Tóm tắt tiếng việt: Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.

Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc.

CÔNG TRÌNH ĐƢỢC HOÀN THÀNH TẠI NHẠC VIỆN TP HỒ CHÍ MINH

Người hướng dẫn khoa học:

1………

2………

(ghi rõ họ tên, chức danh khoa học, học vị)

Phản biện độc lập 1: ……… Phản biện độc lập 2: ………

(ghi rõ họ tên, chức danh khoa học, học vị)

Phản biện 1: ……… Phản biện 2: ……… Phản biện 3: ………

(ghi rõ họ tên, chức danh khoa học, học vị)

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Trường họp tại:…

……… Vào ………giờ……….ngày…… tháng…… năm 20……

(ghi tên các thư viện nộp luận án)

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ THỰC TIỄN 5

1.1 Khái niệm nhạc lễ, âm nhạc cung đình và Đàn tế Xã Tắc 5

1.1.1.Nhạc lễ theo điển sử Trung Quốc 5

1.1.2 Nhạc lễ theo sử liệu Việt Nam 5

1.2 Các khái niệm liên quan đến đàn Xã Tắc 5

1.2.1 Vị trí, vai trò của âm nhạc trong tế đàn Xã Tắc 5

1.2.2 Khái niệm liên quan: 5

1.3 Đàn Xã Tắc và đàn Xã Tắc dưới triều Nguyễn ở Huế 5

1.3.1 Đàn Xã Tắc Trung Quốc 5

1.3.2 Đàn Xã Tắc Việt Nam trước thời Nguyễn 6

1.3.3 Đàn Xã Tắc trong thứ bậc tế tự dưới triều Nguyễn 6

1.3.4 Lập Đàn Xã Tắc và cách tổ chức lễ tế Xã Tắc dưới triều Nguyễn 6

1.4.Vài nét về hệ thống nhạc lễ cung đình 8

1.4.1 Bài bản thuộc hệ thống Đại nhạc( 24 bản): 8

1.4.2 Bài bản thuộc hệ thống Tiểu nhạc( 17 bản): 8

1.4.3 Về thang âm điệu thức trong hệ thống Nhạc lễ cung đình Huế 8

1.5 Hiện trạng đàn Xã Tắc 9

1.5.1 Đàn Xã Tắc trước khi phục dựng năm 2008 9

1.5.2 Đàn Xã Tắc từ năm 2008 đến nay 9

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 10

CHƯƠNG 2 CA CHƯƠNG VÀ HỆ THỐNG BÀI BẢN TRONG TẾ ĐÀN XÃ TẮC 12

2.1 Đặc điểm nghệ thuật của ca chương 12

2.1.1 Vài nét về Ca chương trong nhạc lễ cung đình Huế 12

2.1.2 Chức năng các bộ phận nhạc lễ và múa trong tế Đàn Xã Tắc: 12

2.1.3 Cấu trúc làn điệu, thang âm điệu thức 12

2.1.4 Về dàn nhạc đệm cho ca chương 15

2.1.5 Giá trị nghệ thuật của ca chương trong tế đàn Xã tắc 16

2.2 Hệ thống bài bản gắn với các lễ thức trong tế Đàn Xã Tắc 17

2.3 Cấu trúc làn điệu, thủ pháp phát triển giai điệu một số bài bản Đại nhạc, Tiểu nhạc 18

2.3.1 Cấu trúc làn điệu một số bài bản Đại nhạc, Tiểu nhạc 18

2.3.2 Thang âm, điệu thức một số bài bản Đại nhạc, Tiểu nhạc 18

TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 19

TRỊ NGHỆ THUẬT VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ NHẠC KHÍ CUNG ĐÌNH

