ĐÁNH GIÁ SỰ THAM GIA CỦA NGƯỜI D N VỀ THU GOM VÀ XỬ LÝ RÁC THẢI SINH HOẠT TRÊN ĐỊA BÀN XÃ ĐAN THƯỢNG, HUYỆN HẠ HÒA, TỈNH PHÚ THỌ

Việt Nam đang trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, dân số tăng nhanh cùng với mức sống được nâng cao là nguyên nhân chính dẫn đến lượng rác thải sinh hoạt ngày càng gia tăng nhanh, ảnh hưởng lớn đến môi trường, mức độ ô nhiễm ngày càng trở nên nghiêm trọng. Công tác thu gom và xử lí rác thải sinh hoạt xuất hiện nhằm gỉai quyết những vấn đề cấp bách về rác thải hiện nay. Thu gom và xử lí rác thải sinh hoạt góp phần bảo vệ môi trường, bảo vệ con người và tăng mĩ quan đô thị, nông thôn.

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAMKHOA KINH TẾ VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN

-

-ĐÁNH GIÁ SỰ THAM GIA CỦA NGƯỜI DÂN VỀ THU GOM VÀ XỬ LÝ RÁC THẢI SINH HOẠT TRÊN ĐỊA BÀN XÃ ĐAN THƯỢNG, HUYỆN HẠ HÒA,

TỈNH PHÚ THỌ

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

HÀ NỘI - 2022

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM KHOA KINH TẾ VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN

-

-KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

ĐÁNH GIÁ SỰ THAM GIA CỦA NGƯỜI DÂN VỀ THU GOM VÀ XỬ LÝ RÁC THẢI SINH HOẠT TRÊN ĐỊA BÀN XÃ ĐAN THƯỢNG, HUYỆN HẠ HÒA,

HÀ NỘI - 2022

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan rằng, các số liệu và kết quả nghiên cứu trong bài khóa luậnnày là trung thực và chưa hề sử dụng để bảo vệ một học vị nào

Tôi xin cam đoan mọi sự giúp đỡ trong khóa luận đã được cảm ơn, tất

cả các tài liệu tham khảo sử dụng đều được ghi rõ nguồn gốc đầy đủ và rõràng

Hà Nội, ngày 20 tháng 11 năm 2022

Sinh viên thực hiện

Phạm Huy Hưng

Tôi xin được gửi lời cảm ơn chân thành nhất đến thầy Lê Khắc Bộ,người đã tận tình hướng dẫn, giảng dạy trong suốt thời gian tôi thực hiệnnghiên cứu.

Tôi xin chân thành cảm ơn tới toàn thể các cán bộ và nhân dân xã ĐanThượng, huyện Hạ Hòa, tỉnh Phú Thọ đã giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợicho tôi khai thác và thu thập số liệu, tư liệu để tôi hoàn thành luận văn này.Cuối cùng, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn, tỉnh cảm chân thành nhất tới giađình, bạn bè đã luôn bên cạnh ủng hộ và động viên trong suốt quá trình họctập và thực hiện đề tài khóa luận này

Xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 20 tháng 11 năm 2022

Sinh viên

Phạm Huy Hưng

TÓM TẮT KHÓA LUẬN

Việt Nam đang trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước,dân số tăng nhanh cùng với mức sống được nâng cao là nguyên nhân chínhdẫn đến lượng rác thải sinh hoạt ngày càng gia tăng nhanh, ảnh hưởng lớn đếnmôi trường, mức độ ô nhiễm ngày càng trở nên nghiêm trọng Công tác thugom và xử lí rác thải sinh hoạt xuất hiện nhằm gỉai quyết những vấn đề cấpbách về rác thải hiện nay Thu gom và xử lí rác thải sinh hoạt góp phần bảo vệmôi trường, bảo vệ con người và tăng mĩ quan đô thị, nông thôn

Mục đích của nghiên cứu này đánh giá thực trạng thu gom và xử lí rácthải sinh hoạt tại xã Đan Thượng, huyện Hạ Hòa, tỉnh Phú Thọ Qua đó tìmhiểu về nguồn gốc, thành phần, khối lượng rác thải phát sinh tại địa phương,

tổ chức bộ máy quản lí rác thải, tình hình thu gom và xử lí RTSH và các yếu

tố ảnh hưởng đến quá trình thu gom và xử lý RTSH tại địa bàn Bên cạnh đó,nghiên cứu cũng phân tích sự tham gia của người dân tại địa phương trongcông tác thu gom và xử lý RTSH Từ đó đưa ra những nhóm giải pháp thiếtyếu nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của công tác thu gom và xử lí rác thảisinh hoạt

Để đánh giá sự tham gia của người dân về thu gom và xử lý rác thảisinh hoạt trên địa bàn xã, tiến hành điều tra 60 hộ dân đang sử dụng dịch vụthu gom và xử lý rác thông qua bảng hỏi, điều tra và phỏng vấn sâu 3 côngnhân VSMT làm nhiệm vụ thu gom và xử lý rác, 1 cán bộ quản lý môi trường.Rác thải sinh hoạt tại địa bàn xã Đan Thượng phát sinh từ nhiều nguồn khácnhau nhưng chủ yếu phát sinh từ các hộ gia đình, các hoạt động sản xuất nôngnghiệp, kinh doanh, buôn bán,… Theo kết quả điều tra, lượng rác thải bìnhquân của các hộ là 0,48kg/người/ngày

Công tác quản lý RTSH được sự phối hợp tham gia của nhiều

cấp, ban ngành liên quan tại địa phương Mỗi cấp, ban ngành có trách nhiệm

và vai trò khác nhau Quy trình thu gom xử lý rác tại xã vẫn theo phươngpháp truyền thống Theo điều tra cho thấy người dân nhận thức được sự ảnhhưởng của rác thải và tầm quan trọng của việc phân loại rác thải tại nguồn.Tuy nhiên rất ít người dân thực hiện phân loại rác thải trước Người dân chưanhận thức rõ được trách nhiệm quản lý rác thải thuộc về ai và mình cần cónhững trách nhiệm gì trong việc thu gom và xử lý RTSH Sự tham gia củangười dân tại địa bàn trong công tác thu gom và xử lý RTSH cũng chịu anhr5hưởng của nhiều yếu tố như cơ chế chính sách của địa phương trong công tácthu gom, xử lý rác thải; ý thức của người dân; nguồn lực tài chính và các yếu

tố khác liên quan đến sự tham gia của người dân tại như trình độ học vấn, cáclớp tập huấn, các khoản đóng góp,…

Từ kết quả nghiên cứu, đề xuất các nhóm giải pháp về chính sách, giảipháp nâng cao hiểu biết của người dân và công tác tuyên truyền giáo dục đểnâng cao nhận thức người dân về thu gom, phân loại RTSH Bên cạnh đó, đềxuất các giải pháp về kỹ thuật, công nghệ, các giải pháp về tài chính và côngtác kiểm tra giám sát để nâng cao hiệu quả thu gom và xử lý rác thải trên địabàn xã Đan Thượng trong thời gian tới Đồng thời đề tài đưa ra một số kiếnnghị đến các cơ quan ban ngành địa phương Sự phối hợp chặt chẽ giữa chínhquyền, các ban ngành đoàn thể và người dân sẽ giúp cho việc thu gom và xử

lý RTSH được tiến hành thuận lợi và đạt hiệu quả tốt hơn

2.1.2 Ảnh hưởng của rác thải sinh hoạt đến môi trường và đời sống

2.1.3 Một số phương pháp xử lý rác thải sinh hoạt 11

2.1.4 Nội dung nghiên cứu về sự tham gia của người dân về thu

2.1.5 Các yếu tố ảnh hưởng đến sự tham gia của người dân về thu

2.2 Cơ sở thực tiễn 20

2.2.1 Tình hình rác thải và xử lý rác thải sinh hoạt tại Việt Nam 20 2.2.2 Kinh nghiệm của một số nước trên thế giới về sự tham gia của người dân trong thu gom và xử lý rác thải sinh hoạt 22

2.2.3 Kinh nghiệm của một số địa phương trong nước về sự tham gia của người dân trong thu gom và xử lý rác thải sinh hoạt 26

