo lẽ tự nhiên, “vô vỉ” “Vô vi” có nghĩa là không làm gì trái với đạo Trời Còn Pháp gia thì trái lại không tin ở đạo Trời, mà chú trọng tới nhân đạo, tức đạo pháp trị đề giúp cho các nước trở thành nước mạnh, binh cường 'Với lập trường và mục đích chính trị riêng của mình, học thuyết chính trị - xã hội, đạo đức Không Tử chú trọng đến mối quan hệ giữa con người với con người nhằm phát triển mặt nhấn đạo và trên cơ sở đó mà hình thành nên

tư tưởng về đạo làm người

Đạo làm người là khái niệm được hình thành từ rất lâu, nhưng ngày nay

luận bàn về nó không phải là điều đã cũ, cổ hủ Bởi lẽ, từ khi có con người và

xã hội loài người thì những mối quan hệ giữa con người với tự nhiên, con người với con người, con người với chính bản thân mình luôn nảy sinh và do vậy, đạo làm người luôn vận hành Ngày nay khi xã hội càng phát triển, trình

độ nhân thức của con người ngày càng được nâng cao, mối quan hệ giữa con người với tự nhiên, xã hội và chính bản thân mình nảy sinh nhiều vấn đề phức tạp thì đạo làm người lại càng chú ý hơn bao giờ hết

Khi bản đến đạo làm người, các nhà Nho và những nhà nghiên cứu Nho.

giáo thường nhắn mạnh đến lòng “nhdn” (lòng thương người) như là bản chất

và nội dung cơ bản của đạo làm người Nhân không chỉ là lòng thương người

xuất phát từ nội tim, ma con thé bằng những hành vi cụ thể trong quan

hệ với người khác, với xã hội, đó là lễ, nghĩa Theo nghĩa đó, đạo làm người

là khái niệm dùng đề chỉ các quy phạm, chuẫn mực đạo đức nhằm điều chỉnh hành vi của con người, chỉ rõ trách nhiệm, quyển hạn, của mỗi người trong quan hệ với người khác từ trong gia đình đến ngoài xã hội Đó là nhân sinh quan, quan niệm sống trong sạch, thuận theo lẽ phải Đạo làm người của Khổng Tử bao quát các mỗi quan hệ trong xã hội ở một phạm vi rất rộng Một người có đạo đức, có đạo làm người là cơ sở để người đó thực hiện tốt mối quan hệ trong quan hệ với tự nhiên, trong ứng xử xã hội, ứng xử với chính

bản thân mình theo danh phận Nho giáo gọi con người đạt được các chuẩn

Đứng trước một xã hội loạn lạc bởi chiến tranh, bởi những mâu thuẫn

và xung đột giai cấp dường như không thể điều hòa, Khổng Tử đặt mục đích cho học thuyết của mình là xây dựng hệ thống chuẩn mực đạo đức về đạo làm người để đưa xã hội trở thành ổn định, thái bình, đại đồng, mọi người sống hòa mục, thân ái, bình đẳng Đạo làm người là hệ thống những chuẩn mực, nguyên tắc, quy tắc ứng xử xuất phát từ iòng nhân ái, trong hành vi đạo đức

là lễ, nghĩa và biểu hiện trong những quan hệ cụ thể, như đạo quân thần (vua

~— tôi), đạo cha con, đạo vợ chồng, v.v Do vậy, để hiểu rõ quan điểm của Khéng Từ về đạo làm người, chúng ta cần xem xét từng nội dung tư tưởng cụ thể và biểu hiện trong các quan hệ cụ thể

1.2.2 Tư tưởng của Không Tử về “Nhân”

Không Tử lấy chữ “nhân” làm nguyên lý đạo đức cơ bản trong triết học

của mình Nhân là quan hệ giữa người với người dựa trên lỏng nhân ái (lòng thương người) Phàn Trì hỏi Không Tử thế nào là “nhân”, Không Tử đáp; “Ái nhân” (thương người) Nhân bao gồm các tiêu chuẩn đạo đức như: trung hiếu, cung kính, thật thả, khiêm tốn, dũng cảm Theo Phùng Hữu Lan, một nhà nghiên cứu lịch sử triết học Trung Quốc nồi tiếng, “nhân là toàn đức” Như vậy có thê nói, nhân là nội dung cơ bản nhất của đạo làm người

“Chữ “nhân” không chỉ có yêu mà có cả ghét, duy chỉ người có đức nhân mới có thể yêu người, ghét người một cách đúng đắn Nhân là phạm trù cao nhất của luân lý, đạo đức, là phạm trù trung tâm của học thuyết chính trị