HIỆN NAY 20

3.1 Biên chế các dàn nhạc trong tế Đàn Xã Tắc 20

3.1.1 Biên chế dàn Nhã nhạc (dàn nhạc Văn) 20

3.1.2 Biên chế dàn Nhạc huyền (dàn nhạc Văn) 20

3.1.3 Biên chế dàn Đại nhạc (dàn nhạc Võ) 20

3.1.4 Biên chế dàn Tế nhạc – Tiểu nhạc (dàn nhạc Văn) 20

3.1.5 Biên chế nhóm Ty Chung và Ty Khánh (xếp theo dàn nhạc Võ) 20

3.1.6 Biên chế nhóm Ty Cổ (xếp theo dàn nhạc Võ) 20

3.1.7 Phường Bát âm:bao gồm 1 Trống bộc,1 Thiếu cảnh,1 ống địch,1 đàn Nhị,1 Tam,1 Tỳ,1 Nguyệt,1 Thập lục 20

3.2 Những kiểu kết hợp nhạc cụ và bài bản nhạc lễ trong tế đàn Xã Tắc: 20

3.2.1.Các kiểu kết hợp trong hòa tấu nhạc lễ cung đình 20

3.2.2 Các kiểu kết hợp hòa tấu nhạc lễ trong tế đàn Xã Tắc 21

3.3.Giá trị nghệ thuật hòa tấu nhạc lễ trong tế Đàn Xã Tắc và một số vấn đề về nhạc khí cung đình hiện nay: 21

3.3.1 Giá trị nghệ thuật hòa tấu nhạc lễ 21

3.3.2 Một số vấn đề về nhạc khí và bài bản nhạc lễ cung đình hiện nay: 22

3.3.3 Bảo tồn và phát huy giá trị nhạc lễ trong tế đàn Xã Tắc 22

TIỂU KẾT CHƯƠNG 3: 22

KẾT LUẬN 23

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ 25

Trung Quốc và du nhập vào nước ta từ nhiều thế kỷ trước

Nhạc lễ của các triều đại phong kiến Việt Nam, đặc biệt là dưới triều Nguyễn đã có nhiều tác giả đề cập đến với khá nhiều công trình nghiên cứu, nhưng nhạc lễ trong tế Đàn Xã Tắc, một trong những cuộc lễ được xếp vào hàng Đại tự dưới thời các vua triều Nguyễn thì chưa có một công trình nào

nghiên cứu toàn diện và đầy đủ về lĩnh vực Âm nhạc học, cụ thể là: “Biên chế nhạc khí, các tổ chức dàn nhạc, hệ thống bài bản, thang âm điệu thức, cấu trúc làn điệu, phương thức hòa tấu, sự tham gia diễn tấu của các ca công, vũ công, nhạc công trong các ca chương và múa Bát dật

Từ những lý do nêu trên, tôi quyết định chọn đề tài “Nhạc Lễ trong tế Đàn Xã Tắc” để tiến hành nghiên cứu và thực hiện luận án Tiến sĩ chuyên

ngành Âm nhạc học tại Nhạc viện thành phố Hồ Chí Minh

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu

2.1 Về sử liệu triều Nguyễn và các sách nghiên cứu, tham khảo: (1)

Quốc Sử Quán triều Nguyễn, Đại Nam nhất thống chí, bản dịch của Tu Trai

Nguyễn Tạo, Sài Gòn, 1960, tập Kinh Sư (2) Đỗ Bằng Đoàn – Đỗ Trọng

Huề, Những Đại lễ và vũ khúc của vua chúa Việt Nam,(in lần đầu năm 1968);

Nxb Văn học, Hà Nội, 1992, Giới thiệu chung về lễ tế Xã Tắc dưới thời

Nguyễn.(3) Nội các triều Nguyễn, Khâm Định Đại Nam Hội Điển sự lệ, bản

dịch của Viện Sử học, Nxb Thuận Hóa, Huế, 1993, Bộ Lễ, tập 6,7,8 (4)

Quốc sử quán triều Nguyễn (1996), Khâm Định Đại Nam Hội Điển sự lệ, quyển 86 – 89, Nxb Thuận Hóa, Huế (5) Những người bạn cố đô Huế -

