Quá trình đổi mới tư duy của đảng về xây dựng và phát triển văn hoá thời kỳ đổi mới mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và phát triển văn hoá ở việt nam thời kỳ hội nhập

Cùng với sự đổi mới trong tư duy kinh tế và chính trị, Đảng ta đã có những đổi mới quan trọng trong tư duy về văn hóa từ việc xác định vị trí, vai trò cũng như trong thực hiện nhiệm vụ x

I Mở đầu

Trong tiến trình cách mạng hơn 90 năm qua, Đảng và Nhà nước ta thường xuyên chỉ đạo xây dựng nhiều chủ trương, đường lối đúng đắn, phù hợp để khai thác, phát huy sức mạnh của văn hóa qua từng giai đoạn lịch sử của dân tộc và đã đạt được những thành tựu quan trọng

Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời vào năm 1930 là một bước ngoặt quan trọng của lịch sử cách mạng Việt Nam, quyết định sự phát triển của dân tộc, chấm dứt sự khủng hoảng về đường lối và tổ chức lãnh đạo trên mọi mặt trận, trong đó có văn hóa cách mạng của Việt Nam đầu thế kỷ XX Suốt chặng đường lãnh đạo đất nước trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, bên cạnh những chủ trương, đường lối xây dựng hệ thống chính trị và phát triển kinh tế-xã hội, xây dựng và phát triển văn hóa cách mạng luôn là mối quan tâm hàng đầu trong tiến trình cách mạng, trong đường lối chính trị của Đảng

Để tìm hiểu rõ hơn về sự phát triển trong quan điểm của Đảng về văn hóa từ đó hiểu rõ hơn về Mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và phát triển văn hoá ở Việt Nam thời kỳ hội nhập , em đã lựa chọn đề tài: “Quá trình đổi mới tư duy của Đảng

về xây dựng và phát triển văn hoá thời kỳ đổi mới Mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và phát triển văn hoá ở Việt Nam thời kỳ hội nhập.” làm đề tài tiểu luận cho học phần “Lịch sử Đảng cộng sản Việt Nam”

II Nội dung

1 Quá trình đổi mới tư duy của Đảng về xây dựng và phát triển văn hoá thời kỳ đổi mới

1.1 XÂY DỰNG NỀN VĂN HÓA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA

Sau khi thống nhất, cùng với việc xây dựng, củng cố chế độ chính trị và xây dựng, phát triển kinh tế, toàn quốc hướng đến mục tiêu lớn là xây dựng chế độ mới, nền kinh tế mới, nền văn hóa mới và con người mới xã hội chủ nghĩa Trong suốt 10 năm tiếp theo, từ năm 1976 đến 1986, Đảng tiếp tục đẩy mạnh

cách mạng tư tưởng và văn hóa với nhiệm vụ "xây dựng nền văn hóa xã hội chủ nghĩa” với tính chất dân tộc và làm chủ tập thể về văn hóa, tạo ra cho mọi quần chúng nhân dân một cuộc sống tinh thần phong phú, phù hợp với mục đích cao quý của chủ nghĩa xã hội

Nền văn hóa có nội dung xã hội chủ nghĩa và tính chất dân tộc, được xác lập

trên bốn phương diện cơ bản là: ăn hóa lao động gắn với ý thức mình vì mọi v

người, mọi người vì mình; văn hóa giao tiếp bình đẳng; văn hóa gia đình hạnh phúc; văn nghệ miêu tả hiện thực xã hội chủ Nghĩa, nhằm mục tiêu là thoả mãn ngày càng đầy đủ không những nhu cầu vật chất mà cả nhu cầu văn hóa của toàn xã hội, là biến mọi giá trị văn hóa thành tài sản của nhân dân và tạo mọi điều kiện để nhân dân trực tiếp sáng tạo ra mọi giá trị văn hóa,… từng bước xây dựng đất nước ta thành một xã hội văn hóa cao(1)