PHẦN III: ĐẶC ĐIỂM ĐỊA BÀN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

29

3.2.2 Phương pháp tổng hợp và phân tích số liệu 37

4.1 Thực trạng sự tham gia của người dân về thu gom và xử lý rác thải sinhhoạt trên địa bàn xã Đan Thượng, huyện Hạ Hòa, tỉnh Phú Thọ 40

4.1.1 Nguồn gốc phát sinh rác thải sinh hoạt 40

4.1.2 Khối lượng và cơ cấu rác thải của các hộ điều tra theo ngành

4.1.3 Khối lượng và cơ cấu rác thải của các hộ điều tra theo ngày 45 4.1.4 Ý thức của người dân về thu gom RTSH 46

4.1.5 Tình hình thu gom và vận chuyển RTSH xã Đan Thượng 48

4.1.6 Đánh giá sự tham gia của người dân về thu gom và xử lý

4.2 Phân tích các yếu tố ảnh hưởng sự tham gia của người dân về thu gom và

4.3.1 Giải pháp về chính sách và cơ chế quản lý 61

4.3.2 Giải pháp tăng cường giáo dục nâng cao ý thức cộng đồng 62

DANH MỤC BẢNG

Bảng 3.1 Tình hình sử dụng đất xã Đan Thượng, huyện Hạ Hòa,

Nguồn: Tổng hợp số liệu điều tra, 2022 43

Bảng 4.2 Cơ cấu các loại rác thải xã sinh hoạt của các hộ điều tra 44 Bảng 4.3 Lượng rác thải sinh hoạt của hộ trong ngày 45

Bảng 4.4 Lượng phát sinh và tỷ lệ thu gom rác thải sinh hoạt trên địa

bàn xã Đan Thượng, huyện Hạ Hòa, tỉnh Phú Thọ 48

Bảng 4.5 Bảng nhận xét của công nhân vệ sinh môi trường về ý thức

người dân trong công tác thu gom, phân loại rác thải sinh

Bảng 4.6 Các điểm tập kết rác thải và xử lý tại xã Đan Thượng 51

Bảng 4.7 Đánh giá về tình trạng phân loại rác thải 52

Bảng 4.8 Đánh giá về sự phân loại rác thải 53

Bảng 4.9 Cách xử lý rác thải sinh hoạt của người dân 55

Bảng 4.10 Cách xử lý rác thải tái chế 56

Bảng 4.11 Nhận thức của hộ về sự cần thiết của việc phân loại rác 58 Bảng 4.12 Yếu tố ảnh hưởng đến nguồn lực tài chính của 58

xã Đan Thượng về thu chi rác thải sinh hoạt 58

Bảng 4.13 Số lượng và trình độ văn hóa của tổ vệ sinh môi trường 59 Bảng 4.14 Các yếu tố ảnh hưởng từ bên ngoài tới sự tham gia của

Bảng 4.15 Số lượng trang thiết bị thu gom vận chuyển rác thải sinh

DANH MỤC HÌNH, SƠ ĐỒ VÀ HỘP

Hình 4.1 Sơ đồ xử lý rác thải sinh hoạt 54

Sơ đồ 4.1 Nguồn gốc phát sinh rác thải sinh hoạt của các hộ gia đình

40

Hộp 4.1 Vỏ bao bì thuốc bảo vệ thực vật trong sản xuất nông nghiệp

46

Hộp 4.2 Ý thức của người dân thu gom rác 48

Hộp 4.3 Ý kiến của người dân về việc thu gom rác thải sinh hoạt 51

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

PHẦN I: MỞ BÀI

1.1 Tính cấp thiết của đề tài

Rác thải sinh hoạt đang là một vấn đề nóng không chỉ ở thành thị vàngay cả ở nông thôn, đây là một trong những nguyên nhân chính làm suygiảm chất lượng cuộc sống của người dân, ảnh hưởng nghiêm trọng đến mốitrường do không kiểm soát được lượng ô nhiễm chất thải, đặc biệt là chất thảisinh hoạt Rác thải là sản phẩm tất yếu của cuộc sống được thải ra từ các hoạtđộng sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, sinh hoạt hoặc các hoạt động khác nhưkhám chữa bệnh, vui chơi giải trí của con người Cùng với mức sống củanhân dân ngày càng được nâng cao và công cuộc công nghiệp hoá ngày càngphát triển sâu rộng, rác thải cũng được tạo ra ngày càng nhiều với nhữngthành phần ngày càng phức tạp và đa dạng Xử lý rác thải đã và đang trởthành một vấn đề phổ biến ở các quốc gia trên thế giới, trong đó có Việt Nam

Rác thải sinh hoạt hiện đang là một trong những nguồn lớn gây ra ônhiễm môi trường Vì vậy, việc bảo vệ môi trường và quản lý rác thải sinhhoạtđang là vấn đề bức xúc được Nhà nước, xã hội và cộng đồng quan tâm.Hiện nay, đời sống kinh tế xã hội ở các vùng quê đã có nhiều đổi mới Sự giatăng dân số và tốc độ phát triển kinh tế xã hội cao đã làm tăng các hoạt độngcủa con người trong sản xuất kinh doanh và tiêu dùng, điều đó cũng có tácđộng mạnh mẽ lâu dài đến môi trường sống Tình hình rác thải sinh hoạtởnông thôn đang trở thành vấn đề nan giải cần được quan tâm để giữ gìn cảnhquan chung và sự trong sạch cho môi trường của cộng đồng dân cư

Cùng với quá trình công nghiệp hóa- hiện đại hóa đất nước, xã ĐanThượng cũng đang phát triển mạnh mẽ, sự chuyển mình đó tạo nhiều công ănviệc làm, đời sống của người dân được nâng cao Nhu cầu cuộc sống vật chất

và sử dụng tài nguyên ngày càng lớn kéo theo sự gia tăng lượng rác thải sinhhoạtngày càng nhiều Việc thu gom và xử lý rác thải sinh hoạt đang là vấn đề

cần thiết mà người dân tại địa bàn xã cũng như các cơ quan liên quan đã nhậnthức được tầm quan trọng của công cuộc đó nên đã có những nhiệm vụ, mụctiêu và giải pháp để giải quyết vấn đề.

Qua những vấn đề ở trên tôi quyết định chọn đề tài: "Đánh giá sự tham gia của người dân về thu gom và xử lý rác thải sinh hoạt trên địa bàn xã Đan Thượng, huyện Hạ Hòa, tỉnh Phú Thọ", qua đó tìm hiểu được nhận

thức và hiểu biết của người dân đối với rác thải sinh hoạt, sự tham gia củangười dân trong quá trình thu gom và xử lý rác thải, đồng thời đưa ra các giảipháp nâng cao hiệu quả trong việc thu gom và xử lý rác thải tại địa phương

1.2 Mục tiêu nghiên cứu

- Hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về sự tham gia của người dân

về thu gom và xử lý rác thải sinh hoạt;

- Đánh giá sư tham gia của người dân về thu gom và xử lý rác thải sinhhoạttrên địa bàn nghiên cứu;

- Phân tích các yếu tố ảnh hưởng tới mức độ tham gia của người dânđối với việc thu gom và xử lý rác thải sinh hoạttrên địa bàn nghiên cứu;

- Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả thu gom và xử lýrác thải sinh hoạt cho xã Đan Thượng

1.3 Câu hỏi nghiên cứu

- Trên địa bàn xã Đan Thượng người dân tham gia vào việc thu gom và

xử lý rác thải sinh hoạt đang diễn ra như thế nào?

- Nhận thức của người dân địa phương về thu gom và xử lý rác thảisinh hoạtnhư thế nào?

- Mức độ tham gia của người dân địa phương về dịch vụ thu gom và xử

lý rác thải sinh hoạt như nào? Những yếu tố nào ảnh hưởng đến sự tham giacủa người dân về thu gom và xử lý rác thải sinh hoạttrên địa bàn nghiên cứu?

- Những giải pháp nâng cao hiệu quả thu gom và xử lý rác thải sinhhoạttrên địa bàn, cải thiện mức độ tham gia của người dân về thu gom và xử

lý rác thải trong thời gian tới?