BAVH (Bulletin des Amis du Vieux Hue- từ năm 1914 -1919, bản dịch, Nxb Thuận Hóa, Huế, 1997 (6) Trần Kiều Lại Thủy (1997), Âm nhạc cung đình

triều Nguyễn, Nxb Thuận Hóa, Huế (7) Tô Ngọc Thanh (1999), Tư liệu âm nhạc cung đình Việt Nam, Nxb Âm nhạc, Hà Nội (8) Văn Thị Minh Hương (2003), Gagaku và Nhã nhạc, Nxb Thanh Niên (9) Quốc Sử Quán triều Nguyễn, Đại Nam thực lục, bản dịch của Viện Sử học, Nxb Giáo dục, Hà Nội,

2004, 10 tập (10) Thân Văn (2005), Các phương thức hòa nhạc cung đình

Huế, Nxb Thuận Hóa, Huế (11) Quốc sử quán triều Nguyễn, Khâm định Đại Nam hội Điển sự lệ tục biên, bản dịch của Viện Sử học và Trung tâm Bảo tồn

Di tích Cố đô Huế, Nxb Giáo dục, 2005, tập 1 -4, Nxb KHXH, 2007, tập 5-6

(12) Bùi Ngọc Phúc (2010), Nhã nhạc triều Nguyễn, Nxb Thuận Hóa, Huế 2.2 Các Luận án, Luận văn: (1) Luận văn tốt nghiệp Đại học “Khảo sát nhạc lễ cung đình Huế” của Nguyễn Đình Sáng (1999), Đại học Nghệ thuật Huế (2) Luận văn tốt nghiệp Đại học “Mối tương quan về âm nhạc giữa các loại hình nghệ thuật biểu diễn cung đình Huế” của Phan Thuận Thảo (2001), Đại học Nghệ thuật Huế (3).Luận văn tốt nghiệp Đại học “Nhã nhạc cung đình Huế” của Nguyễn Thị Việt Hà (2008), Học viện âm nhạc Huế (4) Luận

án Tiến sĩ Sử học “Các đàn miếu Đại tự triều Nguyễn ở Huế (1802-1945): Sự hình thành và nghi thức tế tự” của Huỳnh Thị Anh Vân, (2016), Trường Đại

học Khoa học, Đại Học Huế

2.3 Giáo trình và các tài liệu liên quan: (1) Giáo trình « Lược sử âm

nhạc Việt Nam » giảng dạy tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam của

Nguyễn Thụy Loan (1993), Nxb Âm nhạc, Hà Nội (2) Tập tài liệu giảng dạy

dành cho lớp Đại học Nhã nhạc đầu tiên của Việt Nam tại trường Đại học Nghệ thuật Huế (1998), gồm tổng phổ các bài cơ bản của Tiểu nhạc và Đại nhạc trong lễ nhạc cung đình Nguyễn của nghệ nhân Trần Kích, Trần Thảo và giảng viên Trương Ngọc Thắng ký âm theo lối 5 dòng kẻ.(3) Sách giáo trình

“Âm nhạc truyền thống Việt Nam” (2014), Nxb Âm nhạc của Nguyễn Thị

Mỹ Liêm (4) Giáo trình “Lịch sử âm nhạc cung đình Việt Nam” giảng dạy

tại Học viện Âm nhạc Huế, do Nguyễn Việt Đức (Chủ biên), Nguyễn Đình Sáng, Bùi Ngọc Phúc, Nxb Đại học Huế (2015) (5) Các sách chuyên khảo về

lịch sử âm nhạc Việt Nam như: “Lịch sử âm nhạc Việt Nam” (2017), Nxb Trẻ của Thế Bảo Các sách “âm nhạc cổ truyền Việt Nam”, Nxb Đại học Sư Phạm, và “Thường thức về âm nhạc cổ truyền Việt Nam” và “ Lịch sử âm nhạc”, Nxb Giáo dục, của PGS.TS Nguyễn Thụy Loan (6) Giáo trình “Nhã nhạc cung đình Việt Nam”, hai tập (2018), Nxb Đại học Huế, do Nguyễn