“Nhân” tùy vào phẩm hạnh, năng lực, hoàn cảnh mà thể hiện

Nhân được hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau, theo nghĩa hẹp “nhân” là một phẩm chất đạo đức cơ bản, là chuẩn mực đạo đức để con người tự tu

dưỡng và hoàn thiện nhân cách của mình Theo nghĩa rộng “nhân” là đạo làm

“nhân” không chỉ riêng một đức tính nào mà chỉ chung mọi đức tính, người

có nhân đồng nghĩa với người hoàn thiện nhất nên nhân là nghĩa của đạo làm người "Kẻ có nhân là người có tinh cảm chân thật, hết lòng vì nghĩa, cho nên

có nhân thì bao giờ cũng hiếu để, lễ nghĩa, trung thực Kẻ bắt nhân thì đầy những trí thuật, rất khôn khéo, lanh lợi mà tình cảm đơn bạc không thành thực, không có lễ nghĩa, dối trá, gian ác, phản loạn, lừa trên gạt dưới” [10, tr 64] Nhân có quan hệ chặt chẽ với các phạm trù đạo đức khác trong triết học của Không Tử, do vậy có người cho rằng nếu coi các phạm trù đạo đức trong triết học Không Tử là một vòng tròn đồng tâm thì “nhân” là tâm điểm, bởi nó

đã chỉ ra bản chất nhất trong bản tính con người.

“Nhân” có hai khía cạnh là “trung thứ”, tức là đạo đức đối với người nhưng cũng là đạo đối với mình nữa Trong cuộc nói chuyện với các học trò, Không Tử đã nói: “Đạo ta chỉ có một lẽ mà thông xuốt cả" Về điều này Tăng

Tử - một học trò của Không Tử cho rằng, đạo của Không Tử là “trung thứ"

*Trung” ở đây là làm hết sức mình, đều gì mình cho là tốt đối với mình thì nên giúp người khác thực hiện: “Mình muốn lập thân thì hãy giúp người khác lập thân Mình muốn thành đạt thì hãy giúp người khác thành đạt” (Kỷ dục lập nhỉ lập nhân Kỷ dục đạt nhi đạt nhân), Còn “thứ” là suy từ lòng mình ra

mà biết lòng người, mình không muốn điều gì thì người khác cũng không muốn điều đó nên “Điều mình không muốn thì đừng làm cho người khác” (Kỷ sở bắt dục vật thi ư nhân),

Có thể nói *trung thứ” là sống đúng với lòng mình và mang cái đó ứng

xử tốt với người Hay đạo “trung thứ” chính là: *Sở ố ư thương vô dĩ sử hạ,

sở ố ư hạ vô dĩ sở thương, sở ố ư tiền vô dĩ tiến hậu, sở ố ư hậu võ dĩ tòng

tiền” [26, tr 31] Có nghĩa là: cái gì mình ghét ở người trên, thì đừng lấy để khiến người dưới Cái mình ghét ở người dưới thì đừng lấy để phụng sự người trên Cái gì mình ghét ở đẳng sau thì đừng lấy để theo đằng trước Cái gì ghét

ở bên trái thì đừng lấy để giao cho bên phải Cái gì ghét ở bên phải không lấy

giao cho bên trái” Có thể nói “trung thứ” quán xuyến đạo đức của Khổng Tử

và là cái quan trọng suốt đời ông làm theo Ngoài cái nghĩa nhân là “trung

thứ” ra thì nhân còn là "ái nhân” - yêu người [26, tr 350] Khi Nhan Uyên hỏi Khổng Tử về nhân, Khổng Tử đã nói *Sửa mình theo lễ là nhân Ngày nào cũng khắc kỉ phục lễ, ngày đó mọi người trong thiên hạ tự nhiên cảm hóa mà

theo đức nhân Vậy nhân là do mình, chứ do người sao? [26, tr 344] Còn khi

Phan Trì hỏi về điều nhân, Không Tử giảng rằng: Khi ở nhà thì giữ diện mạo cho khiêm, cung, khi tìm việc thì thì hành một cách kính cần, khi giao thiệp với người thì phải giữ trung thành” [26, tr 250]