1.4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

1.4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là các vấn đề lý luận và thực tiễn liênquan đến đánh giá sự tham gia của người dân về thu gom và xử lý rác thảisinh hoạt trên địa bàn xã Đan Thượng, huyện Hạ Hòa, tỉnh Phú Thọ

Đối tượng khảo sát gồm người dân, các đơn vị kinh doanh, chợ, cán bộchính quyền địa phương, cán bộ và nhân viên tổ quản lý môi trường, nhiênviên thu gom và xử lý rác thải sinh hoạt

1.4.2 Phạm vi nghiên cứu

❖ Phạm vi nội dung

Đề tài tập trung nghiên cứu về sự tham gia của người dân về thu gom

và xử lý rác thải sinh hoạt tại địa phương, từ đó đề xuất một số giải pháp đểnâng cao hiêu quả thu gom và xử lý rác thải sinh hoạt tại địa phương trongthời gian tới

❖ Phạm vị không gian

Đề tài được tiến hành trên địa bàn xã Đan Thượng, tuy nhiên tập trungchủ yếu vào khu chợ Đan Thượng vì đây là địa điểm tập trung đông dân cưnhất, đa dạng các hoạt động

PHẦN II: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

2.1 Cơ sở lý luận

2.1.1 Một số khái niệm cơ bản

❖ Môi trường là gì?

Theo Tuyên ngôn của UNESCO (1981), môi trường được hiểu là “Toàn

bộ các hệ thống tự nhiên và các hệ thống do con người tạo ra xung quanhmình, trong đó con người sinh sống và bằng lao động của mình đã khai tháccác tài nguyên thiên nhiên hoặc nhân tạo nhằm thỏa mãn các nhu cầu của conngười”

Theo Nguyễn Ngọc Sinh (1984) đã đưa ra định nghĩa: “Môi trường lànơi chốn trong số các nơi chốn, nhưng có thể là một nơi chốn đáng chú ý, thểhiện các màu sắc xã hội của một thời kỳ hay một xã hội” Cũng có những tácgiả đưa ra định nghĩa ngắn gọn hơn, chẳng hạn như R G Sharme (1988) đưa

ra một định nghĩa: “Môi trường là tất cả những gì bao quanh con người”

Để thống nhất về mặt nhận thức, chúng ta sử dụng định nghĩa trong Luậtbảo vệ môi trường đã được Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam khóa IX, kỳhọp thứ tư thông qua ngày 27/12/1993 định nghĩa khái niệm môi trường nhưsau: “Môi trường là bao gồm các yếu tố tự nhiên và vật chất bao quanh conngười, có ảnh hưởng đến đời sống sản xuất, sự tồn tại, phát triển của conngười và sinh vật”

❖ Rác thải

Có nhiều định nghĩa khác nhau về rác thải (chất thải) Chất thải là vậtchất ở dạng rắn, lỏng, khí, mùi hoặc các dạng khác thải ra từ sinh hoạt, sản

xuất, kinh doanh, dịch vụ hoặc các hoạt động khác của con người (Tại khoản

10, Điều 3 của Luật bảo vệ môi trường sửa đổi 2005)

Rác thải là mọi thứ mà con người, thiên nhiên và quá trình con người tácđộng vào thiên nhiên thải ra môi trường (Nguyễn Đình Hương, 2006)

Rác thải là các loại rác mà không ở dạng lỏng, không hòa tan được, thải

ra từ các hoạt động sinh hoạt, công nghiệp Rác thải còn bao gồm cả bùn cặn,phế phẩm nông nghiệp, xây dựng, khai thác mỏ (Bộ tài nguyên và môitrường, 2010)

❖ Rác thải sinh hoạt

Rác thải sinh hoạt là những chất thải có liên quan đến các hoạt độngcủa con người, nguồn tạo thành chủ yếu từ các khu dân cư, các cơ quan,trường học, các trung tâm dịch vụ, thương mại…Rác thải sinh hoạtcó thànhphần bao gồm kim loại, sành sứ, thủy tinh, gạch ngói vỡ, đất, đá, cao su, chấtdẻo, thực phẩm dư thừa hoặc quá hạn sử dụng, vỏ rau củ quả (Nguyễn XuânThành và các cộng sự, 2010)

Trong nghiên cứu này, tôi quan niệm rác thải sinh hoạtlà các chất thảiđược phát sinh từ các hoạt động sinh hoạt của con người, nguồn phát sinh chủyếu từ các khu dân cư, chợ, trường học, …thành phần chủ yếu là các chất hữucơ

❖ Thu gom chất thải rắn

Theo điều 3 khoảng 5 Nghị định số 59/2007/NĐ-CP ngày 09/4/2007của chính phủ về quản lý chất thải rắn thì: Thu gom chất thải rắn là hoạt độngtập hợp, phân loại, đóng gói và lưu giữ tạm thời chất thải rắn tại nhiều điểmthu gom tới địa điểm hoặc cơ sở được cơ quan nhà nước có thẩm quyền chấpthuận Việc thu gom được thực hiện trên khắp các tuyến đường có đóng phí vệsinh như các tuyến đường chính, hẻm, chợ … Một số tuyến đường và hẻmnhỏ không được thu gom hoặc do người dân không đăng kí sử dụng dịch vụ

thu gom nên lượng rác sinh hoạt tại một số địa điểm trên địa phương vẫn chưađược thu gom Do đó không thể thu gom hết lượng rác thải sinh hoạtphát sinh.

❖ Vận chuyển chất thải rắn

Vận chuyển chất thải là quá trình chuyên chở chất thải từ nơi phát sinhđến nơi xử lý, có thể kèm theo hoạt động thu gom, lưu giữ (hay tập kết) tạmthời, trung chuyển chất thải và sơ chế chất thải tại điểm tập kết hoặc trạmtrung chuyển (Nghị định 38/2015/NĐ-CP “Quản lý chất thải và phế liệu”)

❖ Xử lý chất thải rắn

Tại Khoản 9 Điều 3 Nghị định số 59/2007/NĐ-CP đưa ra định nghĩa về

xử lý chất thải rắn như sau: “Xử lý chất thải rắn là quá trình sử dụng các giảipháp công nghệ, kỹ thuật làm giảm, loại bỏ, tiêu hủy các thành phần có hạihoặc không có ích trong chất thải rắn; thu hồi, tái chế, tá sử dụng lại các thànhphần có ích trong chất thải rắn”

Sử dụng công nghệ, kỹ thuật để biến đổi rác thải làm cho chúng mất đihoặc biến đổi sang một dạng khác không gây ô nhiễm, thậm chí còn có lợicho môi trường và kinh tế xã hội Xử lý chất thải có thể bằng phương phá hóahọc, vật lý, hóa lý hay sinh học, có khi quy trình xử lý chất thải đơn giảnnhưng có khi là cả một dây chuyền công nghệ Xử lý chất thải rắn được gọi là

xử lý rác Xử lý rác bao gồm phân loại, thu gom, vận chuyển và chế biến rác

Xử lý chất thải lỏng có thể là xử lý có thể xử lý nước thải tùy ý theo chất ônhiễm, mức độ ô nhiễm mà có những công nghệ xử lý khác nhau (Lê Thị TốLoan, 2016)

❖ Khái niệm sự tham gia của người dân về thu gom và xử lý rác thải sinh hoạt

Sự tham gia là một quá trình cho phép người dân tự tổ chức để xácđịnh nhu cầu và cùng thiết chế, tổ chức thực hiện, đánh giá hoạt động và cùngnhau hưởng lợi từ các hoạt động đó.

