Sự nghiệp giáo dục đại học của Việt Nam trong những năm qua đã đạt được nhiều thành tựu đáng tự hào, góp phần đắc lực vào quá trình bảo vệ và xây dựng đất nước. Mặc dù vậy, giáo dục đại học của chúng ta, về mặt lý luận cũng như thực tiễn, đang bộc lộ những hạn chế, bất cập. Một trong những hạn chế, bất cập đó là chưa nghiên cứu một cách có hệ thống để kế thừa và phát triển các giá trị trong truyền thống giáo dục của cha ông, đồng thời chưa tiếp thu được đầy đủ và kịp thời những thành tựu giáo dục hiện đại của thế giới. Điều này càng trở nên bức xúc trong điều kiện ngày nay, khi cuộc cách mạng khoa học và công nghệ phát triển như vũ bão, quá trình hội nhập quốc tế diễn ra ngày càng nhanh và sâu rộng với tất cả những ảnh hưởng tích cực và tiêu cực của nó trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, trong đó có hoạt động giáo dục đại học. Trong bối cảnh đó, việc kết hợp truyền thống và hiện đại thực sự là vấn đề cần thiết, có tính nguyên tắc trong quá trình đổi mới giáo dục đại học ở nước ta để vừa phát huy được những giá trị quý báu trong truyền thống giáo dục đại học của dân tộc, vừa tiếp thu được tinh hoa giáo dục đại học của thế giới, góp phần hình thành nên những con người có tố chất hiện đại, đậm đà bản sắc Việt Nam.
Trang 1Mấy ý kiến về việc kết hợp truyền thống và hiện đại trong quá trình đổi mới giáo dục đại học Việt Nam Nhóm chuyên đề1:Những vấn đề chung về đổi mới giáo dục đại học
Việt Nam và hội nhập quốc tế
TS Đoàn Văn Khái Chủ nhiệm Khoa Lý luận Mác-Lênin Trờng Đại học Ngoại Thơng
Yếu tố truyền thống và yếu tố hiện đại trong giáo dục đại học có quan hệ biện chứng với nhau: truyền thống là tiền đề, là cơ sở của hiện đại; hiện đại là sự kế thừa, nối tiếp của truyền thống, là truyền thống đợc hiện đại hóa; nhng mặt khác, chúng lại có sự đối lập, xung đột với nhau, nhng là sự đối lập biện chứng Để thực hiện tốt việc kết hợp truyền thống và hiện đại trong quá trình đổi mới giáo dục đại học trong điều kiện toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế hiện nay, cần lu ý một số điểm cơ bản sau:
Thứ nhất, phải quán triệt và thực hiện quan điểm kết hợp truyền thống và hiện đại, không tuyệt đối hóa truyền thống hoặc hiện đại Sự kết hợp này phải đợc thể hiện trong toàn bộ hoạt động giáo dục đại học, từ cách thức tổ chức đến nội dung, phơng pháp giáo dục, phơng tiện giảng dạy…
Thứ hai, truyền thống bao gồm cả những yếu tố tích cực, giá trị lẫn những yếu tố tiêu cực, phản giá trị, do đó phải tìm ra và khẳng định những giá trị đích thực của truyền thống
để kế thừa và phát triển, đồng thời chỉ ra những yếu tố lạc hậu, phản giá trị và loại bỏ nó
ra khỏi đời sống giáo dục đại học ở nớc ta
Thứ ba, coi trọng truyền thống nhng phải cách tân, đổi mới, không bê nguyên xi truyền thống, nói đúng hơn là hiện đại hóa các giá trị truyền thống để thích ứng với yêu cầu của xã hội hiện đại về phát triển giáo dục đại học.
Thứ t, tích cực hiện đại hóa giáo dục đại học nhng là sự hiện đại hóa có chọn lọc, phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh và yêu cầu phát triển của đất nớc, xu thế phát triển của thế giới để từng bớc chủ động hội nhập quốc tế
Thứ năm, việc kết hợp truyền thống và hiện đại trong đổi mới giáo dục đại học cần đ ợc
đặt trong mối quan hệ với sự nghiệp đổi mới nền giáo dục quốc dân nói chung.