Năm 1986 mở ra bước ngoặt trong sự nghiệp xây dựng đất nước ở nước ta khi Đảng quyết định tiến hành công cuộc Đổi mới toàn diện Cùng với sự đổi mới trong tư duy kinh tế và chính trị, Đảng ta đã có những đổi mới quan trọng trong

tư duy về văn hóa từ việc xác định vị trí, vai trò cũng như trong thực hiện nhiệm

vụ xây dựng và phát triển văn hóa cách mạng, tiếp nhận các giá trị văn hóa của

dân tộc và thời đại Gắn chặt nội dung và tinh thần của sự nghiệp đổi mới "Đổi mới là văn hóa, văn hóa là đổi mới" (Thủ tướng Phạm Văn Đồng), Đại hội đại

biểu toàn quốc lần thứ VI năm 1986 của Đảng đã khởi xướng và lãnh đạo công cuộc đổi mới, đề cao vai trò của văn hoá trong đổi mới tư duy, thống nhất về tư tưởng, dứt bỏ cơ chế cũ không còn phù hợp, thiết lập cơ chế mới; khẳng định đồng thời vừa xây dựng kinh tế, vừa phải coi trọng các vấn đề văn hoá, tạo ra môi trường văn hoá thích hợp cho sự phát triển Tiếp theo đó, Đảng đã xác

định: "Văn hóa là nhu cầu thiết yếu trong đời sống tinh thần của xã hội, thể hiện trình độ phát triển chung của một đất nước, một thời đại, là lĩnh vực sản xuất tinh thần tạo ra những giá trị văn hóa, những công trình nghệ thuật được lưu truyền từ đời này sang đời khác, làm giàu đẹp thêm cuộc sống con người"(2).

Có thể nói đây là một bước ngoặt trong nhận thức của Đảng về đổi mới văn hóa trong sự nghiệp đổi mới toàn diện đất nước khi làm rõ, phê phán quan niệm khá phổ biến trước đây coi văn hóa là hoạt động phi sản xuất, có tính tiêu dùng, hoặc chỉ là phương tiện giản đơn nhằm tuyên truyền cho chính trị Điều này cho thấy văn hóa cách mạng ở Việt Nam đã có được thành tựu lớn lao khi ngày càng đặt vấn đề văn hóa, con người vào vị trí trung tâm trong các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước Cũng trong thời gian này, trên thế giới, tư duy của nhân loại về văn hóa cũng đã có những nhận thức mới, thể hiện trong quan điểm của UNESCO về "Thập kỷ phát triển văn hóa" (1987-1996), trong đó, văn hóa được hiểu theo nghĩa rộng bao gồm giáo dục và đào tạo, khoa học và công nghệ và một số lĩnh vực khác

Kế thừa tinh thần này, Đảng Cộng sản Việt Nam đã khẳng định văn hóa ùng c

với giáo dục - đào tạo, khoa học và công nghệ là quốc sách hàng đầu, là động

lực phát triển kinh tế - xã hội, là điều kiện cần thiết để giữ vững độc lập dân tộc

và xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội Chính vì thế, trong những năm đầu

đổi mới, khi nền kinh tế Việt Nam có sự bứt phá và đạt được kết quả ngoạn mục, đời sống vật chất của người dân được cải thiện, mọi người thi đua lao động sản xuất và làm giàu nhanh chóng thì việc định vị văn hóa ngày càng rõ ràng hơn và được đặt đúng vị trí là một trong những trụ cột của phát triển

Đặc biệt, Cương lĩnh xây dựng đất nước thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (1991) ghi nhận một nấc thang mới trong phát triển văn hóa cách mạng của

Đảng khichủ trương: “Xây dựng nền văn hóa mới, tạo ra một đời sống tinh thần cao đẹp, phong phú và đa dạng, có nội dung nhân đạo, dân chủ, tiến bộ”(3) và Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII (1991) của Đảng đã lần đầu

tiên đưa ra quan niệm “văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, một động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế xã hội, đồng thời là một mục tiêu của chủ nghĩa

xã hội”(4) Đây là luận điểm mới mẻ, sáng tạo nói lên mối quan hệ biện chứng

giữa văn hóa và sự phát triển, nhấn mạnh vị thế, vai trò của văn hóa đối với chính trị, kinh tế và các lĩnh vực khác trong đời sống xã hội