Người có đức nhân trong quan niệm của Không Tử còn là người phải làm được năm điều đức hạnh thông thường trong thiên hạ, năm điều đó là: cung, khoan, tín, mẫn, huệ Ông nói: “Nếu mình nghiêm trang cung kính thì chẳng ai dám khinh mình Nếu mình có lòng rộng lượng thì thu phục được lòng người Nếu mình có đức tín thật thì người ta tin cay minh, néu mình cần mẫn, siêng năng thì làm được công việc có ích Nếu mình tri ân, bố đức, gia huệ thì mình sai khiến được người” Không chỉ thế, người nhân theo Khổng

‘Tir con là người mà “trước hết phải làm điều khéo, rồi sau mới thu hoạch kết quả” và “người cứng cỏi, can đảm, kiên tâm, quyết chí, chất phát, thật thả, ít nói, thì gần với nhân” [26, tr 382] Với Không Tử, chỉ có người nhân mới có thể có cuộc sống an vui lâu dài với lòng nhân của mình và dẫu có ở vào hoàn

cảnh nào, cũng có thể yên ổn, thanh thản và “duy nhân giả năng hiếu năng ố

nhân” (nghĩa là chỉ có người đức nhân mới có thể biết yêu người, mới có thể biết ghét người) [26, tr 201] Nhưng làm thế nào để có điều nhân bởi “lim điều nhân là do mình chứ đâu phải do người khác”, thế nên "gạt bỏ dục vọng, nén mình thực hành theo đúng lễ tức là làm điều nhân” [26, tr 344] Hàng ngày cố nén mình, gạt bỏ dục vọng xấu xa, làm cho mọi lời nói và hành động

của mình phù hợp v

TẾ trong thiên hạ thì coi mình là người đức nị

gạt bỏ những dục vọng xấu xa ấy mà thi hành điều nhân thì những gì trái với

¡ lễ chớ có

lễ chớ có nhìn, những gì trái v

nói, những gì trái với lễ chớ có làm

Nhân gồm: Hiếu để, “hi

anh em Hiếu đễ chính lả cái gốc của nhân, như Hữu Tử học trò của Không

lễ chớ có nghe, những gì trái

là hiếu thảo với cha mẹ, *đễ" là tôn kính

'Tử đã nói: “Một người có hiểu thảo với cha mẹ và tôn kính anh em, mà ưa trái nghịch bề trên, ưa gây ra những cuộc phản loạn, người như vậy là chưa từng,

có, cho nên người quân tử cẳn nắm cái gốc Cái gốc được vững chắc, tự nhiên

đạo lý đó bắt đầu mà sinh ra Vậy làm người biết giữ gìn và hiếu thảo với cha

mẹ, và tôn kính anh em là biết nắm lấy cái gốc của điều nhân” Có lòng kính

yêu cha mẹ và người thân trong nhà thì mới biết yêu những người ngoài Ngoài hiếu đễ, nhân gồm cả nghĩa, nghĩa thì lấy việc gì đáng làm thì làm, không hề mưu tính tới lợi cho mình, mà cũng không cần biết hậu quả ra sao, việc gì đáng làm hợp với nghĩa dù có không làm được vẫn cứ làm, khi nào hết sức rồi mà không thành thì mới thôi, mặc lời chê của thiên hạ là “Biết là không thể làm được vẫn cứ làm” (Tri kỉ bắt khả vi nhỉ vi trì) [26, tr 338] Người thiếu nhân, lễ chỉ là hình thức giả dối Một bộ phận nữa là “trí”, vì nó

sáng xuốt mới lợi cho đức nhân, mới biết cách giúp người mà không làm hại

cho người, cho mình “Trí giả lợi nhân” [26, tr 205]

Vậy thì người nào có thể làm điều nhân đó? Đó chính là thánh nhân và quân tử còn tiểu nhân thì không làm được điều nhân Thánh nhân là điễn hình cho nhân cách lý tưởng, một người đã làm trọn đạo làm người, *Thánh nhân

là người đạt đạo, là trời được nhân cách hóa" [26, tr 47] Đó là người có trí lực đủ để sửa sang, thanh liêm đủ dé dưỡng tâm, dưỡng khí, đủ để thỉ triển tài nghệ, đủ để ứng đối, lại thêm có đủ lễ nhạc Có thể nói thánh nhân trong quan niệm của Nho giáo không phải là than thánh, mà là con người có nhân trí