Sự nghiệp giáo dục đại học của Việt Nam trong những năm qua đã đạt đợc nhiều thành tựu đáng tự hào, góp phần đắc lực vào quá trình bảo vệ và xây dựng đất nớc Mặc dù vậy, giáo dục đại học của chúng ta, về mặt lý luận cũng
nh thực tiễn, đang bộc lộ những hạn chế, bất cập Một trong những hạn chế, bất cập đó là cha nghiên cứu một cách có hệ thống để kế thừa và phát triển các giá trị trong truyền thống giáo dục của cha ông, đồng thời cha tiếp thu đợc đầy
đủ và kịp thời những thành tựu giáo dục hiện đại của thế giới Điều này càng trở nên bức xúc trong điều kiện ngày nay, khi cuộc cách mạng khoa học và công nghệ phát triển nh vũ bão, quá trình hội nhập quốc tế diễn ra ngày càng nhanh và sâu rộng với tất cả những ảnh hởng tích cực và tiêu cực của nó trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, trong đó có hoạt động giáo dục đại học Trong bối cảnh đó, việc kết hợp truyền thống và hiện đại thực sự là vấn đề cần thiết, có tính nguyên tắc trong quá trình đổi mới giáo dục đại học ở nớc ta để vừa phát huy đợc những giá trị quý báu trong truyền thống giáo dục đại học của dân tộc, vừa tiếp thu đợc tinh hoa giáo dục đại học của thế giới, góp phần hình thành nên những con ngời có tố chất hiện đại, đậm đà bản sắc Việt Nam
1. Quan hệ biện chứng giữa truyền thống và hiện đại trong giáo dục
đại học
Truyền thống và hiện đại không tách rời nhau mà có quan hệ mật thiết với nhau C.Mác đã từng khẳng định: “Con ngời làm ra lịch sử của chính mình
Trang 2nh-ng khônh-ng phải làm theo ý muốn tùy tiện của mình, tronh-ng nhữnh-ng điều kiện tự mình chọn lấy, mà là trong những điều kiện trực tiếp có trớc mắt, đã cho sẵn
và do quá khứ để lại Truyền thống của các thế hệ đã chết đè nặng nh quả núi lên đầu óc những ngời đang sống”1 Có thể nói rằng, ranh giới giữa truyền thống và hiện đại chỉ có ý nghĩa tơng đối, chúng xâm nhập vào nhau, hiện đại lẫn vào truyền thống, thúc đẩy truyền thống phát huy lên; truyền thống in dấu
ấn, bóng dáng lên hiện đại, tiếp sức cho hiện đại phát triển, củng cố bền vững hiện đại
Trên tinh thần đó, yếu tố truyền thống và yếu tố hiện đại trong giáo dục nói chung, giáo dục đại học nói riêng có quan hệ biện chứng với nhau Một mặt, truyền thống và hiện đại thích ứng, điều hòa và thúc đẩy lẫn nhau; truyền thống là tiền đề, là cơ sở của hiện đại; hiện đại là sự kế thừa, nối tiếp của truyền thống, là truyền thống đợc hiện đại hóa Chính các giá trị truyền thống trong giáo dục đại học là ngọn nguồn cho sự phát triển giáo dục đại học, là nền tảng vững chắc để hình thành các giá trị mới, hơn thế nữa nó có khả năng thúc đẩy quá trình hiện đại hóa giáo dục đại học Bởi vì “cái hiện đại” có thể
du nhập từ bên ngoài vào, nhng cũng có thể đợc nảy sinh từ chính nền giáo dục đại học đó, do những con ngời có tố chất hiện đại tạo ra Tố chất này phản
ánh những quan điểm mới mang ý nghĩa hiện đại từ quan điểm chung về giáo dục - đào tạo đến phơng thức t duy, cách thức tổ chức, nội dung và phơng pháp giáo dục đại học, … Các giá trị truyền thống trong giáo dục đại học cũng là cơ Các giá trị truyền thống trong giáo dục đại học cũng là cơ
sở tinh thần để ngăn chặn, hạn chế những hiện tợng tiêu cực của giáo dục đại học nảy sinh trong điều kiện nền kinh tế thị trờng Đồng thời nó cũng là cơ sở quan trọng giữ sự phát triển đúng hớng, đóng vai trò điều tiết quan hệ giao lu văn hóa, khoa học, giáo dục với thế giới bên ngoài, qua đó góp phần giữ vững
và phát huy bản sắc văn hóa của dân tộc Ngoài ra, các giá trị truyền thống trong giáo dục đại học còn tạo ra và tăng cờng năng lực nội sinh, sức đề kháng của mỗi cán bộ, giáo viên, sinh viên, mỗi nhà trờng, là điểm tựa và là yếu tố nội lực cho sáng tạo của mỗi cá nhân Nói một cách khái quát, cái hiện đại đi lên từ cái truyền thống sẽ bền vững và có cơ sở phát triển tốt hơn, và cái truyền thống đợc nối tiếp bởi cái hiện đại sẽ tạo nên sự hiện đại hóa truyền thống, nhờ đó cái truyền thống tiếp tục đợc phát huy trong điều kiện mới và khẳng định đợc tính trờng tồn, ổn định trong sự biến đổi
