Mặc dù nước ta đã có sự kiểm soát dịch bệnh thành công bước đầu, nhưng Covid-19 đã ảnh hưởng không nhỏ đến tất cả các lĩnh vực kinh tế - xã hội, gây gián đoạn chuỗi cung ứng sản xuất và
Trang 1CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1.1 Tài liệu trong nước
1.1.1 Đại dịch Covid 19 tác động đến kinh tế - xã hội nói chung
“Tác động của dịch Covid 19 đến tăng trưởng kinh tế xã hội TPHCM
và chinh sách đề xuất đẩy tăng trưởng cho năm 2020” của nhóm tác giả Hồ Thiện Thông Minh Đại học Quốc tế Sài Gòn Nguyễn Hoàng Tiến Đại học Quốc tế Sài Gòn đã nêu ra những hướng tác động chính của dịch Covid-10 đến tình hình kinh tế-xã hội của TP HCM và thảo luận những biện pháp chính sách nhằm duy trì đà tăng trưởng kinh tế bền vững cho năm 2020 của Thành Phố Nhóm tác giả đã đưa ra những sự báo về đại dịch qua phân ticgs
và số liệu cụ thể Trong một nghiên cứu toàn diện đầu tiên về tác động của dịch Covid-19 đối với các nền kinh tế lớn trên thế giới, OECD đã xây dựng
02 kịch bản: (1) Giả định dịch Covid-19 sẽ đạt đỉnh tại Trung Quốc trong quý
I và hạ nhiệt tại các nước khác Trong trường hợp này, tăng trưởng kinh tế thế giới sẽ giảm 0,5%, chỉ còn 2,4% so với mức dự báo trước đó là 2,9%; (2) Giả định dịch bệnh diễn biến trầm trọng và kéo dài hơn, lan rộng ra khắp khu vực châu Á-Thái Bình Dương, châu Âu và châu Mỹ, điều này sẽ làm giảm đáng
kể các triển vọng của kinh tế thế giới Trong trường hợp này, tăng trưởng toàn cầu có thể giảm xuống còn 1,5% năm 2020, chỉ bằng một nửa mức dự báo trước khi dịch Covid-19 bùng phát Trên thực tế, cả hai kịch bản này đều không xảy ra Dịch bệnh đã diễn ra trần trọng hơn với các dự báo cho nền kinh tế toàn cầu tăng trưởng khoảng -3% cho năm 2020 và bắt đầu phục hồi
từ đầu năm 2021 Đại đa số các nền kinh tế hàng đầu thế giới sẽ tăng trưởng
âm Việt Nam dự kiến sẽ tăng trưởng hạ từ mức 5% xuống còn 3% cho năm 2020
“Tác động của đại dịch Covid-19 đến tăng trưởng kinh tế và phát triển bền vững ở Việt Nam” của tác giả TS Bạch Hồng Việt Phó Viện trưởng, Viện Nghiên cứu Phát triển bền vững đã phân tích tác động của đại dịch
Trang 2Covid-19 đến sự tăng trưởng kinh tế và phát triển bền vững ở Việt Nam Từ
đó, gợi mở một số đề xuất cho sự phát triển bền vững trong thời gian tới Theo tác giả đại dịch Covid-19 gây ảnh hưởng toàn diện, sâu rộng đến tất cả quốc gia, hiện vẫn diễn biến phức tạp Kinh tế toàn cầu rơi vào suy thoái nghiêm trọng Việt Nam là một quốc gia có độ mở nền kinh tế lớn, hội nhập quốc tế sâu rộng, cũng chịu nhiều tác động của dịch bệnh Covid-19 Mặc dù nước ta đã có sự kiểm soát dịch bệnh thành công bước đầu, nhưng Covid-19
đã ảnh hưởng không nhỏ đến tất cả các lĩnh vực kinh tế - xã hội, gây gián đoạn chuỗi cung ứng sản xuất và lưu thông hàng hóa, một số ngành như: xuất, nhập khẩu, hàng không, du lịch, dịch vụ lưu trú, ăn uống, y tế, giáo dục, lao động, việc làm bị tác động trực tiếp; nhiều doanh nghiệp phá sản, giải thể, tạm dừng hoạt động, thu hẹp quy mô, v.v… Bài viết tổng hợp thông tin