1.2 XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN NỀN VĂN HÓA VIỆT NAM TIÊN TIẾN, ĐẬM ĐÀ BẢN SẮC DÂN TỘC

Tuy nhiên, sau 10 năm đồng hành cũng sự nghiệp đổi mới, trên tổng thể thì những thành tựu trong phát triển văn hóa không bắt kịp sự tăng trưởng kinh tế

Sự tấn công thầm lặng nhưng hết sức dữ dội từ mặt trái của nền kinh tế thị trường đã dẫn đến những diễn biến phức tạp trong sự phát triển của văn hóa Trước tình hình ấy, Đại hội VIII của Đảng năm 1996 đã nhận ra vai trò, vị trí quan trọng của văn hóa - nền tảng tinh thần của xã hội, từ đó đặt ra vấn đề

“hình thành hệ giá trị và chuẩn mực xã hội mới phù hợp với truyền thống, bản sắc dân tộc và yêu cầu của thời đại”(5) Với quan điểm chỉ đạo này, lần đầu tiên Đảng đề ra nhiệm vụ xây dựng văn hóa gắn liền với hệ giá trị và chuẩn mực xã hội mới nhằm phát huy truyền thống tốt đẹp của dân tộc, đáp ứng công cuộc đổi mới Nhưng phải đến hai năm sau, trong Hội nghị Trung ương 5 khóa

VIII (tháng 7 năm 1998), Đảng ban hành Nghị quyết về “Xây dựng và phát

triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc” thì hệ thống lý luận văn hóa thời kỳ đổi mới của Đảng mới cơ bản được hoàn thiện, trong đó các vấn đề văn hóa được xem xét một cách cụ thể, có hệ thống

Nhiệm vụ của văn hóa cách mạng thời kỳ mới đã được đặt ra một cách rõ ràng,

đó là: 1) Xây dựng văn hóa Việt Nam phải lấy giá trị văn hóa truyền thống của

dân tộc làm cơ sở, nền tảng; 2) Xây dựng văn hóa Việt Nam cần phải học tập, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại, bổ sung các giá trị mới

Nghị quyết Hội nghị Trung ương 5 khóa VIII ra đời đã tạo ra một bước ngoặt

toàn diện trong tư duy lý luận của Đảng về văn hóa và vai trò của văn hóa, thể

hiện tầm nhìn chiến lược về văn hóa, phù hợp yêu cầu, nguyện vọng của nhân dân và xu thế phát triển của đất nước Với Nghị quyết này, văn hóa đã đặc biệt khẳng định được vị trí quan trọng trong chiến lược phát triển của đất nước,

được nhìn nhận là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội Vì thế, trong chỉ đạo xây dựng và

phát triển văn hóa, tinh thần này được quán triệt sâu sắc, cả về phương diện lý luận và đặc biệt trong hoạt động thực tiễn, trở thành một nội dung lớn trong hoạt động của cấp ủy Đảng, chính quyền, đoàn thể các cấp Trong những năm tiếp theo, việc “tiếp tục phát triển sâu rộng và nâng cao chất lượng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, gắn kết chặt chẽ và đồng bộ hơn với phát triển kinh tế - xã hội, làm cho văn hóa thấm sâu vào mọi lĩnh vực của đời sống xã hội”(6) trở thành một nhiệm vụ quan trọng của văn hóa cách mạng và được tuyên truyền, triển khai thực hiện sâu rộng