Việt Đức (Chủ biên), nghệ nhân Trần Thảo, Dương Tiến Dũng, Nguyễn Thị

Việt Hà (7) Giáo trình “Lịch sử âm nhạc Việt Nam” (2019), Nxb Giáo dục,

do Nguyễn Thị Mỹ Liêm (Chủ biên), Lâm Trúc Quyên

2.4 Giả thuyết nghiên cứu

Giả thuyết nghiên cứu tập trung vào một số vấn đề chủ yếu sau: a Quá trình tiếp biến văn hóa trong lịch sử âm nhạc dân tộc tác động và ảnh hưởng đến nghệ thuật hòa nhạc cung đình triều Nguyễn.b Những giá trị nghệ thuật

âm nhạc trong tế đàn Xã Tắc là một nhánh trong tổng thể kiến trúc Nhã nhạc (nhạc lễ) triều Nguyễn Những giá trị đó đã được thế giới công nhận và tôn

vinh Là chủ nhân của những giá trị đó, chúng ta cần có những hành động thiết thực, khoa học trong việc giữ gìn, bảo tồn và phát huy, để những giá trị quí báu ấy trường tồn cùng dân tộc.c Những loại hình nghệ thuật cung đình nằm trong thể chế Nhã nhạc như Ca chương, múa Bát dật, các nhạc khí cung đình đã thất truyền, cần có kế hoạch phục hồi để trả lại giá trị nguyên bản cho nhạc lễ cung đình.d Nội dung chương trình, giáo trình đào tạo các chuyên ngành âm nhạc di sản của Khoa âm nhạc Di sản – Truyền thống Học viện âm nhạc Huế, có vai trò quan trọng trong việc tiếp thu, xử lý các kỹ năng, kỹ xảo, thủ pháp diễn tấu cá nhân trong các phương thức hòa nhạc cung đình và tế đàn Xã Tắc

3 Mục đích nghiên cứu

Luận án sẽ tiếp tục nghiên cứu toàn diện và chuyên sâu về nghệ thuật

âm nhạc trong lễ tế đàn Xã Tắc Hệ thống lại các tổ chức dàn nhạc, biên chế nhạc khí, số lượng bài bản, các thủ pháp diễn tấu và phương thức hòa tấu nhạc lễ trong tế đàn Xã Tắc dưới triều Nguyễn Tìm hiểu thang âm, điệu thức, cấu trúc làn điệu, hình thức câu, đoạn, của các bài bản Đại nhạc, Tiểu nhạc,

Ca chương nhằm khẳng định những giá trị nghệ thuật âm nhạc trong lễ tế đàn

Xã Tắc dưới triều Nguyễn trong lịch sử Việt Nam

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: là bộ phận nhạc lễ gắn với các nghi thức, lễ thức và

toàn bộ quá trình hành lễ từ khi mở đầu cho đến khi kết thúc cuộc lễ trong tế đàn

Xã Tắc ở Huế dưới thời Nguyễn

Phạm vi nghiên cứu là: (1) các tổ chức dàn nhạc, biên chế nhạc khí, hệ

thống bài bản, phương thức hòa tấu nhạc lễ trong tế đàn Xã Tắc dưới thời các vua triều Nguyễn ở giai đoạn hưng thịnh nhất 1802 – 1885 và từ sau năm

1885 cho đến nay (2) Tìm hiểu hình thức câu, đoạn, thang âm điệu thức của các bài bản Đại nhạc, Tiểu nhạc, Ca chương; kỹ thuật diễn tấu, các kiểu kết hợp hòa tấu nhạc lễ trong tế đàn Xã Tắc

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong luận án, chúng tôi vận dụng một số phương pháp nghiên cứu chủ

yếu sau đây: Phương pháp nghiên cứu lý thuyết, Phương pháp nghiên cứu Âm nhạc học, phương pháp nghiên cứu liên ngành, phương pháp điền dã âm nhạc dân tộc học, phương pháp chuyên gia

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Về ý nghĩa khoa học: Thông qua các tổ chức dàn nhạc và thể loại âm

nhạc, cấu trúc bài bản, biên chế nhạc khí, phương thức hòa tấu Luận án muốn

nhấn mạnh tính khoa học của hệ thống bài bản, biên chế nhạc khí, các tổ chức dàn nhạc, kỹ thuật diễn tấu và phương thức hòa tấu gắn với lịch sử nhạc lễ trong tế đàn Xã Tắc