Song toàn

Không Tử rất chú trọng đến đạo đức con người, trong đó có đạo đức trong ứng xử với chính bản thân mình Với nguyên tắc đạo đức này, Không Tir coi trọng sự nghiêm khắc trong việc tu thân tích đức Tuy nhiên tiêu chuẩn của nguyên tắc đạo đức này chỉ lấy bậc quân tử Không Tử đã vạch ra những tiêu chuẩn về tài đức, tư cách đề người thành quân tử, đáng được nắm quyền trị dân Ngoài ra theo Không Tử người quân tử không cần có huyết thống quý

mà chỉ lo tu đức để được địa vị chứ không dùng đến vũ lực, thể hiện ở

việc người quân tử có sức mạnh biến cải nhân dân đến chỗ tốt hơn Sức mạnh

đó không chỉ là là lời nói mà là sức mạnh bên trong, là đạo đức Người quân

tử lấy đạo đức làm động lực thúc đây nhân dân hành thiện Không Tử nói:

“Đạo chỉ dĩ chính, tề chi di hình, dân miễn nghỉ vô sĩ, đạo chỉ đĩ đức, tề chi di

lễ, hữu sĩ thả cánh” (Dùng chính lệnh để dẫn dắt, dùng lễ để gi

biết hỗ thẹn mà tiến tới chỗ tốt lành Người quân tử chỉ cầu ở mình không cầu

ở người.) [26, tr 443] “Giữ vững chính nghĩa không có chấp điều tín nhỏ nhặt 26, tr 453] “Giữ vững tư cách khi gặp hoạn nạn”[26, tr.429] Dù trong hoàn cảnh nào thì người quân tử vẫn luôn giữ vững nhân cách của mình, làm điều nghĩa

Bên cạnh đó, người quân tử "lo không đạt được đạo chứ không lo

trật tự, dân

nghèo” [26, tr432] "ăn gạo xấu uống nước l mà thấy vui, chứ không chịu làm người bat nghĩa để được giàu sang” [26, tr 234] Người quân tử luôn có thái độ "thư thái không kiêu căng” [26, tr.370] “Không lo, không sợ vì tự xét mình không có điều gì đáng xấu hỏ”, nghĩ vậy mà lúc nào cũng thản nhiên vui

người biết sai để sửa, đó là một trong những phẩm chất tốt đẹp của người

hoàn thiện, "có lỗi thì không ngại sửa” [26, tr.103] Một trong những đặc

điểm nỗi bật của người quân tử là mối quan hệ với cộng đồng xã hội, Không,

Tử nói: “Thân với mọi người mả không kết đảng” [26, tr 134] “Hòa với mọi

người mà không a dua” [26, tr 363] “Nghiêm trang giữ lập trường mà không

tranh với ai”[26, tr 445] Đức của người quân tử rất cao cả, là một người có

đức nhân luôn giúp người làm việc thiện, trọng nghĩa, cứ hợp nghĩa thì làm, luôn “sửa mình thành người kính cẵn”.

tử nói ít mà chăm chú vào việc làm) Người quân tử “khi trông thì để ý để thấy cho minh bạch, khi nghe thi lắng tai nghe cho rõ, sắc mặt thì giữ cho ôn hòa, diện mạo giữ cho đoan trang, nói thì giữ trung thực, làm thì giữ cho kính cần, có điều nghỉ hoặc thì hỏi han, khi giận thì nghĩ đến tai hại hậu quả sẽ xảy

ra, thấy món lợi thì nhớ đến điều nghĩa” [26, tr 454] Như vậy, người quân tử luôn ham điều nghĩa

Tóm lại, người quân tử là con người có đủ: nhân, trí, dũng, lễ, nghĩa, trung, tín, thành, hiểu đễ, khoan thứ, tự cường, hiểu học, chuyên cần Có nhân nên lòng yêu người tỏa khắp, mong muốn cho người khác cũng được hạnh phúc, có yêu thương nhân loại nên lòng khoan dung độ lượng thứ tha, không nhớ lỗi lầm của người khác, mà chỉ chú trọng giáo hóa họ nên người

Có trí nên biết khôn ngoan suy xét điều phải, điều trái Nếu lỡ giao lưu với kẻ xấu thì phải tuyệt giao với họ nhưng không nói xấu họ, có dũng nên không, biết sợ sệt là gì Thấy việc nghĩa bèn ra tay hành động, nếu đã hành động thì phải biết thực chứ không chỉ là lời nói xuông Có lễ nên giữ được hòa khí nên trong nhà chẳng ai ghét, trong xã hội chẳng ai oán mình, giữ được lễ trong việc giao tiếp với người tránh được sự sỗ sàng, có nghĩa nên luôn giữ công chính, chẳng tranh giành với ai Vì trung nên làm việc cho ai cũng phụng sự hết lòng, không phản bội những cái trung đó không phải là lòng trung máy móc, thiển cận (ngu trung) Bậc quân tử ngay cả lúc phụng sự vua đâu phải vì