Chính nhờ những chỉ đạo đúng đắn, sát sao nhằm phát triển văn hóa, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tô “c, tiếp thu những thành tựu và tinh hoa văn hóa nhân loại, hoàn thiê “n hê “ thống giá trị văn hóa Viê “t Nam trong thời kỳ công nghiê “p hóa, hiê “n đại hóa, hô “i nhâ “p quốc tế…, văn hóa Việt Nam đã đạt được những thành tựu hết sức to lớn Nhìn chung, văn hóa đã bước đầu khẳng định vị trí là nguồn lực để phát triển kinh tế - xã hội, góp phần vào thành công của sự nghiệp đổi mới vì mục tiêu “Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh” Với những thành tựu đạt được, có thể nói Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII là văn kiện mang tính cương lĩnh của Đảng về văn hóa trong thời kỳ đổi mới, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tế, đánh dấu một thành tựu quan trọng trong xây dựng, tuyên truyền và phát triển văn hóa cách mạng trong tiến trình cách mạng dân tộc

Có thể nói trong suốt quá trình lãnh đạo cách mạng dân tộc, Đảng Cộng sản Việt Nam luôn coi trọng vị trí, vai trò của văn hóa trong xây dựng và phát triển đất nước Đảng ta đã luôn đưa ra những chỉ đạo sâu sắc và kịp thời đối với từng giai đoạn phát triển của đất nước và trong mọi hoàn cảnh, những chỉ đạo của Đảng luôn bám sát thực tiễn, thích ứng sự thay đổi của thực tiễn, đồng thời phù hợp với bối cảnh thế giới và sự phát triển của đất nước

Chính vì thế, gần một thế kỷ đã trôi qua, dưới sự lãnh đạo của Đảng, văn hóa cách mạng Việt Nam luôn là một động lực tạo nên sức mạnh chính trị, tinh thần,

tư tưởng to lớn cùng với sức mạnh chính trị, quân sự, kinh tế trong chiến lược tổng hợp để bảo vệ và xây dựng Tổ quốc và đã đạt được những thành tựu quan trọng Những thành tựu ấy có tính bao trùm, hàm chứa xuyên suốt từng thời kỳ của tiến trình cách mạng, phản ánh sự phát triển văn hóa của dân tộc

2.Mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và phát triển văn hoá ở Việt Nam thời

kỳ hội nhập

2.1 Mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và phát triển văn hóa

Nhìn một cách tổng quát, phát triển kinh tế chính là tạo tiền đề vật chất cho sự phát triển văn hóa và con người, tạo điều kiện để con người có thể tham gia vào quá trình sáng tạo, sản xuất, truyền bá và thụ hưởng các giá trị văn hóa ngày càng nhiều Tuy nhiên, phát triển kinh tế bền vững, bảo đảm sự thống nhất giữa tăng trưởng kinh tế bền vững với bảo đảm các vấn đề xã hội và môi trường, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống của con người là mục tiêu hàng đầu Nền kinh tế được xác định là nền kinh tế thị trường nhân văn, kinh tế thị trường định hướng XHCN, có sự điều tiết và quản lý thống nhất của Nhà nước, để vừa bảo đảm tự do cho kinh tế thị trường phát triển, vừa bảo đảm định hướng chính trị

ưu việt của chế độ XHCN

Mặt khác, văn hóa phát triển sẽ góp phần xây dựng và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực lao động, tạo lập môi trường văn hóa tinh thần lành mạnh, nâng cao trình độ dân trí, trình độ khoa học công nghệ, nâng cao kỷ cương, kỷ luật và đạo đức nghề nghiệp, góp phần làm động lực thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển

Mục tiêu cuối cùng của phát triển kinh tế và văn hóa là nâng cao chất lượng cuộc sống, đem lại hạnh phúc thực sự cho con người Đây chính là điểm tương đồng, nơi hội tụ định hướngphát triển của kinh tế và văn hóa

Sự khác biệt giữa phát triển kinh tế và phát triển văn hóa ở đây chính là sự khác biệt về vai trò, chức năng xã hộitrong việc tham gia vào quá trình phát triển con người để tạo nên sự phát triển tổng thể cả về đời sống vật chất và đời sống tinh thần của con người (bao gồm cá nhân và cộng đồng, dân tộc và nhân loại, các giai cấp và các tầng lớp xã hội khác nhau)