Theo Setty, 1991: “Sự tham gia của người dân là cùng với các cơ quanphát triển xây dựng chương trình hoạt động, lựa chọn ưu tiên, khởi xướng vàthực hiện các dự án bằng cách đóng góp ý kiến, mối quan tâm, vật liệu, tiềnbạc, lao động và thời gian”

Theo quan điểm của riêng tôi trong nghiên cứu này thì: Sự tham giacủa người dân về hoạt động thu gom và xủ lý rác thải sinh hoạtđược phân tíchtheo hai hướng sau: một là phân tích “sự tham gia” như một hành động xãhội Hai là phân tích “sự tham gia” như một quá trình của trao quyền chongười dân trong quá trình ra các quyết định về thu gom và xử lý rác thải trongcộng đồng dân cư

2.1.2 Ảnh hưởng của rác thải sinh hoạt đến môi trường và đời sống của con người

❖ Cuộc sống sinh hoạt

Con người luôn phải tiếp xúc với môi trường bên ngoài để sinh sống vàtồn tại Môi trường đất, nước, không khí, cảnh quan xung quanh có ảnh hưởngtrực tiếp đến các hoạt động của con người Do đó mà những sự thay đổi dùtích cực hay tiêu cực nó cũng sẽ tác động đến chính con người chúng ta.+ Đốivới môi trường nước: Rác thải sinh hoạt ảnh hưởng rất lớn đến cả nguồn nướcmặt và nước ngầm Rác thait sinh hoạt là những chất thải liên quan đến cáchoạt động của con người, nguồn tạo thành chủ yếu từ các khu dân cư, các cơquan, trường học, các trung tâm dịch vụ, thương mại Thành phần của rác thảisinh hoạt có chứa các chất hữu cơ dễ phân hủy vậy nên dưới điều kiện môitrường nắng nóng, chúng sẽ phân hủy, sinh mùi gây ô nhiễm môi trường khitrời mưa, nước mưa, nước từ rác thải theo dòng chảy đi vào các nguồn nướcmặt làm ô nhiễm nước mặt hoặc ngấm xuống đất làm ô nhiễm nguồn nướcngầm Thông thường sẽ mang vi sinh gây bệnh, kim loại nặng, chất hữu

cơ…từ rác thải vào nguồn nước Đáng chú ý là các chất ô nhiễm này sẽ cómặt trong nước sinh hoạt hoặc nước canh tác từ đó đi vào cơ thể người dân,tích lũy qua thời gian và gây các bệnh nguy hiểm.

Hiện nay có rất nhiều con sông bị ô nhiễm do chất thải mà con ngườivẫn đang sống chung với nó.Trước thực trạng như vậy thì chất lượng nướcmặt và nước ngầm ngày càng kém đi, các mẫu nước giếng khoan và nướcmáy có tỉ lệ ô nhiễm ngày càng cao, đặc biệt là các chỉ tiêu về vi sinh hayamoni, nitrit với hàm lượng gấp nhiều lần cho phép Môi trường nước ônhiễm kéo theo nhiều căn bệnh nguy hiểm, những làng ung thư xuất hiệnnhiều hơn nguyên nhân chủ yếu là do sử dụng nước không đảm bảo chấtlượng

Theo Báo cáo của viện Khoa học và Công nghệ môi trường (Đại họcBách khoa Hà Nội, 2010) thì hàm lượng amoni trong nước của Nhà máy nướcTương Mai là 7-10mg/l Nhà máy nước Hạ Đình 10-15mg/l, có lúc lên đến40mg/l Nhà máy nước Pháp Vân là 25-30mg/l, có lúc lên đến 60mg/l Trongkhi đó, tiêu chuẩn vệ sinh nước ăn uống do Bộ Y tế ban hành yêu cầu hàmlượng amoni không quá 1,5mg/l, nitrit không quá 3mg/l Hầu hết giếng khoan(có phép hoặc không phép) ở Hà Nội đều có amoni, đặc biệt các giếng khoan

do người dân tự thuê làm tại địa bàn quận Hoàng Mai, Gia Lâm, Hai BàTrưng Hiện đã khẳng định được nước ở 500 giếng khoan tại các trạm cấpnước cục bộ của một số cơ quan đoàn thể có nồng độ amoni vượt tiêu chuẩncho phép

+ Đối với môi trường đất: Các chất thải rắn có thể được tích lũy dướiđất trong thời gian dài gây ra nguy cơ tiềm tang đối với môi trường, Chất thảixây dựng như gạch, ngói, thủy tinh, ống nhựa, dây cáp, bê tông…trong đấtkhó bị phân hủy Chất thải kim loại, đặc biệt là kim loại nặng như chì, kẽm,đồng, niken…có thể thâm nhập vào cơ thể con người theo chuỗi thức ăn vànước uống, ảnh hưởng nghiêm trọng tới sức khỏe

+ Đối với môi trường không khí: Chất thải rắn, đặc biệt là chất thải rắnsinh hoạt, có thành phần hữu cơ chiếm chủ yếu Dưới tác động của nhiệt độ,

độ ẩm và các vi sinh vật, chất thải rắn hữu cơ bị phân hủy và sản sinh ra cácchất khí (CH4 - 63.8%, CO2 - 33.6%, và một số khí khác) Trong đó, CH4 vàCO2 chủ yếu phát sinh từ các bãi rác tập trung (chiếm 3 - 19%), đặc biệt tạicác bãi rác lộ thiên và các khu chôn lấp Khi vận chuyển và lưu giữ chất thảirắn sẽ phát sinh mùi do quá trình phân hủy các chất hữu cơ gây ô nhiễm môitrường không khí Các khí phát sinh từ quá trình phân hủy chất hữu cơ trongchất thải rắn: Amoni có mùi khai, phân có mùi hôi, Hydrosunfur mùi trứngthối, Sunfur hữu cơ mùi bắp cải thối rữa, Mecaptan hôi nồng, Amin mùi cáươn, Diamin mùi thịt thối, Cl2 hôi nồng, Phenol mùi ốc đặc trưng Điều nàykhông chỉ ảnh hưởng đến môi trường mà còn gây ảnh hưởng đến sức khỏecủa người dân.

+ Đối với mỹ quan đô thị: Chất thải rắn, đặc biệt là chất thải rắn sinhhoạt nếu không được thu gom, vận chuyển, xử lý sẽ làm giảm mỹ quan đô thị.Nguyên nhân của hiện tượng này là do ý thức của người dân chưa cao Tìnhtrạng người dân vứt rác bừa bãi ra lòng lề đường và mương rãnh hở vẫn cònphổ biến gây ô nhiễm nguồn nước và ngập úng khi mưa

❖ Sức khỏe con người

Với quy mô dân số như hiện nay trên địa bàn xã, lượng rác thải sinhhoạtngày càng nhiều mà chưa có công nghệ xử lý phù hợp nó sẽ tác động đếnchính cuộc sống của con người Việc thu gom và xử lý rác thải sinh hoạtkhông hợp lý không những gây ô nhiễm môi trường mà còn ảnh hưởng rất lớnđến sức khỏe con người, đặc biệt đối với người dân sống gần khu côngnghiệp, bãi chôn lấp chất thải Người dân sống gần các bãi rác không hợp vệsinh có tỷ lệ mắc các bệnh da liễu, viêm phế quản, đau xương khớp cao hơnhẳn những nơi khác Hàng năm, người dân phải chi phí một khoản không nhỏcho công tác khám chữa bệnh trong khi thu nhập từ hoạt động nông nghiệpcòn thấp Hàng năm, theo tổ chức Y tế thế giới, trên thế giới có 5 triệu ngườichết và có gần 40 triệu trẻ em mắc các bệnh có liên quan tới rác thải Nhiềutài liệu trong nước và quốc tế cho thấy, những xác động vật bị thối rữa trong

hơi thối có chất amin và các chất dẫn xuất sufua hyđro hình thành từ sự phânhuỷ rác thải kích thích sự hô hấp của con người, kích thích nhịp tim đậpnhanh gây ảnh hưởng xấu đối với những người mắc bệnh tim mạch.

Các bãi rác công cộng là những nguồn mang dịch bệnh Các kết quảnghiên cứu cho thấy rằng: Trong các bãi rác, vi khuẩn thương hàn có thể tồntại trong 15 ngày, vi khuẩn lỵ là 40 ngày, trứng giun đũa là 300 ngày Các loại

vi trùng gây bệnh thực sự phát huy tác dụng khi có các vật chủ trung gian gâybệnh tồn tại trong các bãi rác như những ổ chứa chuột, ruồi, muỗi, và nhiềuloại ký sinh trùng gây bệnh cho người và gia súc, một số bệnh điển hình docác trung gian truyền bệnh như: chuột truyền bệnh dịch hạch, bệnh sốt vàng

da do xoắn trùng, ruồi, gián truyền bệnh đường tiêu hoá, muỗi truyền bệnh sốtrét, sốt xuất huyết,…

❖ Tác động tới hoạt động sản xuất

RTSH đang ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động sản xuất của con người.RTSH không được thu gom, thải trực tiếp vào kênh rạch, sông, hồ, ao gây ônhiễm môi trường nước làm tắc nghẽn đường nước lưu thông Chất thải hữu

cơ phân hủy trong nước gây mùi hôi thối, nguồn nước làm cho thủy sinh vậttrong nguồn nước mặt bị suy thoái RTSH phân hủy và các chất ô nhiễm khácbiến màu của nước thành màu đen, có mùi khó chịu Hiện nay nguồn nước ởcác ao hồ hầu như bị ô nhiễm, nguồn nước chuyển màu đen ngòm, bốc mùiảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống của mỗi người dân trong khu vực Nguồnnước đóng vai trò quan trọng trong mọi hoạt động của con người từ sinh hoạtđến sản xuất: trồng rau, chăn nuôi, thả cá

