Đảng ta chính thức đưa ra tư tưởng về kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX (2001), coi đó kim chỉ nam và quan điểm chiến lược nhất quán của Việt Nam trong những năm qua. Từ những thành tựu đã đạt được, chúng ta càng hiểu sâu sắc hơn về bản chất của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Tuy nhiên, trước những cơ hội và thách thức từ xu thế toàn cầu hóa, trước sự thay đổi chóng mặt của nền kinh tế số trong thời hiện đại, nền kinh tế thị trường đã bộc lộ một số điểm không còn phù hợp… Để có một cơ chế quản lý phù hợp, hiệu quả, đồng thời đảm bảo tính cạnh tranh và phát triển kinh tế trước tình hình đó, việc xác định chức năng quản lý nhà nước trong bối cảnh mới là vô cùng cần thiết và có ý nghĩa sống còn. Do đó, chúng ta không những cần kế thừa, phát huy cơ sở lý luận của kinh tế thị trường mà còn cần liên tục sửa đổi, bổ sung sao cho phù hợp với thực tại khách quan. Đây là một trong những vấn đề cấp thiết trong kỷ nguyên kinh tế mới, cần sự vào cuộc của nhiều cơ quan ban ngành để vừa đảm bảo tuân theo cơ chế thị trường, vừa đảm bảo phát triển kinh tế trong thời kì hội nhập. Do đó, chúng ta cần phải nghiên cứu cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn để hoàn thiện kinh tế thị trường, để nâng cao hiệu quả quản lý trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam. Kết quả nghiên cứu sẽ mang lại những giá trị thiết thực cho sự phát triển kinh tế tại Việt Nam.
Trang 1MỤC LỤC
PHẦN 1: MỞ ĐẦU 2
I Tính cấp thiết của đề tài 2
II Mục tiêu nghiên cứu của đề tài 2
III Nhiệm vụ nghiên cứu 3
PHẦN 2: NỘI DUNG 3
I Lý luận về nền kinh tế thị trường 3
1 Nền kinh tế thị trường 3
*Khái niệm 3
*Đặc trưng phổ biến của nền kinh tế thị trường 3
*Ưu thế và khuyết tật của nền kinh tế thị trường 4
2 Một số quy luật kinh tế chủ yếu của nền kinh tế thị trường 4
II Liên hệ thực tiễn 7
1 Thực trạng phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam 7
2 Đánh giá thực trạng 8
a Những kết quả đạt được 8
b Những hạn chế và nguyên nhân 9
III Những giải pháp chủ yếu nhằm khắc phục những hạn chế của nền kinh tế thị trường tại Việt Nam 10
PHẦN 3: TÀI LIỆU THAM KHẢO 11
Trang 2PHẦN 1: MỞ ĐẦU
I Tính cấp thiết của đề tài
Đảng ta chính thức đưa ra tư tưởng về kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX (2001), coi đó kim chỉ nam
và quan điểm chiến lược nhất quán của Việt Nam trong những năm qua Từ những thành tựu đã đạt được, chúng ta càng hiểu sâu sắc hơn về bản chất của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Việt Nam
Tuy nhiên, trước những cơ hội và thách thức từ xu thế toàn cầu hóa, trước sự thay đổi chóng mặt của nền kinh tế số trong thời hiện đại, nền kinh tế thị trường
đã bộc lộ một số điểm không còn phù hợp… Để có một cơ chế quản lý phù hợp, hiệu quả, đồng thời đảm bảo tính cạnh tranh và phát triển kinh tế trước tình hình
đó, việc xác định chức năng quản lý nhà nước trong bối cảnh mới là vô cùng cần thiết và có ý nghĩa sống còn Do đó, chúng ta không những cần kế thừa, phát huy cơ sở lý luận của kinh tế thị trường mà còn cần liên tục sửa đổi, bổ sung sao cho phù hợp với thực tại khách quan Đây là một trong những vấn đề cấp thiết trong kỷ nguyên kinh tế mới, cần sự vào cuộc của nhiều cơ quan ban ngành để vừa đảm bảo tuân theo cơ chế thị trường, vừa đảm bảo phát triển kinh tế trong thời kì hội nhập Do đó, chúng ta cần phải nghiên cứu cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn để hoàn thiện kinh tế thị trường, để nâng cao hiệu quả quản lý trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam Kết quả nghiên cứu sẽ mang lại những giá trị thiết thực cho sự phát triển kinh tế tại Việt Nam
Nhận thức được vai trò tầm quan trọng của kinh tế thị trường trong sự phát