cá nhân mà chính vì lẽ đạo Nếu vua vô đạo thì trung làm gì? Bậc quân tử vì tín mà hành xử Tín là tin mình, tin người, nhờ chữ tín đó mà thành người Vì

sự tin vào mình nên đủ ai không biết tài đức của mình, mình cũng không

buồn, không oán Tự tin vào tải đức của mình, càng ngày càng trau dồi để một mai kinh bang tê thế, bấy giờ người biết mình cũng không muộn Khoan thứ:

là lòng bao dung quản đại của bậc quân tử, và muốn tu thân phải hiếu học Việc học tập của người quân tử cũng giống như công việc người thợ làm ngọc, luôn luôn mài dũa trau chuốt mới có ngọc quý Tuy nhiên điều căn bản nhất của người quân tử cần đạt được ba đạo là nhân, trí, dũng “nhân” là không lo, “trí” là không lầm, “dũng” là không sợ

Cuối cùng hạng người thấp hơn quân tử là tiểu nhân Khổng Tử đã lấy đức hạnh làm tiêu chuân để vạch ra ranh giới giữa người có đức và người không có đức Đó là sự khác biệt giữa quân tử và tiểu nhân Khổng Tử căn cứ vào sự khác nhau về mức độ, phạm vi giác ngô, thi hành điều nhân để so sánh tiểu nhân với quân tử, để hiểu rõ hơn về tính cánh tiểu nhân Người quan tir thi coi trọng nghữa, tiểu nhân thì coi trọng /oi (Quân tử dụ ư nghĩa, tiểu nhân

dụ ư lợi) Nói vậy nghĩa là hành vi của quân tử chủ yếu là hợp với nhân đạo, cùng những hành vi đã thành khuôn phép Tiểu nhân có thể nói là thấy lợi thì làm, mục tiêu cuối cùng của mọi lời nói việc làm điều là mưu cầu tư lợi cho mình Đây có thể nói là sự phân chia cơ bản giữa tiểu nhân và quân tử Quân

tử cây ở mình mà thành công, tiểu nhân cậy ở người nên ít thành công Người quân tử do có tự giác tu dưỡng đạo đức của mình, kẻ tiêu nhân chỉ chỉ đến lợi lộc bởi thế mà khó có được một thế giới tỉnh thản tốt đẹp

Hơn nữa, quân tử thì thanh thản thư thái, tiểu nhân hay âu lo Biểu hiện

ở thái độ sống, quân tử do có nhân đức, có hiểu biết, dẫu nghèo mà vui với đạo, bởi thế mà trong lúc nguy khốn cũng như lúc thái bình Có địa vị cao

cũng không kiêu ngạo khinh rẻ người khác Tiểu nhân thì chăm lo điều cầu lợi

mà cảm thấy không được yên ôn, phải luôn lo nghĩ, khi ngồi ở địa vị cao lại lo mắt, chỉ thích tận hưởng xa hoa, với người thì ngạo mạn vậy nên thấy lúc nào không yên én cả

Nguoi quan tử vì người khác thành đạt, kẻ tiểu nhân thì đồ kị với người

khác, người quân tử lấy đạo để tự lập, lấy trung thực để đối đãi với người

Quân tử là mắt khâu liên kết giữa thánh nhân và người thường Theo Không Tử người quân tử sợ ba điều: “sợ mệnh trời, sợ bậc đại nhân, sợ lời của thánh nhân” Kẻ tiểu nhân không biết mệnh trời nên không sợ mà còn khinh nhờn bậc đại nhân, giễu cợt thánh nhân Có thể nói rằng: “người quân

tử đạt tới chỗ cao thượng, kẻ tiểu nhân đạt tới chỗ thấp hèn” [26, tr 401] Đạo

đức cao cả của một bậc thánh nhân và quân tử là chữ nhân “Nhân” được mô

tả như là toàn bộ những giới đức Bởi vì, Không Tử đã từng nói rằng: Kiên

nhẫn, dũng cảm, giản dị, kín đáo, tất cả đều liên hệ mật thiết với ý nghĩa của

chữ nhân Để tu tập chữ nhân thì hãy yêu thương mọi người

Theo Khổng Tử, những nhà cai trị hiền đức ngày xưa như Nghiêu, Thuần và Hầu Chu có được chữ nhân, đệ tử Yên Nguyên không vi phạm điều nhân trong ba tháng Còn các đệ tử khác của Khổng Tử “Kẻ thì giữ được một ngày, người thì giữ được một tháng là cùng”