Nguồn nước ở các sông ngòi, kênh rạch đang bị ô nhiễm nghiêm trọng

mà đó chính là nguồn nước tưới tiêu chủ yếu cho rau màu Rau là nguồn thựcphẩm chính cho mọi gia đình trong khẩu phần ăn hàng ngày nếu rau bị nhiễmđộc thì nó sẽ ảnh hưởng xấu đến sức khỏe con người chúng ta Bởi lẽ mà cótới gần 60% hộ nông dân cho rằng ốm đau mà nguyên nhân chính là do môitrường

Môi trường nông thôn hiện nay là vấn đề “nóng” tồn tại rất nhiềuvướng mắc cần giải quyết Trong khi đó, cuộc sống của mỗi người lại gắn liềnvới môi trường do đó mà nó tác động đến sức khỏe của con người Nếu nhưnguồn thực phẩm không an toàn ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe con ngườithì hoạt động sản xuất trồng trọt, chăn nuôi, thả cá lại ảnh hưởng gián tiếp đếnsức khỏe của con người (Lê Thị Trang, 2016)

2.1.3 Một số phương pháp xử lý rác thải sinh hoạt

❖ Các phương pháp xử lý

Trên thế giới và ở Việt Nam đã và đang áp dụng 4 phương pháp xử lýrác thải sinh hoạt: Chôn lấp, sản xuất khí sinh học (biogas), đốt và ủ làmphân Trong đó, biện pháp sinh học được đánh giá là tối ưu hiện nay (NguyễnTrung Việt, Trần Thị Mỹ Diệu, 2004)

❖ Phương pháp chôn lấp

Đây là phương pháp phân hủy kị khí với khối lượng chất hữu cơ lớn.Chôn lấp là phương pháp lâu đời Hiện nay nhiều nước trên thế giới kể cả một

số nước như Anh, Mỹ, CHLB Đức vẫn còn dùng phương pháp chôn lấp để xử

lý RTSH cho các đô thị, phương pháp này khá đơn giản và hiệu quả đối vớilượng rác thải ở các thành phố đông dân cư (Trần Hiếu Nhuệ và cộng sự,2001)

Nguyên lý cơ bản của phương pháp này là phân hủy yếm khí các hợpchất hữu cơ có trong rác thải và các chất dễ bị thối rữa tạo ra sản phẩm cuốicùng là các chất giàu dinh dưỡng như axit hữu cơ, nito, các hợp chất amon vàcác khí CO2, CH4

- Quy mô của bãi rác

Quy mô bãi rác phụ thuộc vào quy mô dân số, chất lượng rác thải phátsinh, đặc điểm rác thải Và quy mô bãi rác được chia làm 4 loại: loại nhỏ, loạivừa, loại lớn và loại rất lớn.

Bảng 2.1 Quy mô bãi chôn lấp Quy mô bãi

chôn lấp

Dân số (1000 người)

Lượng chất thải ( tấn/năm)

Diện tích (ha)

Thời gian tái sử dụng (năm)

Loại rất lớn >1000 >20.000 >50 >50

(Nguồn: Trần Hiếu Nhuệ, Ứng Quốc Dũng, Nguyễn Thị Kim Thái 2001)

Qua bảng số liệu ta thấy, nếu lượng phế thải càng lớn thì quy mô bãichôn lấp càng lớn và thời gian sử dụng càng ngắn Tuy nhiên mức độ tái dụngđất của bãi chôn lấp tùy thuộc vào tính chất, thành phần của từng loại rác thải

- Vị trí của bãi rác

Bãi rác cần được đặt ở những nơi ít chịu ảnh hưởng tới cộng đồng dân

cư, gần đường giao thông thuận lợi cho công tác thu gom và vận chuyển, phải

có điều kiện thủy văn phù hợp thì bãi chôn lấp phải được lót bằng những chấtcao su có khả năng ngăn ô nhiễm nước ngầm và ô nhiễm nước mặt ở các vùnglân cận Cần có những biện pháp giảm tối thiểu lượng nước thải sinh ra từ bãirác

❖ Phương pháp sản xuất khí sinh học

Sản xuất khí sinh học (biogas) là phương pháp đã được sử dụng từ lâu ởcác nước phát triển thuộc khu vực Châu Á- Thái Bình Dương trong vài chụcnăm gần đây với mục đích giới hạn ở vùng quê làm chất đốt và thắp sáng.Gần đây công nghệ này ngày càng hoàn thiện và chuyển hướng sang sử dụng

các loại rác thải nông nghiệp, công nghiệp và rác thải sinh hoạt để sản xuấtkhí sinh học, đa dạng hóa nguồn năng lượng và giảm thiểu ô nhiễm môitrường.

* Cơ sở khoa học

Cơ sở của phương pháp này là nhòe sự hoạt động của các vi sinh vật màcác chất khó tan như: xenluoza, lignin, hemixenluloza và các hợp chất caophân tử khác chuyển thành chất dễtan Quá trình này diễn ra trong điều kiệnyếm khí nhờ một số quần thể vi sinh vật được gọi chung là vi sinh vật lên menmetan Quần thể này chỉ yếu là kị khí hồi sinh Chúng biến đổi thành phầnhữu cơ thành CH4, CO2 và một vài khí khác

Trong quá trình này,90% các chất hữu cơ được chuyển thành C02, CH4.Chất lượng các khí thu được phụ thuộc vào chất lượng của nguồn nguyên liệuđầu vào

Các xưởng sản xuất khí metan, người ta trang bị các thùng lên men cóthể tích 20,40,60 và 100 m3 khí, quá trình lên men ở nhiệt độ 45-50○ C,nguyên liệu được nạp 1 lần/ ngày và thời gian lên men kéo dài 5 ngày Cácthiết bị xử lý có công suất từ 25- 39 m3nguyên liệu trong 1 ngày đêm và thuđược 500 m3 khí/ngày đêm (Nguyễn Văn Phước, 2007)

* Thu nhận khí sinh học từ rác thải sinh hoạt

Rác thải sinh hoạt ở các đô thị ngày càng lớn Việc thu gom và xử lýrác là cả một vấn đề bức bách Hiện nay ở nhiều nước trên thế giới kể cả nướccông nghiệp phát triển vẫn dùng phương pháp chôn lấp rác là phổ biến nhất.Các chất dễ phân hủy xảy ra quá trình lên men kỵ khí và khí thu được là cáckhí metan Những lớp rác dày tới 10m chứa bên trong rất nhiều không khí.Đây là điều kiện lý tưởng cho các vi sinh vật kỵ khí phát triển và kết quả chấthữu cơ trong rác được chuyển hóa thành khí metan Theo các kết quả thựcnghiệm cho thấy trong vòng 15 năm từ một tấn rác sinh hoạt có thể sinh rađược 200m3khí (Nguyễn Văn Phước, 2007)

Tại Mỹ người ta trang bị mỗi ô chôn rác với thể tích 4000 m3là 4 lỗkhoan sâu 12m, một hệ thống đường ống dẫn khí và máy bơm khí Tốc độ dẫnkhí đạt 4,65m3/phút Khí thu được dùng để phát điện hoặc dùng làm chất đốt(Nguyễn Văn Phước, 2007).