Về ý nghĩa thực tiễn: Góp phần hệ thống lại các qui định về phương thức

hòa tấu dàn nhạc, biên chế nhạc khí gắn với hệ thống bài bản.Luận án muốn tìm hiểu sâu hơn về ca chương, một bộ phận quan trọng trong quá trình hành

lễ Bên cạnh đó, luận án cũng đưa ra những góp ý bổ sung cho lối ghi âm

song ngữ (lối ghi Chữ nhạc kết hợp với lối ghi trên 5 dòng kẻ) Luận án còn

tiến hành tổng hợp, phân tích thêm về cấu trúc làn điệu, thang âm điệu thức của một số bài bản Đại nhạc, Tiểu nhạc, Ca chương trong tế đàn Xã Tắc Góp phần bảo tồn, phát huy các giá trị âm nhạc cổ truyền dân tộc trong việc khai thác tiềm năng du lịch, giữ gìn bản sắc văn hóa Việt Nam trong xu thế hội nhập toàn cầu hóa hiện nay

7 Những đóng góp mới từ kết quả nghiên cứu của luận án:

(1) Hệ thống lại các kiểu liên kết nhạc cụ, các nhóm liên kết bài bản Đại nhạc, Tiểu nhạc trong phương thức hòa tấu nhạc lễ trong tế đàn Xã Tắc (2)

Bổ sung thêm các thủ pháp phát triển giai điệu, cấu trúc làn điệu, thang âm, điệu thức của hệ thống bài bản nhạc lễ trong tế đàn Xã Tắc (3) Luận án cũng đưa ra những góp ý bổ sung cho lối ký âm chữ nhạc dân tộc cổ truyền kết hợp với lối ghi âm 5 dòng kẻ phương Tây đối với các bài bản ca chương, Đại nhạc, Tiểu nhạc trong lễ tế đàn Xã Tắc (4) Nêu lên những giá trị nghệ thuật của ca chương, một loại hình nghệ thuật độc đáo chỉ có ở trong cung đình (5) Luận án cũng nêu lên kỹ thuật diễn tấu của một số nhạc cụ, đặc biệt là bộ

Gõ, giữ vai trò quan trọng trong các phương thức hòa tấu nhạc lễ của từng dàn nhạc

8 Bố cục của luận án:

Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục và tài liệu tham khảo, phần chính văn của luận án được chia làm ba chương như sau:

Chương 1: Cơ sở lý thuyết và thực tiễn

Chương 2: Ca chương và hệ thống bài bản nhạc lễ trong tế đàn Xã Tắc Chương 3: Biên chế dàn nhạc, phương thức hòa tấu, giá trị nghệ thuật và một số vấn đề nhạc khí cung đình hiện nay

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ THỰC TIỄN

1.1 Khái niệm nhạc lễ, âm nhạc cung đình và Đàn tế Xã Tắc

Trong phạm vi giới hạn nghiên cứu của đề tài luận án, chúng tôi chỉ đề cập đến các khái niệm: Nhạc lễ cung đình, âm nhạc cung đình, các bộ phận

âm nhạc và múa liên quan đến nhạc lễ trong tế Đàn Xã Tắc và nguồn gốc, xuất xứ sự ra đời của đàn tế này

1.1.1.Nhạc lễ theo điển sử Trung Quốc

Khái niệm Nhã nhạc Trung Quốc được hiểu theo hai nghĩa sau:

(1) Nghĩa rộng: bao gồm tất cả các loại nhạc có trong cung đình

(2) Nghĩa hẹp: Là loại hình âm nhạc nghi lễ, có ý nghĩa như là quốc nhạc, thể hiện vai trò chính trị của triều đình Vừa mang tính nghi lễ, vừa mang tính chính trị, vừa có ảnh hưởng sang các nước có mối quan hệ gần gũi với Nhã nhạc Trung Quốc như Triều Tiên, Nhật Bản, Việt Nam