Nhng mặt khác, yếu tố truyền thống và yếu tố hiện đại trong giáo dục đại học cũng có sự đối lập, xung đột với nhau, nhng là sự đối lập biện chứng Đó
là có những nhân tố trong truyền thống không còn thích ứng với xã hội hôm
Trang 3nay, có những nội dung và phơng pháp giáo dục đại học vốn là tiến bộ, đợc coi trọng trong quá khứ nay không còn phù hợp với yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực trong điều kiện mới Sự đối lập và xung đột còn biểu hiện ở quan điểm và thái độ của các thế hệ hoạt động trong lĩnh vực giáo dục đại học: thế hệ già, thế hệ đi trớc thờng gắn bó nhiều hơn với truyền thống, với những gì đã trở nên ổn định và gần gũi với họ; đồng thời, khả năng thích nghi của họ với cái hiện đại cũng bị suy giảm Trong khi đó, thế hệ trẻ, thế hệ đi sau lại năng
động, nhạy cảm hơn, thích hớng đến cái mới, cái hiện đại… Các giá trị truyền thống trong giáo dục đại học cũng là cơ Đây cũng là mâu thuẫn biện chứng, phản ánh cuộc đấu tranh tất yếu giữa cái mới với cái cũ, cái tiến bộ với cái lạc hậu trong quá trình phát triển giáo dục đại học
2. Kết hợp truyền thống và hiện đại trong quá trình đổi mới giáo dục
đại học Việt Nam
Kết hợp truyền thống và hiện đại trong giáo dục đại học mang những yếu
tố chung của quan hệ giữa truyền thống và hiện đại nhng có những biểu hiện
đặc thù về phạm vi, tính chất và nội dung Để thực hiện tốt việc kết hợp truyền thống với hiện đại trong quá trình đổi mới giáo dục đại học trong điều kiện toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế hiện nay, cần lu ý một số điểm cơ bản sau:
Thứ nhất, trong qúa trình đổi mới giáo dục đại học phải quán triệt và thực
hiện quan điểm kết hợp truyền thống với hiện đại, không tuyệt đối hóa truyền
thống hoặc hiện đại Sự kết hợp này phải đợc thể hiện trong toàn bộ hoạt động giáo dục đại học, từ cách thức tổ chức đến nội dung, phơng pháp giáo dục,
ph-ơng tiện giảng dạy… Các giá trị truyền thống trong giáo dục đại học cũng là cơ
Cả lý luận lẫn thực tiễn đã chỉ ra rằng, cái hiện đại chỉ có thể đợc vận dụng thành công khi dựa trên một cơ sở hiện thực hợp lý mà hiện thực này là do truyền thống tạo nên Nếu biết lựa chọn và phát huy những cái hay, cái tiến bộ trong truyền thống giáo dục đại học, đồng thời biết tiếp thu cái hay, cái giá trị của nền giáo dục hiện đại sẽ làm cho truyền thống đợc duy trì, bổ sung và đợc phát huy Các quốc gia chạy theo khuynh hớng cực đoan, ca ngợi và phục hồi truyền thống một chiều hoặc mở cửa đón nhận cái hiện đại không có chọn lọc, không cân nhắc đều dẫn đến sai lầm
Thứ hai, truyền thống bao gồm cả những yếu tố tích cực, giá trị lẫn những
yếu tố tiêu cực, phản giá trị, do đó phải biết kế thừa, phát triển những giá trị của truyền thống, đồng thời phải phủ định những yếu tố phản giá trị của truyền thống trong quá trình đổi mới giáo dục đại học Điều này đòi hỏi phải
có sự xem xét, đánh giá nghiêm túc yếu tố truyền thống trong giáo dục đại học ở nớc ta hiện nay, qua đó tìm ra và khẳng định những giá trị đích thực của truyền thống để kế thừa và phát triển Sự kế thừa này không chỉ theo thời gian
Trang 4(theo lịch đại) mà còn theo không gian (kế thừa đồng đại) Mặt khác, phải chỉ
ra những yếu tố lạc hậu, phản giá trị trong truyền thống và loại bỏ nó ra khỏi
đời sống giáo dục đại học ở nớc ta (Ví nh, học vì bằng cấp, học để “thăng quan tiến chức”; bệnh sính chữ nghĩa theo kiểu “tầm chơng, trích cú”; coi trọng lý thuyết, kinh nghiệm, xem nhẹ thực hành, thực tiễn, thực nghiệm khoa học, nên giá trị thực tiễn và tính khả thi của hệ thống kiến thức trong nội dung giáo dục cũng nh của các công trình nghiên cứu bị hạn chế; lối t duy thụ động, một chiều, thiếu tinh thần phê phán của cả giảng viên và sinh viên, v.v )