người Như vậy, yêu cầu của Không Tử vẻ tiêu chuẩn đạo đức để con người

tu thân là rất toàn diện Không những đề cao tỉnh thần tu thân, bản thân Khổng Tử còn là một tắm gương vẻ tu thân Ông muốn cả xã hội tu thân để tạo thành “vương quốc của người quân tử” Quan niệm của Không Tử về Đạo làm người trong quan hệ đối với bản thân cho đến nay vẫn còn những giá trị nhất định, giúp chúng ta rèn dũa bản thân, tu dưỡng phẩm chất đạo đức, sống đúng danh phận của mình

1.2.3 Tư tưởng của Không Tử về “Lễ”

“Trước Không Tử, kê từ thời Chu Công, “lễ? đã có hai nghĩ:

: nghĩa cũ

là tế lễ có tính chất tôn giáo, dùng để thờ thần cho được phúc - nó mang tính nghỉ lễ tôn giáo Theo “Từ điển thuyết văn giải tự”, lễ là “kính thần cầu phúc”, phản ánh quan hệ người và thần Nó bao gồm các nghỉ thức như hôn

lễ, tang lễ, tế lễ trong triều đình, trong gia đình, gia tộc Sau đó, lễ còn là những quy định về danh phận của trật tự quan hệ xã hội - đó là sự quy định về những quyền của vua quan, bén phận của bề tôi, của thần dân trăm họ, giữa các tầng lớp, đẳng cấp xã hội và những quan hệ giữa người với người nói

chung Hơn nữa, lễ còn là một khái niệm luân lý, nó là một đức cần có, là một

yếu tố không thể thiếu trong "đạo làm người” - đó là ý thức tôn trọng, giữ gìn,

tuân thủ những lễ nghĩ, kỷ cương trật tự xã hội đã được quy định Nghĩa mới

của lễ chỉ cả phong tục tập quán và sau cùng qua thời Đông Chu nhất là từ

“18” la m6t trong những yếu tố được Khổng Tử rất mực coi trọng Điều này được thể hiện rõ trong cuốn Luận ngữ

Lễ là một phạm trù đạo đức, một chuẩn mực đạo đức dùng để chỉ tôn tỉ trật tự, kỷ cương của xã hội mà mọi người, mọi giai cấp trong xã hội phải học, phải làm theo Lễ cũng là một biểu hiện của nhân, nếu nhân là nội dung thì lễ

là hình thức của nhân, nhân là gốc, lễ là ngọn Con người sẽ không đạt được nhân nếu như xem, nghe, nói, làm điều trái với lễ Và vì vậy, căng như nhạc, thi, thư, lễ là phương tiện để giáo hóa con người, nếu không có nhân mà dùng

lễ thì lễ chỉ là hình thức sáo rỗng mà thôi

Lễ là những chuẫn mực, những quy tắc, những yêu cầu trong các hoạt động của con người và trong các mối quan hệ xã hội Vua phải yêu thương bề tôi, bề tôi phải tận tụy với vua Cha mẹ phải yêu thương con cái, con cái phải hiểu kính đối với cha mẹ Con người thi hành lễ là để rèn luyện, tu tâm dưỡng tính, tạo cho con người có điều kiện để thực hiện đức nhân và có những hành

vĩ đúng mực tốt đẹp Lễ phân ra trật tự khác nhau để cho vạn vật có thứ tự phân minh Lễ là một trong những biện pháp chính trị cơ bản nhất để thi hành đường lối đức trị Lễ có tác dụng rất lớn bao tràm hầu hết tắt cả các hành vĩ của con người và xã hội, là khâu chủ yếu của đạo làm người và được cụ thể

hóa thành những nguyên tắc đạo đức dé đánh giá đạo đức con người

Thời đại của Không Tử là thời đại mà theo ông là lễ nhạc hư hỏng, cần phải khôi phục lại lễ Không Tử tôn sùng nhất là lễ chế nhà Chu vì cho rằng

nó đầy đủ, rõ rằng tường tận, phong phú đa dạng có tác dụng giáo hóa dân chúng và duy trì xã hội phát triển ổn định Tắt nhiên lễ chế nhà Chu tốt dep như vậy là nhờ có sự kế thừa và chọn lọc qua sự tích lũy lâu dài của hai triều