Nhận thức về vai trò của từng lĩnh vực kinh tế, chính trị và văn hóa trong quá trình xây dựng và phát triển đất nước, Đại hội X của Đảng nhấn mạnh: “Đảm bảo gắn kết giữa nhiệm vụ phát triển kinh tế là trung tâm, xây dựng Đảng là

then chốt với phát triển văn hóa- nền tảng tinh thần của xã hội” Khẳng định vai trò của văn hóa trong quá trình xây dựng và phát triển đất nước, Nghị quyết Trung ương 9 khóa XI xác định: “Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là mục tiêu, động lực phát triển bền vững đất nước Văn hóa phải được đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội” (5)

Từ khi tiến hành sự nghiệp đổi mới đến nay, Đảng ta luôn chú ý đến mối quan

hệ giữa phát triển kinh tế và phát triển văn hóa Văn kiện Đại hội VI (1986), nhấn mạnh: “Mục tiêu ổn định tình hình, giải phóng năng lực sản xuất không chỉ là phát triển sản xuất, xây dựng cơ sở vật chất - kỹ thuật mới mà còn là giải quyết các vấn đề xã hội, từ công việc làm đến đời sống vật chất và văn hóa, bồi dưỡng sức dân, xây dựng các quan hệ xã hội tốt đẹp, lối sống lành mạnh, thực hiện công bằng xã hội, với ý thức người lao động là lực lượng sản xuất lớn nhất,

là chủ thể của xã hội” (6)

Đại hội VIII của Đảng yêu cầu: “Kết hợp hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế và thực hiện công bằng xã hội, tiến bộ xã hội, tạo bước chuyển biến mạnh mẽ trong việc giải quyết những vấn đề xã hội bức xúc, đẩy lùi tiêu cực, bất công và các tệ nạn xã hội” (7)

Trong Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên CNXH (Bổ sung, phát triển năm 2011), Đảng ta xác định các mối quan hệ lớncần phải giải quyết

để đảm bảo sự phát triển bền vững đất nước, không phiến diện, cực đoan, duy ý chí Trong đó có mối quan hệ “giữa tăng trưởng kinh tế và phát triển văn hóa, thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội” (8)

Trong định hướng phát triển kinh tế - xã hội, đổi mới mô hình tăng trưởng, cơ cấu lại nền kinh tế, Đại hội XI nhấn mạnh đến yêu cầu phát triển toàn diện các lĩnh vực văn hóa - xã hội hài hòa với phát triển kinh tế: “Tạo bước phát triển mạnh mẽ về văn hóa, xã hội Tăng đầu tư của Nhà nước, đồng thời đẩy mạnh huy động các nguồn lực xã hội để phát triển văn hóa, xã hội Hoàn thiện hệ thống chính sách, kết hợp chặt chẽ các mục tiêu, chính sách kinh tế với các mục tiêu, chính sách xã hội; thực hiện tốt tiến bộ, công bằng xã hội trong từng bước, từng chính sách phát triển phù hợp với điều kiện cụ thể, đảm bảo phát triển nhanh, bền vững” (9)

Trên cơ sở tổng kết 30 năm đổi mới, Đại hội XII của Đảng đã rút một số bài học kinh nghiệm, trong đó có bài học “Đổi mới phải toàn diện, đồng bộ, có bước đi phù hợp; tôn trọng quy luật khách quan, xuất phát từ thực tiễn, bám sát thực tiễn, coi trọng tổng kết thực tiễn, nghiên cứu lý luận, tập trung giải quyết

kịp thời, hiệu quả những vấn đề do thực tiễn đặt ra” Đại hội tiếp tục nhấn mạnh việc gắn kết chặt chẽ giữa kinh tế và văn hóa trong quá trình phát triển bền vững đất nước