Còn ở Đức, người ta đã trang bị hệ thống khai thác biogas từ các hốchôn rác của thành phố và khí thu được dùng để phát điện tại các trạm nhiệtđiện Công suất khai thác 800m3/giờ và chất lượng khí thu được là 55% là khímetan (Nguyễn Văn Phước, 2007)

Như vậy công nghệ thu khí sinh học từ rác thải trở thành hướng pháttriển mang lại hiệu quả trong vấn đề xử lý rác thải

Tồn tại của phương pháp này là xử lý rác trong các bể ủ biogas, bể ủ bị

rò rỉ gây ô nhiễm môi trường đất, nước, không khí

❖ Phương pháp đốt

Phương pháp đốt được sử dụng rộng rãi tại những nước như: Đức,Thụy Sỹ, Hà Lan, Đan Mạch, Nhật Bản đó là những nước có diện tích đát cókhu vực rác thải bị hạn chế

Xử lý rác thải bằng phương pháp đốt có ý nghĩa quan trọng làm giảmtới mức thấp nhất chất thải cho khâu xử lý cuối cùng, nếu sử dụng công nghệđốt rác tiên tiến có ý nghĩa quan trọng trong bảo vệ môi trường Nhưng đâycũng là phương pháp xử lý tốn kém nhất và so với các phương pháp chôn lấpkhác, chi phí có thể cao gấp 10 lần (Trần Hiếu Nhuệ và cộng sự, 2001)

Công nghệ đốt thường được sử dụng ở các quốc gia phát triển và phải

có một nền kinh tế đủ mạnh bao cấp cho việc thu hồi đốt rác sinh hoạt nhưmột phúc lợi xã hội của toàn dân

Cơ sở của phương pháp này là oxy hóa ở nhiệt độ cao, với sự có mặtcủa oxy trong không khí, trong đó rác độc hại được chuyển hóa thành dạngkhí và các chất thải rắn không cháy Các chất khí được làm sạch hoặc khôngđược làm sạch thoát ra ngoài không khí Chất thải rắn còn lại được chôn lấp

Hiện nay, ở các nước châu Âu có xu hướng giảm thiểu việc đốt chấtthải rắn do hàng loạt vấn đề về kinh tế và môi trường Phương pháp này hiệnđang được dùng để xử lý rác thải bệnh viện (Trần Hiếu Nhuệ và cộng sự,2001).

Tồn tại của phương pháp này là tốn nhiên liệu đốt và gây ô nhiễm môitrường không khí, nếu quy trình công nghệ không đảm bảo kĩ thuật

Ở các quốc gia phát triển xử lý các chất thải hỗn hợp nhìn chung khôngđược ghi nhận là phổ biến và ít được dùng trừ khi thỏa mãn các điều kiện sau:+ Khối lượng rác thải: cần phải tính toán lượng rác thải để xem lò đốt cóphải hoạt động liên tục không Nếu dưới mức 200.000 tấn/năm thì chi phí sẽtăng nhanh cho 1 đơn vị xử lý

+ Năng suất tỏa nhiệt của bãi rác thải: năng lượng nhiệt của rác thải phải

bù lại lượng năng nhiệt đã tiêu tốn cho một lò đốt

+ Các tiêu chuẩn môi trường: việc đốt rác sẽ thải ra môi trường mộtlượng khí thải tương đối lớn Do đó, cần xem xét mức độ ảnh hưởng của côngnghệ này đến sức khỏe cộng đồng và môi trường xung quanh Liệu có đủ kinhphí để mua thiết bị xử lý khí thải không?

+ Lựa chọn vị trí: Theo kinh nghiệm của các nước thì khoảng cách tốithiểu để đặt lò đốt phải đạt trên 200m so với khu dân cư gần nhất (Trần HiếuNhuệ và cộng sự, 2001)

❖ Phương pháp ủ làm phân

Thành phần chủ yếu của rác thải sinh hoạt là chất hữu cơ, vì vậy xử lýrác thải sinh hoạt bằng công nghệ vi sinh vật để sản xuất phân hữu cơ vi sinh

là thuận lợi nhất, đang là hướng đang được ưu tiên

2.1.4 Nội dung nghiên cứu về sự tham gia của người dân về thu gom và

xử lý rác thải.

Đánh giá thực trạng sự tham gia của người dân về thu gom và xử lý rácthải sinh hoạt trên địa bàn xã bao gồm các nội dung sau:

(i) Nguồn gốc phát sinh rác thải sinh hoạt

Dưới sự tác động của sự gia tăng dân số, sự phát triển KT – XH, sựthay đổi xu hướng tiêu dùng làm cho khối lượng RTSH ngày càng tăng trênđịa bàn Trong đó, nguồn chủ yếu phát sinh RTSH bao gồm:

- Nguồn RTSH từ các hộ sản xuất nông nghiệp: đây là nguồn phát sinhthường xuyên và lớn nhất, ít biến động về khối lượng phát sinh

- Nguồn thải từ các cơ sở sản xuất kinh doanh, dịch vụ buôn bán

- Rác thải từ cơ quan, trường học

- Rác thải từ các hoạt động sản xuất nông nghiệp, công nghiệp, xâydựng, …

- Nguồn phát sinh từ các nơi sinh hoạt công cộng: chợ, cửa hàng, …

(ii) Khối lượng và cơ cấu các loại rác thải sinh hoạt

Rác thải tăng do kinh tế phát triển, dân số tăng, đời sống nhân dân đượccải thiện đã thải ra lượng rác thải lớn Lượng phát thải của mỗi nguồn là khácnhau Tình trạng rác thải ngày một nhiều và tăng dần qua các năm

Theo hoạt động sản xuất kinh tế của các hộ gia đình, mức RTSH củacác hộ có sự chênh lệch khác nhau Khối lượng RTSH chủ yếu là từ các hộsản xuất nông nghiệp và các hộ này có lượng rác thải ít biến động Đối vớicác cơ sở sản xuất kinh doanh hoặc thì lương rác thải hằng ngày của nhómnày có sự biến động mỗi ngày và có khối lượng RTSH hằng ngày cao hơn sovới các hộ sản xuất nông nghiệp Từ đó, khối lượng rác thải hằng ngày củacác hộ có sự khác biệt rõ rệt

(iii) Ý thức của người dân tham gia thu gom, vận chuyển và xử lý RTSH

Với sự hiểu biết và trình độ dân trí của người dân trên địa bàn xã hầunhư mọi người đều biết đến tác hại của rác thải, nhất là trong thời buổi côngnghệ thông tin phát triển, người dân có thể tiếp xúc với thông tin bằng nhiềunguồn khác nhau như loa đài, loa phát thanh, ti vi, báo chí… Những ảnh

hưởng xấu của việc gia tăng rác thải, rác thải không được thu gom không chỉlàm mất mỹ quan đô thị mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống sinh hoạtcủa người dân Chính vì vậy, hầu như ai cũng hiểu được tầm quan trọng cùnglợi ích của việc thu gom và xử lý rác thải, dịch vụ thu gom và xử lý rác thảiđược triển khai nhằm đáp ứng nhu cầu và mong muốn của người dân

Nhận thức của mỗi người dân về trách nhiệm quản lý RTSH là khácnhau Trách nhiệm này không chỉ riêng ban quản lý RTSH, cán bộ địa

phương, công nhân VSMT mà còn là trách nhiệm của cả người dân

(iv) Đánh giá sự tham gia của người dân về thu gom và xử lý RTSH

Dịch vụ thu gom và xử lý rác thải được triển khai trên địa bàn xã, đicùng với đó là chất lượng dịch vụ ngày một được nâng cao và cải thiện, rácđược thu gom nhiều hơn, và công việc thu gom, vận chuyển và xử lý rác diễn

ra đều đặn hàng tuần, khiến rác ít khi bị ứ đọng, không được xử lý, nhận

được sự ủng hộ của người dân Mặc dù vậy, vẫn còn một lượng rác thải chưađược thu gom hết, thời gian thu gom cũng như tần suất thu gom chưa thực sựhợp lý, phương pháp xử lý rác thải chưa ưu việt, còn nhiều hạn chế trongcông tác tổ chức và triển khai Chính quyền địa phương mong muốn với sựgiúp đỡ cũng như hợp tác của người dân sẽ khiến dịch vụ thu gom và xử lýrác thải ngày càng hiệu quả trong thời gian tới

❖ Đánh giá của công nhân VSMT

Để công việc thu gom và xử lý diễn ra dễ dàng thì sự tham gia củangười dân là yếu tố rất quan trọng Sự đánh giá của công nhân VSMT là rấtquan trọng để từ đó người dân họ có thể nhìn nhận được các vấn đề còn thiếusót, ý thức được việc phân loại thu gom RTSH Bên cạnh đó qua các đánh giácủa công nhân VSMT để biết được các mong muốn của họ về việc làm, mức

độ hài lòng về công việc các chính sách hỗ trợ của địa phương và trang cácthiết bị phục vụ cho công tác thu gom và xử lý RTSH

❖ Đánh giá của các hộ gia đình về sự tham gia thu gom và xử lý

RTSH

Đối với vấn đề thu gom và xử lý RTSH thì sự đánh giá của các hộ giađình là một yếu tố quan trọng nhằm cải thiện công tác thu gom và xử lý, nóquyết định hiệu quả của vấn đề bảo vệ môi trường sống Bên cạnh đó, bảo vệmôi trường là trách nhiệm và nghĩa vụ của mọi tổ chức, gia đình và mỗingười, là nhân tố quyết định đảm bảo sức khỏe và cuộc sống trong lành củanhân dân Người dân là nguồn phát thải rác, là nguồn gốc chính gây ra ônhiễm môi trường, sự đánh giá của người dân là rất quan trọng trong công tácquản lý thu gom và xử lý rác thải sinh hoạt tại địa bàn

2.1.5 Các yếu tố ảnh hưởng đến sự tham gia của người dân về thu gom và

xử lý rác thải sinh hoạt.