đại Hạ, Ân “Lễ nhà Chu kế thừa lễ chế hai triều Hạ, Ân mà định ra thật là

phong phú rực rở biết bao! Ta theo lễ nhà Chu” [26, tr 453] Điều này chứng

tỏ Khổng Tử có thái độ dứt khoát theo lễ nhà Chu, khâm phục chế độ lễ nghĩa nhà Chu

Lễ là những nghỉ lễ, quy phạm đạo đức thời Tây Chu Chữ lễ theo nguyên nghĩa là cúng tế, nó còn ám chỉ mọi nghỉ lễ của vật cúng tế nữa Điều kiện để thi hành được lễ chính là con người phải có đức nhân Không Tử nói:

“Một người không có lòng nhân sao có thể hành được lễ? Một người không,

có lòng nhân sao có thể tấu nhac?” [26, tr $45] Nhân là nhân tâm, nhân ái, nhân là ở bên trong, là tắm lòng yêu thương người, lễ là ở bên ngoài, có thể diễn đạt tư tưởng, tình cảm, trạng thái tâm lý con người Nhân là yếu tố căn bản nhất Có nhân tâm mới có nhân đức, có nhân đức mới có lễ, nếu không lễ trở thành giả dối, không có tác dụng gì, chẳng che đậy nồi điều bất nhân

Đề làm người đức nhân thì những gì trái với lễ chớ nhìn, những cái gì trái với lễ chớ nghe, những gì trái với lễ chớ nói và những gì trái với lễ chớ làm Thắng mình, tuân theo lễ thì mới có thể trở thành người nhân đức “Khắc

kỷ, phục lễ vi nhân” [26, tr 448] Bên cạnh đó Khổng Tử nêu lên tằm quan trọng của Lễ, Không Tử nói: “Không biết lễ thì chẳng biết cách đứng trước với đời” [8, tr 530]

'Vì lễ quan trọng như vậy cho nên nếu kẻ cai trị biết cách trang nghiêm cúng tế tổ tiên của họ thì tại sao họ không chú tâm đến triều chính như vậy? Nếu quan lại mỗi ngày biết thi lễ và thủ lễ với nhau thì tại sao họ không quan tâm thi lễ và thủ lễ với quần chúng vốn dĩ là xương sống của quốc gia? Cho

nên có lần ông dạy môn đệ Trọng Cung rằng: "Bước ra khỏi nhà, ta phải thủ

lễ dường như sắp gặp khách quý, khi bảo dân thi hành công vụ, ta phải sốt sing dường như thỉ hành cúng tế lớn” [§, tr 532]

Lễ chính là những quy tắc minh định Tuy nhiên, trong quan niệm của Không Từ, lễ không phải là những quy định cứng nhắc, những hình thức phô trương Theo Không Tử, điều quan trọng của lễ là ở tinh than va tam long, n6 xuất phát từ chữ rhành và kính “Khi cúng tổ tiên thì rất cung kính như tổ tiên đang đứng trước mặt mình Khi tế thần cũng rất mực cung kính như có thần

đang đứng trước mặt" [26, tr 546] Lễ chính là ở chỗ thành tâm, không làm việc gì trái với đạo đức, trái với lương tâm, trái với lễ chế Để thực hiện thành tâm thì trước khi cúng tế phải ăn chay, tắm rửa sạch sẽ, làm sạch lòng mình,

áo mũ chỉnh tể đoan trang Khổng Tử khinh miệt những hình thức xa hoa lộng lẫy mà thiếu vắng lòng thành: “Lễ, giữ kỳ xa đã, ninh kiệm Tang dữ kỷ dị dã, minh thích” (Lễ cần ở tiết kiệm hơn là xa hoa Tang lễ cần có lòng đau xót người chết hơn là lòe loẹt phô trương) Theo ông lễ nghỉ đối đãi với khách quá xa hoa sang trọng thì không bằng tiết kiệm Trong tang lễ, lễ thật to, thật

lạ, có thê hiện tận hiếu, tận lễ cũng không bằng trong lòng thực sự đau buồn,

thương xót Đối với người đã khuất, việc tang lễ phải tiết kiệm, đủ dé ký thác nỗi đau thương, không cần xa hoa, lăng phí Lời dạy học trò của Không Tử đến nay đối với chúng ta ngày hôm nay vẫn còn nguyên giá trị, chẳng thế mà Hữu Tử nói rằng: *Trong việc giữ lễ, có niễm hòa khí là quý trọng”