triển phồn thịnh của đất nước, em đã lựa chọn đề tài: “Lý luận về kinh tế thị trường và vận dụng để phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam”
II Mục tiêu nghiên cứu của đề tài
Đề tài hướng đến mục tiêu cung cấp cái nhìn tổng quát về nền kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay, từ đó đề xuất giải pháp để phát huy mặt tích cực cũng như khắc phục những điểm còn hạn chế
Trang 3III Nhiệm vụ nghiên cứu
Bài tiểu luận tập trung triển khai, phân tích những nội dung chủ yếu sau:
- Cơ sở lý luận về kinh tế thị trường
- Thực trạng về tình hình phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam ngày nay
- Giải pháp khắc phục những điểm hạn chế
PHẦN 2: NỘI DUNG
I Lý luận về nền kinh tế thị trường
Nền kinh tế thị trường và một số quy luật chủ yếu của nền kinh tế thị trường
1 Nền kinh tế thị trường
*Khái niệm
Nền kinh tế thị trường là nền kinh tế được vận hành theo cơ chế thị trường Đó
là nền kinh tế hàng hóa phát triển cao, ở đó mọi quan hệ sản xuất và trao đổi đều được thông qua thị trường, chịu sự tác động, điều tiết của các quy luật thị trường
*Đặc trưng phổ biến của nền kinh tế thị trường
- Có sự đa dạng của các chủ thể kinh tế, nhiều hình thức sở hữu Các chủ thể kinh tế bình đẳng trước pháp luật
- Thị trường đóng vai trò quyết định trong việc phân bổ các nguồn lực xã hội thông qua hoạt động của các thị trường bộ phận như thị trường hàng hóa, thị trường dịch vụ, thị trường sức lao động, thị trường tài chính, thị trường bất động sản, thị trường khoa học - công nghệ
- Giá cả được hình thành theo nguyên tắc thị trường; cạnh tranh vừa là môi trường, vừa là động lực thúc đẩy hoạt động sản xuất kinh doanh; động lực trực tiếp của các chủ thể sản xuất kinh doanh là lợi nhuận và lợi ích kinh
tế - xã hội khác; nhà nước là chủ thể thực hiện chức năng quản lý, chức năng kinh tế; thực hiện khắc phục những khuyết tật của thị trường, thúc đẩy những yếu tố tích cực, đảm bảo sự bình đẳng xã hội và sự ổn định của toàn bộ nền kinh tế
Trang 4- Là nền kinh tế mở, thị trường trong nước quan hệ mật thiết với thị trường quốc tế
*Ưu thế và khuyết tật của nền kinh tế thị trường
- Ưu thế của nền kinh tế thị trường
Nền kinh tế thị trường luôn tạo ra động lực cho sự sáng tạo các chủ thể kinh tế
Nền kinh tế thị trường luôn phát huy tốt nhất tiềm năng của mọi chủ thể, các vùng, các miền cũng như lợi thế quốc gia
Nền kinh tế thị trường luôn tạo ra các phương thức để thỏa mãn tối đa nhu cầu của con người, từ đó thúc đẩy sự tiến bộ, văn minh của xã hội
- Khuyết tật của nền kinh tế thị trường
Nền kinh tế thị trường luôn tiềm ẩn những rủi ro khủng hoảng
Nền kinh tế thị trường không tự khắc phục được xu hướng cạn kiệt tài nguyên không thể tái tạo, suy thoái môi trường tự nhiên môi trường xã hội
Nền kinh tế thị trường không tự khắc phục được hiện tượng phân hóa sâu sắc trong xã hội
2 Một số quy luật kinh tế chủ yếu của nền kinh tế thị trường
*Quy luật giá trị
Quy luật giá trị là quy luật kinh tế cơ bản của sản xuất hàng hóa Ở đâu có sản
xuất và trao đổi hàng hóa thì ở đó có sự hoạt động của quy luật giá trị
Những tác động của quy luật giá trị:
- Điều tiết sản xuất và lưu thông hàng hóa
- Kích thích cải tiến kỹ thuật, hợp lý hóa sản xuất nhằm tăng năng suất lao động
- Phân hóa những người sản xuất thành những người giàu người nghèo một cách tự nhiên
Tóm lại, quy luật giá trị vừa có tác dụng đào thải cái lạc hậu, lỗi thời, kích thích sự tiến bộ, làm cho lực lượng sản xuất phát triển mạnh mẽ; vừa có tác dụng lựa chọn đánh giá người sản xuất, đảm bảo sự bình đẳng đối với người sản
Trang 5xuất; vừa có cả những tác động tích cực lẫn tiêu cực các tác động đó diễn ra một cách khách quan trên thị trường.