Đại hội XII đã xác định phương hướng, mục tiêu phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN: “Nền kinh tế thị trường định hướng XHCN Việt Nam là nền kinh tế vận hành đầy đủ, đồng bộ theo các quy luật của kinh tế thị trường, đồng thời đảm bảo định hướng XHCN phù hợp với từng giai đoạn phát triển của đất nước Đó là nền kinh tế thị trường hiện đại và hội nhập quốc tế; có sự quản lý của Nhà nước pháp quyền XHCN, do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo, nhằm mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”(11) Đồng thời, Đảng ta đã xác định mục tiêu: “Đến năm 2020, phấn đấu hoàn thiện đồng bộ hệ thống thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN theo các tiêu chuẩn phổ biến của nền kinh tế thị trường hiện đại và hội nhập quốc tế; đảm bảo tính đồng bộ giữa thể chế kinh tế và thể chế chính trị, giữa Nhà nước và thị trường; bảo đảm sự hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế với phát triển văn hóa, phát triển con người, thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội, đảm bảo an sinh xã hội, bảo vệ môi trường, phát triển xã hội bền vững ” (12)

Trong lĩnh vực phát triển văn hóa, Đảng ta đã nhấn mạnh: “Xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, phù hợp với bối cảnh phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN và hội nhập quốc tế” ; cụ thể là “Thường xuyên quan tâm(13)

xây dựng văn hóa trong kinh tế Xây dựng văn hóa doanh nghiệp, văn hóa doanh nhân với ý thức tôn trọng, chấp hành pháp luật, giữ gìn chữ tín, cạnh tranh lành mạnh vì sự phát triển bền vững đất nước, góp phần xây dựng và bảo

vệ Tổ quốc” (14)

Một trong những nhận thức mới của Đảng về mối quan hệ giữa kinh tế và văn hóa là chú ý chức năng kinh tế của văn hóa, coi trọng chính sách kinh tế trong văn hóa và chính sách văn hóa trong kinh tế Đồng thời, xác định nhiệm vụ quan trọng trong quá trình xây dựng, phát triển văn hóa và con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước là xây dựng văn hóa trong kinh tế: “Thường xuyên quan tâm xây dựng văn hóa trong kinh tế Con người thực

sự là trung tâm trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội” Đẩy mạnh “phát(15)

triển công nghiệp văn hóa đi đôi với xây dựng, hoàn thiện thị trường văn hóa” (16)

Như vậy, về phương diện lý luận, Đảng ta đã nhận thức ngày càng toàn diện và sâu sắc hơn về mối quan hệ biện chứng giữa phát triển kinh tế và phát triển văn hóa, thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội Những chủ trương, quan điểm,

chính sách của Đảng và Nhà nước về giải quyết mối quan hệ này trong hoạt động thực tiễn đã góp phần bảo đảm giữ vững định hướng chính trị, đề cao tính văn hóa của nền kinh tế, xây dựng và phát triển nền văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp đổi mới đất nước

II.2 Một số vấn đề đặt ra hiện nay

Đất nước ta đang tiếp tục đẩy mạnh quá trình phát triển kinh tế thị trường, công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, điều đó đòi hỏi phải tiếp tục hình thành,xây dựng và phát triển hệ các giá trị con người, giá trị văn hóa, giá trị xã hội đáp ứng với yêu cầu của giai đoạn mới Điều đó đồi hỏi phải nhận thức và giải quyết những vấn đề chủ yếu sau đây:

Một là Cần đổi mới và có tư duy đột phá về mối quan hệ giữa phát triển văn

hóa và tăng trưởng kinh tế để một mặt không rơi vào duy ý chí đưa ra những tiêu chí về giá trị con người, giá trị văn hóa, giá trị xã hội mang nặng tính lý thuyết, xa rời yêu cầu của đời sống thực tiễn, không gắn bó với các quyền, lợi ích thiết thực và trách nhiệm của mỗi con người, gia đình, đơn vị xã hội, cộng đồng, của Nhà nước cũng như toàn xã hội; đồng thời cũng không rơi vào tình trạng phát triển văn hóa chỉ là “cái đuôi” của kinh tế, phát triển văn theo kiểu phong trào, các hoạt động văn hóa chủ yếu diễn ra như các hoạt động sinh hoạt