LỄ là quan niệm quan trọng trong hệ thống giáo dục của Khổng Tử Sự học của bậc quân tử phải khép mình vào lễ, nhờ dựa vào lễ mà không bị cám

dỗ làm điều bắt nhân, “Bậc quân tử học rộng văn chương và khép mình vào lễ

như vậy thì không phạm điều trái đạo lý” [26, tr 504] Như vậy, lễ là đạo lý

quan trọng nhất trên con đường sống của con ngườ

1.2.4 Tư tưởng của Không Tử về “Chính danh”

xã hội loạn Nên để khôi phục lại trật tự kỹ cương Khổng Tử chủ trương thực hành thuyết “chính danh”,

Danh là *tên”, “khái niệm”, nhưng không phải là cái tên hay khái niệm

thuần túy mà nói lên “bản chất” của một người hay một sự vật Mỗi vật, mỗi người trong xã hội đều có một công dụng nhất định nằm trong mối quan hệ

“Theo sự giải thích của các nhà nghiên cứu Nho học, trong câu nói trên của Khổng Từ, trong các cặp từ “quân quân, thần than, phy phụ, tử tử” thì từ

thứ nhất nói về một ông vua, một bể tôi, một người cha, một người con cụ thể

trong thực tế, còn từ thứ hai nói về khái niệm, bản chất, danh phận của ông vua, b tôi, người cha, người con Theo Khổng Tử, danh và thực phải phù hợp với nhau; danh phải đúng với thực Danh là tên gọi chức vụ, địa vị, thứ bậc của một người, là phận sự của người đó bao gồm cả nghĩa vụ và quyển lợi Người có cái danh nhưng không có tài năng, đức độ phù hợp với cái danh đó, như vậy danh chỉ là một cái tên trống rỗng không phải là thực danh Danh và thực không phù hợp gọi là loạn danh, tức là danh không chính

Theo Không Tử, nếu danh không chính thì lời nói sẽ không được chấp nhận (Danh bất chính, ngôn tắc bất thuận) Điều này có nghĩa là, nếu làm không đúng với danh thì lời nói không có tính thuyết phục, dù nói đúng cũng, không ai nghe) [26, tr 347]

Danh không đúng với thực sẽ dẫn tới chỗ trật tự hỗn loạn; trật tự hỗn loạn dẫn đến tư tưởng con người hỗn loạn Tư tưởng con người hỗn loạn thì

sẽ không phân biệt ró phải trái, không phân biệt rõ vinh nhục, không khí xã hội sẽ bị bại hoại, vấn đề phát sinh ngày càng nhiều Điều đó dẫn đến làm

việc chính sự sẽ mắt đạo lý, cho nên hình phạt sẽ không theo phép dân, không

biết đâu là phải trái và khi dân đã không biết cái gì là đúng, cái gì là sai thì không biết tin ai và theo ai và như thế không thể tạo ra một nền kinh tế phon vinh và xã hội ổn định được Thế nên Khổng Tử cho rằng trước khi làm một việc gì đó "ắt phải chính danh trước đã” [26, tr 367]

Như vậy, khi đề ra học thuyết “Chính danh”, Không Tử đã phản ánh thái độ tôn trọng tôn tỉ trật tự, phép tắc Tôn tỉ này trong quan hệ giữa người với người, nghĩa là mỗi người cần phải nhận thức và hành động theo đúng, cương vị, địa vị của mình: vua phải ra đạo vua, tôi phải ra đạo tdi, cha phải ra đạo cha, con phải ra đạo con, chồng phải ra đạo chồng, vợ phải ra đạo vợ Nếu mọi người không chính danh thì xã hội ất trở nên loạn lạc, không thể có một xã hội bình trị mà nguyên tắc chính danh bị vi phạm Theo thuyết chính danh của Khổng Tử thì chia xã hội thành năm mối quan hệ gọi là ngũ luân Đây là năm mối quan hệ thông thường của người đời trong thiên hạ, bao gồm

quan hệ vua - tôi, cha - con, chồng - vợ, anh - em, bè - bạn (quân thẳn, phu

tôi, cha con, chồng vợ

143 MOT SO CHUAN MUC VE DAO LAM NGƯỜI THEO TƯ:

TUONG CUA KHONG TU

'Các chuẩn mực về đạo làm người của Không Tử được cụ thể hóa trong các quan hệ cụ thể Do đó, để hiểu một cách đầy đủ những chuẩn mực đó, chúng ta cần đi sâu vào một số lĩnh vực cụ thể như sau:

1.3.1 Mối quan hệ vua - tôi

Trong quan niệm của Không Tử, quan hệ vua tôi là mối quan hệ xã hội