*Quy luật cung cầu
- Quy luật cung cầu là quy luật kinh tế điều tiết quan hệ giữa cung (bên bán) và cầu (bên mua) hàng hóa trên thị trường Quy luật này đòi hỏi cung cầu phải có sự thống nhất
- Trên thị trường, cung cầu có mối quan hệ hữu cơ với nhau, thường xuyên tác động lẫn nhau và ảnh hưởng trực tiếp đến giá cả
- Quy luật cung cầu có tác dụng điều tiết quan hệ giữa sản xuất và lưu thông hàng hóa, làm thay đổi cơ cấu và quy mô thị trường, ảnh hưởng tới giá cả của hàng hóa Căn cứ vào quan hệ cung cầu, có thể dự đoán xu thế biến động của giá cả Ở đâu có thị trường thì ở đó có quy luật cung cầu tồn tại và hoạt động một cách khách quan Nếu nhận thức được chúng thì
có thể vận dụng để tác động đến hoạt động sản xuất kinh doanh theo hướng có lợi cho quá trình sản xuất
*Quy luật lưu thông tiền tệ
Quy luật lưu thông tiền tệ yêu cầu việc lưu thông tiền phải căn cứ trên yêu cầu của lưu thông hàng hóa và dịch vụ
Công thức tổng quát:
M=(P.Q)/V
- M là số lượng tiền cần thiết cho lưu thông trong một thời gian nhất định
- P là mức giá cả
- V là số vòng lưu thông của đồng tiền
Khi lưu thông hàng hóa phát triển, việc thanh toán không dùng tiền mặt trở nên phổ biến thì số lượng tiền cần thiết cho lưu thông được xác định như sau:
M=P.Q- (G1+G2)+G3
V
- P.Q Là tổng giá cả hàng hóa
- G1 là tổng giá cả hàng hóa bán chịu
Trang 6- G2 là tổng giá cả hàng hóa khấu trừ cho nhau
- G3 là tổng giá cả hàng hóa đến kỳ thanh toán
- V là số vòng quay trung bình của tiền tệ
*Quy luật cạnh tranh
Quy luật cạnh tranh là quy luật kinh tế điều tiết một cách khách quan mối quan
hệ khác do kinh tế giữa các chủ thể trong sản xuất và trao đổi hàng hóa Quy luật cạnh tranh yêu cầu khi đã tham gia thị trường, các chủ thể sản xuất kinh doanh bên cạnh sự hợp tác luôn phải chấp nhận cạnh tranh
Cạnh tranh là sự ganh đua giữa những chủ thể kinh tế với nhau nhằm có được những ưu thế về sản xuất cũng như tiêu thụ và thông qua đó thu được lợi ích tối đa
- Cạnh tranh trong nội bộ ngành
Cạnh tranh trong nội bộ ngành là cạnh tranh giữa các chủ thể kinh doanh trong cùng một ngành hàng hóa Đây là một trong những phương thức để thực hiện lợi ích của doanh nghiệp trong cùng một ngành sản xuất
Biện pháp cạnh tranh là các doanh nghiệp gia sức cải tiến kỹ thuật, đổi mới công nghệ, hợp lý hóa sản xuất, tăng năng suất lao động để hạ thấp giá trị cá biệt của hàng hóa làm cho giá trị hàng hóa của doanh nghiệp sản xuất ra thấp hơn giá trị xã hội của hàng hóa đó
Kết quả của cạnh tranh trong nội bộ ngành là hình thành giá trị thị trường của từng loại hàng hóa Cùng một hai loại hàng hóa được sản xuất ra trong các doanh nghiệp sản xuất khác nhau, do điều kiện sản xuất khác nhau, cho nên hàng hóa sản xuất ra có giá trị cá biệt khác nhau, nhưng trên thị trường các hàng hóa được trao đổi theo giá trị mà thị trường chấp nhận
- Cạnh tranh giữa các ngành
Cạnh tranh giữa các ngành là cạnh tranh giữa các chủ thể sản xuất kinh doanh giữa các ngành khác nhau Vì vậy, cạnh tranh giữa các ngành cũng trở thành phương thức để thực hiện lợi ích của các chủ thể thuộc các ngành sản xuất khác nhau trong điều kiện kinh tế thị trường
Trang 7Cạnh tranh giữa các ngành là phương thức để các chủ thể sản xuất kinh doanh
ở các ngành sản xuất khác nhau tìm kiếm lợi ích của mình Mục đích của cạnh tranh giữa các ngành là nhằm tìm nơi đầu tư có lợi nhất
Biện pháp cạnh tranh giữa các ngành là các doanh nghiệp tự do di chuyển nguồn lực của mình từ ngành này sang ngành khác, vào các ngành sản xuất kinh doanh khác nhau
- Tác động của cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường
Tác động tích cực
Cạnh tranh thúc đẩy sự phát triển lực lượng sản xuất