❖ Cơ chế chính sách

Trong những năm gần đây rác thải đang trở thành vấn nạn không chỉ ởvùng đô thị mà cả ở vùng nông thôn Để góp phần thực hiện những mục tiêu,chỉ tiêu bảo vệ môi trường, cấp quốc gia, cấp tỉnh, thành phố cũng đưa ranhiều quyết định, chương trình kế hoạch để giảm thiểu ô nhiễm môi trường dorác thải gây ra Nhà Nước đã ban hành nhiều văn bản chính sách pháp luật

nhằm thúc đẩy việc thu gom và xử lý rác thải có sự tham gia của cộng đồngđược tốt hơn.

Nghị định số 57/2002/NĐ – CP do Chính phủ ban hành hướng dẫn cụthể về việc thực hiện pháp lệnh về phí và lệ phí Trong đó chỉ rõ nguyên tắcxác định chế độ thu phí, lệ phí, thanh toán và quản lý, sử dụng phí, lệ phí

Điều 28, Nghị định 59/2007/NĐ – CP cũng đã quy định trách nhiệmcủa chính quyền đoàn thể, cộng đồng dân cư trong việc thu gom chất thải rắn

Tổ chức thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm pháp luật trong lĩnh vực thugom, vận chuyển, thu phí vệ sinh theo quy định

Như vậy vấn đề ô nhiễm môi trường do rác thải gây ra đã nhận được sựquan tâm của nhà nước và chính quyền địa phương Đây là điều kiện thuận lợi

để cộng đồng tham gia quản lý rác thải Tuy nhiên các cơ chế chính sách hiệnnay vẫn mang nặng tính chất từ trên xuống, không bám sát thực tế, dẫn đếnkhó khăn trong việc triển khai, thực thi

❖ Ý thức người dân, ý thức cộng đồng

Sự tham gia thu gom và xử lý rác thải sinh hoạt đang là một vấn đềnóng bỏng hiện nay, cần có sự quan tâm của các cấp chính quyền địa phương,các ban ngành liên quan và đặc biệt là mỗi người dân nông thôn Có như vậythì nông thôn mới phát triển bền vững được Tuy nhiên ít người nhận thấy đây

là vấn đề lớn mang tính chất cộng đồng có liên quan đến sức khỏe cộng đồng

Ngày nay với sự phát triển của xã hội rác thải chủ yếu là vô cơ (chai, lọnhựa, túi nilon, …) rất khó xử lý, tái chế hay cần thời gian rât dài để phânhủy, nhưng vẫn giữ thói quen như trước người dân hay vứt chúng ra đường.Điều này đã làm cho môi trường ngày càng ô nhiễm và rác thải sinh hoạt củangười dân tăng lên

Từ sự thiếu ý thức của người dân cũng như không được giáo dục, tuyêntruyền về hậu quả và tác hại của rác thải Người dân thiếu sự quan tâm đến

sức khỏe nên hàng ngày vẫn xả rác ra môi trường Có những rác thải tồn tạirất lâu và rất khó phân hủy và nếu tích lũy trong thời gian dài thì chúng sẽ dẫnđến những nguy hại cho môi trường và xã hội.

❖ Nguồn lực tài chính

Nguồn lực tài chính có ảnh hưởng rất lớn đến thu gom và xử lý rác thải,tài chính đủ mạnh thì công tác thu gom và xử lý rác thải đạt hiệu quả Hàngnăm, Nhà Nước dành 1% tổng chi ngân sách nhà nước (tương đương 4.000 tỉđồng) để chi cho sự nghiệp bảo vệ môi trường, chưa kể đến kinh phí cho các

dự án đầu tư xử lý chất thải và vệ sinh môi trường đô thị Nhu cầu tài chínhcho bảo vệ môi trường hiện hành rất lớn (Lê Thị Trang, 2016)

❖ Công tác vận động tuyên truyền, nâng cao nhận thức của người dân

Các công tác vận động, tuyên truyền nâng cao nhận thức cho người dân

về rác thải, tầm quan trọng của việc thu gom và xử lý rác thải sinh hoạt sẽgiúp cho người dân hình thành được ý thức, trách nhiệm Từ đó người dânchủ động tham gia vào công cuộc thu gom và xử lý rác thải sinh hoạt tại địabàn

2.2 Cơ sở thực tiễn

2.2.1 Tình hình rác thải và xử lý rác thải sinh hoạt tại Việt Nam

Rác thải ở Việt Nam đang là một hiện trạng đáng lo ngại Cùng với sựphát triển kinh tế, gia tăng dân số cộng với sự lãng phí tài nguyên trong thóiquen sinh hoạt của con người, rác thải có số lượng ngày một tăng, thành phầnngày càng phức tạp và tiềm ẩn ngày càng nhiều nguy cơ độc hại với môitrường và sức khoẻ con người

Theo báo cáo của Bộ TN&MT, giai đoạn 2016-2020, chất thải rắn sinhhoạt ở các đô thị tăng từ 10-16% Khối lượng chất thải rắn sinh hoạt phát sinhtại khu vực đô thị trong cả nước là 35.624 tấn/ngày, chiếm khoảng 55% tổngkhối lượng chất thải rắn sinh hoạt phát sinh trên cả nước

Bên cạnh đó, mỗi năm tại Việt Nam (Bộ TN&MT) có khoảng 1,8 triệutấn rác thải nhựa thải ra môi trường, 0,28 triệu đến 0,73 triệu tấn trong số đó

bị thải ra biển - nhưng chỉ 27% trong số đó được tái chế, tận dụng bởi các cơ

sở, doanh nghiệp

Điều đáng nói là việc xử lý và tái chế rác thải nhựa còn nhiều hạn chếkhi có đến 90% rác thải nhựa được xử lý theo cách chôn, lấp, đốt và chỉ có10% còn lại là được tái chế

Chất thải rắn sinh hoạt sau khi thu gom được xử lý chủ yếu bằng cácphương pháp sau: 71% khối lượng được xử lý bằng phương pháp chôn lấp,16% khối lượng được xử lý tại các nhà máy chế biến compost, 13% khốilượng được xử lý bằng phương pháp đốt

Công nghệ sử dụng trong các phương pháp nói trên nhìn chung còn lạchậu, thiếu đồng bộ; thiếu cơ chế chính sách để khuyến khích doanh nghiệpđầu tư đổi mới công nghệ từ khâu thu gom, vận chuyển, xử lý chất thải rắnsinh hoạt

Theo báo cáo của Tổng cục Môi trường (2021), hiện nay có 660 bãichôn lấp ở Việt Nam tiếp nhận khoảng 20.200 tấn rác thải mỗi ngày Trong số

660 địa điểm xử lý chất thải này trên cả nước, chỉ có 30% được xếp loại là bãichôn lấp hợp vệ sinh có lớp che phủ hàng ngày trên rác thải

Bên cạnh đó, hầu hết các bãi chôn lấp không có máy đầm nén, hệ thốngthu gom khí, xử lý nước rỉ rác, hoặc hệ thống quan trắc môi trường và quản lýkém, chủ yếu do thiếu kinh phí đã gây ra nhiều vấn đề và rủi ro về môi trường

và sức khỏe, đặc biệt ở những vùng có mức phát sinh chất thải lớn và mật độdân số cao

Cùng với đó, việc chất thải không được che phủ và có quá nhiều bãichôn lấp, bãi rác nhỏ tại các địa điểm không phù hợp cùng với rác thải vứtbừa bãi của các hộ gia đình và tái chế không đúng cách tại các làng nghề lànguyên nhân làm chất thải nhựa bị gió thổi bay khắp cánh đồng, rơi vào kênhrạch và sông và trôi ra các bãi biển tại Việt Nam và ra đại dương