Thứ ba, coi trọng truyền thống nhng phải cách tân, đổi mới, không bê
nguyên xi truyền thống, nghĩa là phải hiện đại hóa truyền thống, nói đúng hơn
là hiện đại hóa các giá trị truyền thống để thích ứng với yêu cầu của xã hội hiện đại về phát triển giáo dục đại học ở đây có thể nêu ra một số ví dụ Chẳng hạn, nớc ta có truyền thống coi trọng giáo dục Truyền thống đó ngày nay đợc Đảng ta hiện đại hóa lên một tầm cao hơn bằng việc khẳng định quan
điểm coi “giáo dục - đào tạo là quốc sách hàng đầu” Hay nhân dân ta có truyền thống hiếu học Truyền thống này cần đợc hiện đại hóa bằng những chủ trơng mới, tiến bộ nh thực hiện xã hội hóa giáo dục- đào tạo với tinh thần mọi ngời cho giáo dục và giáo dục cho mọi ngời, xây dựng một xã hội học tập, học tập suốt đời… Các giá trị truyền thống trong giáo dục đại học cũng là cơ Hoặc trong truyền thống giáo dục ở nớc ta đã tồn tại hai dòng giáo dục là giáo dục nhà nớc và giáo dục dân gian (với các hình thức giáo dục: gia đình, xóm làng, phờng hội, kể cả nhà chùa… Các giá trị truyền thống trong giáo dục đại học cũng là cơ) Ngày nay, thực hiện đa dạng hóa các loại hình đào tạo, ngoài hệ thống trờng công, còn có các cơ sở giáo dục- đào tạo: bán công, dân lập, t thực… Các giá trị truyền thống trong giáo dục đại học cũng là cơ; kết hợp giữa gia đình, nhà trờng và xã hội trong giáo dục, chính là biểu hiện của sự hiện đại hóa truyền thống giáo dục dân gian, v.v
Thứ t, tích cực hiện đại hóa giáo dục đại học nhng là sự hiện đại hóa có
chọn lọc, phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh và yêu cầu phát triển của đất nớc,
xu thế phát triển của thế giới để từng bớc chủ động hội nhập quốc tế
Quá trình hiện đại hóa giáo dục đại học thể hiện trên tất cả các phơng diện: cách thức tổ chức giáo dục đại học, nội dung, phơng pháp giáo dục, điều kiện phơng tiện giảng dạy và học tập, phơng pháp đánh giá kết quả dạy và học… Các giá trị truyền thống trong giáo dục đại học cũng là cơ
Nó đợc thực hiện bằng sự kết hợp giữa tự thân nền giáo dục đại học mỗi nớc với tiếp thu tinh hoa của nền giáo dục đại học thế giới thông qua giao lu, hợp tác quốc tế về giáo dục đại học Trong điều kiện ngày nay, thực hiện có hiệu quả hợp tác quốc tế trong giáo dục đại học là con đờng ngắn nhất để hiện đại hóa nền giáo dục đại học mỗi nớc, đến lợt mình, trình độ hiện đại của nền giáo dục đại học mỗi nớc lại là điều kiện tiên quyết để chủ động tham gia có
Trang 5hiệu quả vào quá trình giao lu, hợp tác quốc tế về giáo dục đại học Hiện đại hóa giáo dục đại học là một quá trình, nó đòi hỏi phải thờng xuyên cập nhật,
đa yếu tố hiện đại vào nền giáo dục đại học, vì có những yếu tố hôm nay còn
là hiện đại thì ngày mai đã có thể trở thành truyền thống, do đó cần phải hiểu khái niệm “hiện đại” theo quan điểm lịch sử- cụ thể Mặt khác, phải tiếp thu cái mới, cái hiện đại có chọn lọc vì không phải mọi cái mới, cái hiện đại đều
là cái tiến bộ, cái phù hợp
Thứ năm, việc kết hợp truyền thống và hiện đại trong đổi mới giáo dục đại
học cần đợc đặt trong mối quan hệ với sự nghiệp đổi mới nền giáo dục quốc dân nói chung
Giáo dục đại học là một bộ phận, một bậc học trong hệ thống giáo dục quốc dân, nó có quan hệ hữu cơ với các bộ phận, các bậc học khác Vì vậy, việc kết hợp truyền thống và hiện đại trong đổi mới giáo dục đại học chỉ có thể đạt đợc kết quả tốt khi điều này trở thành một trong những quan điểm chỉ
đạo quá trình đổi mới nền giáo dục quốc dân và đợc thực hiện ngay từ bậc học mầm non trở lên
(1) C Mác, Ăngghen, Toàn tập, tập 15, Nxb CTQG, Hà Nội, 1993, tr 145