Cạnh tranh thúc đẩy sự phát triển nền kinh tế thị trường
Cạnh tranh là cơ chế điều chỉnh linh hoạt trong việc phân bổ các nguồn lực
Cạnh tranh thúc đẩy năng lực thỏa mãn nhu cầu của xã hội
Tác động tiêu cực
Cạnh tranh không lành mạnh gây tổn hại đến môi trường kinh doanh
Cạnh tranh không lành mạnh gây lãng phí nguồn lực xã hội
Cạnh tranh không lành mạnh sẽ làm tổn hại phúc lợi của xã hội
II Liên hệ thực tiễn
Đề 1: Lý luận về kinh tế thị trường và vận dụng để phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam
1 Thực trạng phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam
Bối cảnh kinh tế thế giới và trong nước
Kinh tế- xã hội nước ta từ đầu năm 2022 đến nay tương đối ổn định bởi đại
dịch Covid 19 đã cơ bản được kiểm soát, người dân được trở về cuộc sống lao động, sản xuất bình thường Trong thời kì phục hồi sau đại dịch, nước ta tăng cường sản xuất, kết hợp với chuỗi cung ứng toàn cầu dần được khơi thông sau thời gian đóng băng đã tạo ra nhiều thuận lợi cho quá trình ổn định nền kinh tế
Thực trạng phát triển kinh tế thị trường
Trang 8Việt Nam đã chuyển đổi từ một trong những nước nghèo nhất thế giới thành một quốc gia có thu nhập trung bình trong một thời gian ngắn nhờ các biện pháp can thiệp kinh tế được thực hiện từ năm 1986 kết hợp với các xu hướng thuận lợi trên toàn cầu GDP bình quân đầu người tăng khoảng 4 lần từ năm 2002 đến năm 2022, đạt khoảng 440,68 tỷ USD
Nhà nước ta đưa ra những chiến lược, kế hoạch trên cơ sở nhận thức lý luận, quan điểm, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Thực tế chứng minh đây là một đường lối đúng đắn với những con số ấn tượng: GDP năm 2022 tăng 8,02% so với năm trước, đạt mức tăng cao nhất trong giai đoạn 2011 - 2022 do nền kinh tế khôi phục trở lại Trong mức tăng của tổng giá trị tăng thêm toàn nền kinh tế, khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản tăng 3,36%, đóng góp 5,11%; khu vực công nghiệp và xây dựng tăng 7,78%, đóng góp 38,24%; khu vực dịch vụ tăng 9,99%, đóng góp 56,65% GDP bình quân đầu người năm 2022 theo giá hiện hành ước đạt 95,6 triệu đồng/người, tương đương 4.110 USD Cơ cấu tổng sản phẩm quốc nội xét trên phương diện quan hệ sở hữu, gồm khoảng 27% từ kinh tế nhà nước, 4% từ kinh tế tập thể, 30% từ kinh tế hộ, 10% từ kinh tế tư nhân trong nước và 20% từ khu vực có vốn đầu tư nước ngoài
2 Đánh giá thực trạng
a Những kết quả đạt được
Có thể thấy, Việt Nam đã trải qua những thay đổi quan trọng trong quá trình
đổi mới với sự xuất hiện của nền kinh tế thị trường mang nội hàm xã hội chủ nghĩa Từ những số liệu trên, có thể khẳng định rằng, những nỗ lực của Đảng và nhà nước ta trong công cuộc đổi mới và tăng trưởng kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đã mang lại những chuyển biến sâu sắc, to lớn và tích cực ở Việt Nam: kinh tế phát triển, lực lượng sản xuất được cải thiện cả về số lượng và chất lượng; chất lượng sống nhân dân được nâng cao, hành trình xóa đói giảm nghèo đã chứng kiến những thành công rõ rệt, nhiều vấn đề nhức nhối trong xã hội đã cơ bản được giải quyết, chính trị - xã hội được ổn định, quốc
Trang 9phòng, an ninh được bảo đảm, tiềm lực quốc gia được tăng cường, hoạt động đối ngoại và hội nhập quốc tế ngày càng mở rộng, lòng tin của nhân dân đối với sự lãnh đạo của Đảng ngày càng lớn
b Những hạn chế và nguyên nhân
Bên cạnh những thành quả nói trên, nền kinh tế thị trường tại Việt Nam cũng
bộc lộ một vài hạn chế
Sự thiếu đồng bộ, thống nhất và bất cập trong quá trình hoàn thiện thể chế kinh