1.1.2 Nhạc lễ theo sử liệu Việt Nam

Nhạc lễ cung đình triều Nguyễn ở giai đoạn hưng thịnh nhất (1802 –

1885), không chỉ có Đại nhạc, Tiểu nhạc như thời Trần, hoặc Đường thượng

chi nhạc, Đường hạ chi nhạc như triều Lê mà là cả một hệ thống dàn nhạc, loại nhạc nghi lễ trong tổng thể âm nhạc cung đình

1.2 Các khái niệm liên quan đến đàn Xã Tắc

1.2.1 Vị trí, vai trò của âm nhạc trong tế đàn Xã Tắc

Đàn Xã Tắc là một đàn tế quan trọng dưới thời các vua triều Nguyễn ở Huế, được xếp vào hàng đại tự giống như tế Giao và tế Miếu, là những lễ tế lớn nhất của triều đình thời bấy giờ

1.2.2 Khái niệm liên quan:

(1) Đại nhạc (2).Tiểu nhạc (3) Nhã nhạc (4) Nhạc huyền (5) Bát âm

(6) Ca chương (7) Nhạc chương (8) Nhạc phổ (9) Ty chung, Ty

khánh: (10) Ty cổ (11) Tự khí (12) Nhạc khí (13) Tế phục của vua (14)

Tế phục của Hoàng tộc và các quan văn, võ

1.3 Đàn Xã Tắc và đàn Xã Tắc dưới triều Nguyễn ở Huế

1.3.1 Đàn Xã Tắc Trung Quốc

…Từ thời nhà Minh làm một đàn tế chung Xã và Tắc Việc tế từ Kinh đô cho đến các Châu, Huyện nơi nào cũng có Ở làng xã chừng 100 hộ dân lập một đàn tế Thần ngũ thổ, ngũ cốc

1.3.2 Đàn Xã Tắc Việt Nam trước thời Nguyễn

Năm 968, sau khi dẹp loạn 12 sứ quân Đinh Bộ Lĩnh đặt tên nước là Đại

Cồ Việt, đóng đô ở Hoa Lư, niên hiệu là Thái Bình Đây chính là vị Hoàng đế đầu tiên của nước ta trong chính sử, đẩy lùi hơn 1000 năm Bắc thuộc, khẳng định độc lập chủ quyền dân tộc, xây dựng các thiết chế của nhà nước quân chủ phong kiến đầu tiên, trong đó có nêu việc xây dựng đàn Xã Tắc ở Kinh

đô Hoa Lư (Đại Việt sử lược, Tr 26, năm 1999)

Trong Đại Việt sử ký toàn thư có ghi năm Mậu tí (1048) thời Lý Thái Tông có dựng đàn xã tắc ngoài cổng Trường Quảng [87, I; tr 102] Đây là Đàn Xã Tắc đầu tiên của Việt Nam được dựng dưới thời Lý1

Theo Lê Quí Đôn, dưới thời Lê Trung Hưng (1533 – 1789) điện Canh y không còn tồn tại [35; tr.65), nhưng vẫn có lễ tế Xã Tắc Mặc dù đàn tế Xã Tắc đầu tiên của Việt Nam được lập vào thời Lý, nhưng nghi thức về lễ tế Xã Tắc thì phải đến thời Lê mới được ghi chép khá chi tiết

1.3.3 Đàn Xã Tắc trong thứ bậc tế tự dưới triều Nguyễn

Dưới triều Nguyễn, các lễ cúng tế của triều đình theo qui định được chia làm ba bậc: đại tự, trung tự và quần tự Đại tự gồm tế Nam Giao, tế các tông, miếu, tế Xã Tắc

Bảng 1.1: Tương quan giữa ngũ hành, ngũ phương, ngũ sắc trong kiến

trúc đàn Xã Tắc Huế

1.3.4 Lập Đàn Xã Tắc và cách tổ chức lễ tế Xã Tắc dưới triều Nguyễn

Dưới thời Gia Long (1802- 1820), nhà Nguyễn đã cho lập đàn Xã Tắc ở kinh đô và hầu khắp các địa phương trong cả nước Đàn Xã Tắc ở kinh đô Huế được xây dựng vào năm Gia Long thứ 5 (1806), cách Hoàng Thành Huế khoảng 1 km về hướng Tây Đàn Xã Tắc quay mặt hướng Bắc, gồm hai tầng hình vuông chồng lên nhau