Tại Việt Nam hiện nay đang có xu hướng đầu tư đại trà lò đốt chất thảirắn sinh hoạt ở tuyến huyện và xã Do vậy, đang tồn tại tình trạng mỗi huyện,

xã tự đầu tư lò đốt công suất nhỏ để xử lý chất thải rắn sinh hoạt phát sinhtrên địa bàn Theo báo cáo của các địa phương, các lò đốt chất thải rắn sinhhoạt, đa số là các lò đốt cỡ nhỏ, công suất xử lý dưới 500kg/giờ, các thông sốchi tiết về tính năng kỹ thuật khác của lò đốt chất thải chưa được thống kê đầy

đủ Trong đó có khoảng 2/3 lò đốt được sản xuất, lắp ráp trong nước

Việc đầu tư lò đốt công suất nhỏ là giải pháp tình thế, góp phần giảiquyết nhanh chóng vấn đề chất thải rắn sinh hoạt phát sinh trên địa bàn, đặcbiệt với khu vực nông thôn Tuy nhiên, một số lò đốt công suất nhỏ không có

hệ thống xử lý khí thải và trên ống khói không có điểm lấy mẫu khí thải;không có thiết kế, hồ sơ giấy tờ liên quan tới lò đốt Nhiều lò đốt công suấtnhỏ được đầu tư xây dựng trên địa bàn dẫn tới việc xử lý chất thải phân tán,khó kiểm soát việc phát thải ô nhiễm thứ cấp vào môi trường không khí Ngay

cả với một số lò đốt công suất lớn thì hiện còn tồn tại các vấn đề: phân loại,nạp liệu chưa tối ưu; chưa thu hồi được năng lượng từ quá trình xử lý chấtthải; kiểm soát ô nhiễm chưa đảm bảo; chưa có hệ thống thu hồi nước rác;không có hệ thống xử lý nước rỉ rác; xử lý mùi, côn trùng chưa triệt để (LêThị Tố Loan, 2016)

2.2.2 Kinh nghiệm của một số nước trên thế giới về sự tham gia của người dân trong thu gom và xử lý rác thải sinh hoạt

Trên thế giới, các nước phát triển đã có những mô hình phân loại vàthu gom rác thải rất hiệu quả:

Đức: Người dân Đức phân loại rác theo màu, gọi là sáng kiến “Green

Dot” Theo đó, đựng trong thùng màu nâu là các loại rác hữu cơ có thể phânhủy, như thức ăn thừa, rau hoa quả, vỏ trứng, vỏ các loại hạt, bã cà phê vàchè, lá cây rụng, cỏ… Rác thải thường không chứa chất độc hại, nhưng khóphân hủy, được đựng trong thùng màu đen như tàn thuốc lá, tro, đầu mẩu

thuốc lá, mẩu cao su thừa, băng gạc vệ sinh, bỉm trẻ em, sản phẩm làm từ da

và đồ giả da Đối với các loại rác cồng kềnh, khó xử lý như đồ nội thất khôngđược phép vứt bừa bãi, mà phải gọi cho công ty môi trường đến thu gom, tântrang và bán ở các khu chợ đồ cũ

Khi phân loại không đúng, rác sẽ không được thu gom Nếu bị các công

ty môi trường phát hiện vứt rác bừa bãi, người dân có thể bị phạt tiền Cácnhà sản xuất và bán lẻ phải trả phí cho sản phẩm Sản phẩm càng có nhiều bao

bì đóng gói, mức phí sẽ càng cao Nhờ quy định này, tỷ lệ giấy, bìa, thủy tinh,kim loại thải ra giảm đáng kể và phải tái chế ít hơn Ngoài ra, từ năm 2015,Đức cũng áp dụng luật bắt buộc người dân phải thu gom rác hữu cơ để tái chếtrong các nhà máy khí sinh học, hoặc dùng làm phân bón Mỗi năm, Đức táichế được khoảng 10 triệu tấn rác hữu cơ

Nhật Bản: Nhật Bản được biết đến là một trong những quốc gia xử lý

rác thải hiệu quả nhất thế giới, cùng với việc “phân loại rác” chi tiết và tỉ mỉ

từ các hộ gia đình Hiện tại, công tác xử lý rác thải sinh hoạt tại Nhật Bảnđược quản lý theo cấp độ địa phương (quận, huyện) Mỗi địa phương có cáchphân loại rác khác nhau nhưng về cơ bản rác thải sinh hoạt tại Nhật được chiathành 4 loại chính: rác đốt được, rác không đốt được, rác nguyên liệu và rácthải cỡ lớn Loại rác phổ biến và được thải ra hàng ngày nhiều nhất là rác đốtđược, thường là rác thải từ nhà bếp, vụn giấy, quần áo cũ, lá cây Mỗi loạinày sẽ được thu gom theo từng túi nilong riêng, sau đó buộc vào một túichung Loại rác này thường được thu gom với tần suất hai lần một tuần Ráckhông đốt được bao gồm kim loại, thủy tinh, gốm sứ, pin khô và các thiết bịđiện gia dụng nhỏ như máy sấy tóc và thường không phổ biến nên tần suấtthu gom mỗi tháng một lần Rác nguyên liệu gồm các loại chai lọ thủy tinh,lon nước, báo, tạp chí và thùng carton được thu gom một lần mỗi tuần Chai

lọ như sữa hoặc đồ uống, được khuyến nghị là rửa sạch trước khi vứt để tránhgây mùi khó chịu cho nhân viên tái chế Với rác thải cỡ lớn gồm các loại chăn

đệm, đồ gia dụng như quạt, máy hút bụi, tivi, tủ lạnh, máy in, bàn ghế, đồchơi trẻ em cỡ lớn, khi đổ loại rác này, người dân phải đăng ký trước và trảphí từ 3.000 đến 10.000 yên (hơn 600.000 đến hơn 2 triệu đồng) tùy kíchthước Việc xử phạt khi vi phạm quy định về vứt rác tại Nhật rất nghiêm khắc.Vứt rác bừa bãi có thể bị phạt 5 năm tù hoặc 10 triệu yên (2,2 tỷ đồng) Vứttàn thuốc vào rãnh mương tạm giam một đến 30 ngày, phạt tiền từ 1.000 đếnmột vạn yên (200.000 đến 2,2 triệu đồng) Vứt rác từ xe hơi bị phạt từ 5 vạnyên (11 triệu đồng).

Áo: Áo chú trọng phát triển các công nghệ tiên tiến để xử lý rác thải.

Một công ty công nghệ sinh học của nước này phát triển phương pháp sửdụng enzyme từ vi khuẩn để tái chế nhựa PET - loại nhựa thường được dùng

để sản xuất chai nhựa đựng nước dùng một lần Dưới tác động của enzim,nhựa PET sẽ bị phân huỷ thành phân tử và sau đó có thể dễ dàng chuyển đổilại thành nhựa chất lượng cao Bên cạnh đó, Áo cùng đạt được những thànhcông nhất định trong việc phân loại rác thải và giảm số lượng bãi chôn lấprác Ở quốc gia này, rác thải được phân loại trước khi mang vứt Rác được đểtrong túi bóng trong suốt có thể nhìn thấy bên trong Nếu bạn để chúng trongtúi có màu không nhìn thấy được, sẽ có trường hợp rác không được thu gom

Hàng nghìn thùng nhựa chứa rác chờ tái chế hiện diện trên các con phốmỗi tuần Rác được phân loại tỉ mỉ trước khi đưa đến các nhà máy tái chế đểtiếp tục vòng đời trong một hình dạng khác Các thùng nhựa đựng rác tái chếđược tập trung về Trung tâm Tái chế để nhà máy tiếp tục hoàn tất quá trìnhphân loại rác Với những đồ vật cồng kềnh như giường, tủ…, người dân phảigọi công ty xử lý rác thải và trả một khoản phí thu gom

Thụy Điển: Thụy Điển là nước đi đầu tai châu Âu trong xử lý rác thải.

Nước này thậm chí còn nhập khẩu rác để có đủ nguyên liệu cho các nhà máytái chế của nước này hoạt động Chỉ 1% rác thải ở Thụy Điển bị thải ra môitrường, 99% còn lại được thu gom để tái chế và xử lý để tạo ra năng lượng