“bên ngoài, bên lề” các quá trình phát triển kinh tế, mang tính chất vui chơi giải chí, lễ hội… Trong cách tiếp cận và cả trong cơ chế chính sách phát triển cần khắc phục sự tách biệt giữa phát triển văn hóa với phát triển con người, phát triển giáo dục, phát triển nguồn nhân lực; giữa phát triển văn hóa, con người với phát triển kinh tế - xã hội – môi trường

Ngay từ xa xưa, mối quan hệ giữa kinh tế và văn hoá đã trở thành mối quan tâm của nhân loại Adam Smith (1723-1790), nhà kinh tế học nổi tiếng, ở thế kỷ

XVIII đã cho rằng, kinh tế không thể vận hành nếu thiếu sự hiểu biết về vai trò của “quan điểm đạo đức” Ngày nay, ở các nước phát triển, người ta lại càng

nhận thức rõ hơn mối quan hệ mang tính bản chất giữa văn hóa và kinh tế trong quá trình phát triển Ví dụ như tại lễ phát động “Tuần tử tế” năm thứ 10 của Singapore, Thủ tướng Lý Hiển Long nói: “Vì chúng ta tăng trưởng và hội nhập toàn cầu hóa, các giá trị về sự quan tâm, lòng trắc ẩn, tình láng giềng, trở nên quan trọng hơn trước Không xã hội nào có thể tồn tại và thịnh vượng nếu người dân chỉ biết theo đuổi sự giàu có về vật chất”

Vì vậy, cần phải nhận thức đầy đủ hơn, sâu sắc hơn về bản chất mối quan hệ đa chiều – đa diện – đa cấp độ giữa văn hóa và kinh tế trong quá trình phát triển xã hội như trên đã trình bày

Hai là Từ nhận thức đúng mối quan hệ mang tính bản chất giữa văn hóa và kinh tế trong quá trình phát triển, cần đánh giá sâu sắc thực trạng của mối quan

hệ này ở nước ta hiện nay đặt trong yêu cầu của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phát triển kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế, chuyển đổi mô hình tăng trưởng sang phát triển theo chiều sâu Trong các văn kiện của Đảng và Nhà nước thể hiện rõ Đảng và Nhà nước đặt vị trí rất cao và coi trọng vấn đề phát triển văn hóa và con người; đã triển khai thực hiện nhiều chủ trương, cơ chế, chính sách và các giải pháp, và trên thực tế đã đạt được những thành tựu quan trọng Tuy nhiên, từ thực trạng và từ yêu cầu phát triển bền vững của giai đoạn mới đang nổi lên những vấn đề lớn sau:

- Việc hình thành các giá trị văn hóa, giá trị con người theo yêu cầu của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và thể chế phát triển kinh tế xã hội mới -kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế - vẫn chưa được định hình thật rõ nét, chưa tạo được sự đồng thuận xã hội cao, chưa trở thành những gia trị xã hội phổ quát được pháp lý hóa, được chuẩn mực hóa, được tôn vinh trong đời sống thường nhật, và do đó chưa đáp ứng yêu cầu phát triển của thực tiễn, chưa là động lực mạnh mẽ cho sự phát triển (ngay trong nền giáo dục Đảng ta cũng đã nhận định về yếu kém: Dạy chữ nặng hơn dạy người, dạy nghề; yếu về giáo dục đạo đức, lối sống và nhân cách; nguồn nhân lực của nước ta không những chưa đáp ứng trình độ chuyên môn cao, mà còn đang rất bất cập về lối sống, tác phong, văn hóa công nghiệp…)