Lễ tế bắt đầu theo các nghi tiết sau:

(1) Lễ quán tẩy (2) Lễ ế mao huyết (3) Lễ thượng hương (4) Lễ nghinh thần (5) Lễ điện ngọc bạch (6) Lễ truyền chúc (7) Lễ á hiến (8) Lễ chung hiến (9) Lễ tứ phúc tộ (10) Lễ triệt soạn (11) Lễ tống thần (12) Lễ tất

1 Đàn này được phát hiện vào tháng 11 năm 2006, khi chính quyền thành phố Hà Nội cho thi công đường vành đai 1 thuộc dự án cải tạo đường Kim Liên – Ô Chợ Dừa

-diễn xướng ca chương Hưng phong -Nhã nhạc nổi, múa vũ Võ Bát dật

6 Lễ truyền

chúc

NTX: Truyền chúc -tấu phủ phục

-Đọc văn tế -Tiểu nhạc tấu

7 Lễ Á hiến TTX: Tư phong

-Diễn xướng ca chương Mậu phong -Nhã nhạc nổi, múa vũ Văn Bát dật

-Diễn xướng ca chương Hòa phong -Tiểu nhạc tấu

-Ngự giá đến Ngọ Môn

-Ngự giá đến Đại Cung Môn

-Diễn xướng ca chương Khánh phong -Tiểu nhạc tấu

-vua lên ngự liễn, Nhã nhạc nổi -vua ra khỏi đàn, Nhã nhạc, Đại nhạc, Tiểu nhạc đều tấu

-Chuông trống nổi lên

-bắn ba phát súng lệnh, chuông trống ngừng đánh, vua vào nội cung, kết thúc

lễ tế Xã Tắc

1.4.Vài nét về hệ thống nhạc lễ cung đình

1.4.1.Bài bản thuộc hệ thống Đại nhạc( 24 bản):Tam luân cửu chuyển,Đăng

đàn cung,Đăng đàn đơn,Đăng đàn kép,Đăng đàn chạy,Xàng xê,Kèn

chiến,Nam bằng,Nam trĩ,Nam ai,Bông,Cung bằng,Cung ai,Kèn thoét,Man,Mã

vũ,Tẩu mã,Phần hóa,Thái bình,Kèn bóp,Phú lục,Phát,Hiệp,Khai trường 1.4.2.Bài bản thuộc hệ thống Tiểu nhạc( 17 bản):

Phẩm tuyết,Nguyên tiêu,Hồ quảng,Liên hoàn,Bình bán,Tây mai,Kim

tiền,Xuân phong,Long hổ,Tẩu mã(hệ thống 10 bài Ngự).Các bài bản độc

lập:Ngũ đối thượng,Ngũ đối hạ,Long ngâm,Long đăng,Tiểu khúc,Phú lục

địch,Phụng vũ

1.4.3 Về thang âm điệu thức trong hệ thống Nhạc lễ cung đình Huế

Qua quá trình khảo sát, tiếp xúc với các nghệ nhân lâu năm trong nghề

tại Huế, chúng tôi được biết thêm trong âm nhạc cổ truyền người Việt, thông

thường người ta lấy chữ “Hò” để làm chuẩn, chữ “Hò” này tương đương với

nốt đô 1 ở khóa Sol 2

, nhưng trong thực tế, các nghệ nhân ở Huế thường

gọi là “hò đô, hò rê, hò sol” hoặc “hò một, hò hai, hò ba” Thang âm này

chính là cơ sở của các bài bản khách mang sắc thái vui vẻ, trang nghiêm, hùng

tráng.Theo TS Trần Kiều Lại Thủy trong tài liệu “Âm nhạc cung đình triều

Nguyễn” lại cho rằng: “nhạc lễ cung đình có 4 hơi, đó là hơi Bắc, hơi Ai, hơi

Xuân và hơi Dựng”, trong đó hai bậc “Xự”, “Cống” của hơi Bắc thường rung

Hai giáo sư Trần văn Khê và Nguyễn Hữu Ba giới thiệu một số bài bản

nhạc lễ và về hệ thống thang ngũ âm của hệ thống Đại nhạc và Tiểu nhạc,

được Nguyễn Đình Sáng dẫn lại trong khóa luận “khảo sát nhạc lễ cung

đình” như sau:

Về Đại nhạc :

Ví dụ 1.2: Thang âm của bài Mã vũ

Về Tiểu nhạc:

Ví dụ 1.3: Thang âm mười bài Ngự

1.5 Hiện trạng đàn Xã Tắc

1.5.1 Đàn Xã Tắc trước khi phục dựng năm 2008

Kể từ sau ba lần trùng tu thời Minh Mệnh (1822, 1831, 1840) cho đến

về sau này không thấy tài liệu nào của triều Nguyễn nói đến việc trùng tu đàn

Xã Tắc Sau cuộc tổng tiến công và nổi dậy tết mậu thân (1968), phần lớn mặt bằng đàn Xã Tắc, đã bị chế độ cũ dùng làm khu gia binh

Từ 1975, khu gia binh ấy được làm khu tập thể cho cán bộ, công nhân viên thuộc một số cơ quan nhà nước đóng tại Huế và từ cuối thập niên (1960)

đàn bị xuống cấp nghiêm trọng và hầu như đã trở thành phế tích

1.5.2 Đàn Xã Tắc từ năm 2008 đến nay

Đứng trước tình hình đó, Uỷ ban Nhân dân tỉnh Thừa Thiên Huế đã bước đầu tìm cách phục dựng lại đàn Xã Tắc, làm hồ sơ di tích và đã được [Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp vào hàng Di tích Lịch sử, Văn hóa cấp Quốc gia ngày 13/12/2006]2 Theo tìm hiểu của chúng tôi từ năm 2008 đến nay,Trung tâm BTDTCĐ Huế đã tổ chức được 12 lần lễ tế Xã Tắc và từ 2015 đến nay năm nào cũng tổ chức lễ tế Xã Tắc vào tháng 2 âm lịch.Quy mô cũng tương

tự năm 2008,mang tính chất tượng trưng và không có đoàn Ngự đạo.Có những năm quy mô rất nhỏ(2019-2022),đại diện lãnh đạo Tỉnh chỉ đến dâng hương chứ không tổ chức các trình thức lễ như năm 2008.Từ sau 2008 đêna nay,Nhà hát nghệ thuật truyền thống cung đình Huế ngoài việc tổ chức lễ tế

Xã Tắc hàng năm,còn nghiên cứu,phục dựng các bài bản nhạc lễ với sự cộng tác của nhiều nhà khoa học,các nghệ nhân lâu năm đến trao truyền,hiệu đính cũng như phục chế các nhạc khí cung đình

2 Phan Thanh Hải, Phan Thúy Vân “Đàn Xã Tắc triều Nguyễn ở Huế: Lịch sử, hiện trạng và vấn đề bảo tồn”,

Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, Sở Khoa học và Công nghệ Thừa Thiên Huế, số 2 (61), 2007, tr.29

-Đệm cho ca chương là dàn Nhã nhạc theo cơ chế Bát âm

-Phục dựng 4 ca chương (Diên phong, Hưng phong, Hòa phong,

-Á hiến lễ (Bát dật Văn), 64 người

-Chung hiến lễ (Bát dật Văn), 64 người

- Bát dật Võ, Bát dật Văn cùng trình diễn trong lễ Sơ hiến, mỗi đội hình 32 người; Bỏ lễ Á hiến

-Đăng đàn chạy, tấu khi dọn

-Câu rao của bài Phú lục kèn (mở đầu buổi lễ

-Đăng đàn đơn (quán xuyến toàn

bộ các vị trí của dàn Đại nhạc trong buổi lễ)

4 Tiểu

nhạc

-Ngũ đối thượng, -Ngũ đối hạ, -Long ngâm, -10 bài Ngự Dàn Nhã nhạc tấu khi vua dâng hương

-Chỉ có bài Long Ngâm quán xuyến toàn bộ các vị trí của dàn Tiểu nhạc trong buổi lễ