tế thị trường đã cản trở việc phát huy hết tiềm năng phát triển kinh tế Quá trình đổi mới nhận thức về kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa còn chậm, nhất là về nhận thức bản chất và nguyên tắc chỉ đạo Sự tương tác giữa Nhà nước, thị trường và xã hội chưa được quản lý một cách bài bản, minh bạch Mặc cho những cố gắng của chính quyền trong việc truyền tải một cách dễ hiểu nhất những lý thuyết về kinh tế thị trường đến quần chúng nhân dân, việc phổ cập kiến thức vẫn gặp nhiều khó khăn do đại bộ phận nhân dân có trình độ dân trí cao chưa cao Bên cạnh đó, thị trường vẫn tồn đọng những lỗ hổng do quy định quản lý chưa được thực hiện nghiêm ngặt, chế tài xử phạt còn thiếu tính răn đe làm xuất hiện những biến tướng, cản trở sự phát triển của nền kinh tế
Tăng trưởng kinh tế chưa phát huy được hết tiềm năng, thiếu bền vững do những tác động của quá trình sản xuất đến môi trường làm tốn kém chi phí khắc phục hậu quả Do các doanh nghiệp ngày nay quá chú trọng đến lợi ích kinh tế
mà đôi khi bất chấp những rủi ro gây nguy hại cho môi trường Điều này không chỉ ảnh hưởng đến doanh nghiệp khi họ phải gánh trên vai trách nhiệm khôi phục những tài nguyên thiên nhiên bị ảnh hưởng trở lại hiện trạng ban đầu, mà
về lâu dài, ô nhiễm môi trường cũng tác động ngược trở lại đến chính sức khỏe của con người, gây ra thiệt hại vô cùng nghiêm trọng về an sinh xã hội Năng suất lao động còn thấp do chưa ứng dụng được nhiều thành quả của khoa học kĩ thuật tiên tiến Vốn tài chính hạn hẹp, nguồn nhân lực trình độ cao còn hạn chế
về số lượng nên gặp nhiều khó khăn trong việc chuyển giao và tiếp nhận các
Trang 10công nghệ hiện đại Những lý do trên đã khiến nền kinh tế Việt Nam chưa đủ khả năng để cạnh tranh với những nền kinh tế lớn trên thế giới
Nền kinh tế thị trường không tự khắc phục được sự phân hóa sâu sắc trong xã
hội, khoảng cách giàu- nghèo ngày càng gia tăng, sự chênh lệch về thu nhập dẫn đến sự bất bình đẳng trong xã hội, đặc biệt những người dân ở vùng nông thôn, vùng sâu vùng xa khó tiếp cận được thành quả tăng trưởng chung của nền kinh
tế Tệ nạn xã hội có chiều hướng gia tăng, tư tưởng coi trọng vật chất được du nhập từ các nước tư bản đã làm xói mòn những giá trị đạo đức, tác động xấu đến đời sống xã hội
Việt cạnh tranh không lành mạnh giữa các doanh nghiệp trong nước cũng tạo
ra môi trường kinh doanh tiêu cực, xâm hại hoặc đe dọa xâm hại đến lợi ích Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp khác hoặc người tiêu dùng, gây lãng phí nguồn lực, tổn hại đến an sinh xã hội
III Những giải pháp chủ yếu nhằm khắc phục những hạn chế của nền kinh
tế thị trường tại Việt Nam
Tuyên truyền, giáo dục quần chúng về tăng trưởng kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, mô tả “Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là mô hình kinh tế tổng quát của nước ta trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội” Đó là nền kinh tế thị trường đương đại, hội nhập toàn cầu, vận hành hoàn toàn và đồng thời theo các quy luật kinh tế thị trường, được quản lý bởi Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa do Đảng Cộng sản Việt Nam đứng đầu, đảm bảo phù hợp với từng giai đoạn phát triển của đất nước
Bên cạnh đó, Nhà nước ta đã và đang xây dựng, ban hành luật, chính sách, chiến lược, nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả quản lý, ban hành chế tài sử phạt nghiêm minh đối với các hành vi kinh doanh không lành mạnh; khuyến khích đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp, chuyển đổi số và phát triển kinh tế số, hỗ trợ, sự ra đời và vận hành của các ngành nghề, mô hình kinh doanh mới Đồng thời Nhà nước ta cũng cần chú trọng việc nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực, nhất là giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp Có nguồn nhân lực