- Trong phát triển các giá trị văn hóa, giá trị con người hiện nay luôn là sự tích hợp của các yếu tố: Yếu tố truyền thống của dân tộc; yếu tố được hình thành bởi quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, đô thị hóa trong nền kinh tế thị trường

và hội nhập quốc tế; yếu tố quốc tế, giá trị nhân loại – thời đại

Trong quá trình này luôn chứa đựng những cơ hội, những tác động tích cực lớn lao, đồng thời có không ít những thách thức, tác động tiêu cực Trong một chừng mực nào đó chúng ta chưa nhận thức rõ bản chất mang tính hai mặt của quá trình này (mới chủ yếu nhìn theo cách tiếp cận tích cực – tiêu cực, chính diện – phản biện…), nhiều khi coi kinh tế thị trường, cơ chế thị trường như một

“tội đồ” của những yếu kém, bất cập trong phát triển văn hóa – con người, mà chưa thấy rõ nó vừa là môi trường, điều kiện vừa là chủ thể đặt ra các yêu cầu

về những giá trị con người, giá trị văn hóa, giá trị xã hội mới đối với quá trình

phát triển Chính vì chưa nhận thức được thật đầy đủ, thật sâu bản chất của quá trình này nên chưa hình thành được cơ chế thực sự phù hợp – có hiệu quả để phát triển văn hóa – con người đáp ứng với yêu cầu của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong thể chế kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng (ví dụ kỹ năng mềm, lối sống công nghiệp, năng lực tự chủ - sáng tạo… còn nhiều hạn chế…)

- Trong phát triển văn hóa còn nặng về phát triển “văn hóa nhà nước”, dịch vụ văn hóa…, còn chưa coi trọng đúng mức việc hình thành đời sống – lối sống văn hóa với những giá trị mới gắn với yêu cầu của thể chế phát triển kinh tế - xã hội mới, gắn với yêu cầu của công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế…Điều này đòi hỏi trong các nội dung và giải pháp đổi mới căn bản – toàn diện nền giáo dục, đào tạo nhân lực, đào tạo cán bộ công chức phải xây dựng được các tiêu chí, nội dung giáo dục – đào tạo về văn hóa đáp ứng với yêu cầu mới, nhất là đối với thế hệ trẻ

- Nhận thức và cơ chế, chính sách về phát huy bản sắc dân tộc trong môi trường đa văn hóa vẫn còn nhiều bất cập; còn có nhận thức phát huy bản sắc dân tộc chỉ thiên về khôi phục và lưu giữ những giá trị truyền thống, mà chưa gắn với yêu cầu phải hiện đại hóa và phát huy tác động như thế nào đối với sự phát triển kinh tế và sự phát triển của đất nước nói chung trong giai đoạn mới

và hội nhập quốc tế

- Mặt khác, trong thể chế, thiết chế, hệ thống luật pháp, cơ chế, chính sách phát triển kinh tế lại hầu như thiếu vắng các yêu cầu, tiêu chí phát triển văn hóa (giá trị con người, giá trị xã hội…) gắn với phát triển kinh tế Trong nhiều chính sách phát triển kinh tế, các chương trình, dự án phát triển kinh tế yếu tố văn hóa, yếu tố con người bị coi nhẹ, chạy theo tốc độ tăng trưởng và lợi ích kinh tế thuần túy Việc thiếu định hướng các giá trị văn hóa, giá trị xã hội được chế định trong luật pháp và cơ chế chính sách phát triển kinh tế là một trong các điều kiện để nảy sinh tình trạng tham nhũng, tiêu cực, kinh doanh lừa đảo, chộp giật, chốn thuế, không coi trọng quyền và lợi ích của người lao động, của người tiêu dùng và của xã hội Vì vậy, việc hoàn thiện thể chế, thiết chế, hệ thống luật pháp, cơ chế, chính sách phát triển kinh tế có định hướng phát triển văn hóa là một nhiệm vụ rất quan trọng

- Yêu cầu xây dựng nhà nước pháp quyền – xã hội công dân – nền dân chủ theo con đường phát triển định hướng XHCN, yêu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng sang phát triển theo chiều sâu, nhanh và bền vững, đi vào phát triển kinh

tế tri thức và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, cùng với yêu cầu thoát ra