và tập trung phân tích tác động của đại dịch Covid-19 đến tăng trưởng kinh tế, phát triển bền vững ở Việt Nam, từ đó đề xuất một số ý kiến
“Đánh giá nhanh tác động kinh tế của đại dịch Covid-19 đối với trẻ em
và gia đình tại Việt Nam” của Quỹ nhi đồng Liên hợp quốc Unicef Qua số liệu trong bài đánh giá đã chỉ ra đai dic ̣ h dương như đa làm tăng thêm những khó khăn cho các hộ nghèo va hộ cận nghèo Nhiều gia đinh trở nên nghèo hơn 30,4% ngươi rút tiền sơm tư tai khoan tiết kiêm đê trang trai chi phi sinh hoat Măc du đa hồi phuc về kinh tế nhưng anh hương tiêu cưc của Covid tơi thu nhâp hô gia đinh con năng nề va keo dai trong nhưng thang tơi Tìm hiểu các chiến lược ứng phó được cha mẹ áp dụng để giảm thiểu các tác động tiêu cực của đại dịch Covid 19 đối với trẻ em tại Việt Nam
“Phân tích của Liên hợp quốc về Phân tích của tác động xã hội của đại dịch covid-19 Liên hợp quốc đối với Việt Nam và các khuyến nghị về tác động chính sách chiến lược” của FAO, ILO, IOM, UNAIDS, UNDP, UNESCO, UNICEF, UNFPA, UNODC, UN Women và WHO Bài viết đã nêu lên được kế hoạch ứng phó với COVID-19 cấp quốc gia thể hiện biện
Trang 3pháp ứng phó mang tính đa ngành của Chính phủ Việt Nam trước khủng hoảng Covid-19, phương án hành động trên đã được bổ sung thông qua Kế hoạch Hỗ trợ Ứng phó với COVID-19 của Liên hợp quốc Mục đích của tài liệu là đưa ra các khuyến nghị về chính sách chiến lược nhằm cung cấp thông tin cho đối thoại với Chính phủ và các đối tác khác Giãn cách xã hội là biện pháp hiệu quả nhằm ngăn chặn sự lây lan của COVID-19, tuy nhiên, biện pháp này cũng tạo ra những tác động nghiêm trọng đến sinh kế của đa số người dân, đặc biệt là những đối tượng dễ bị tổn thương Tiền công lao động thời vụ hay tiền công đi làm xa gửi về nhà là nguồn thu nhập quan trọng thứ hai của các hộ nông dân nghèo và cận nghèo Nguồn thu nhập này thường giúp các gia đình có thêm tiền để bổ sung đạm trong bữa ăn, mua các vật dụng thiết yếu và thanh toán hóa đơn dịch vụ công ích
1.1.2 Đại dịch Covid 19 tác động đến việc làm và thu nhập của người lao động
“Tác động của Covid -19 tới Việt Nam: Nhìn từ góc độ thu nhập, việc làm của lao động” (Tạp chí Công Thương - Các kết quả nghiên cứu khoa học
và ứng dụng công nghệ, Số 12, tháng 5 năm 2021) của TS.Đặng Thị Tố Như -Ths Đặng Thị Hồng Dân Bài viết đã chỉ ra Covid-19 đã làm giảm giờ làm việc và thu nhập ở các nhóm ngành nghề như nghệ thuật, giải trí;bán buôn, bán lẻ; vận tải Những ngành nghề có khả năng chuyển đổi hình thức làm việc sang trực tuyến ít chịu ảnh hưởng tiêu cực hơn bởi cuộc khủng hoảng này Lao động có trình độ thấp, trẻ tuổi là đối tượng dễ bị tổn thương hơn khi dịch bệnh xảy ra Có một sự chênh lệch thu nhập nam và nữ nhưng không nhiều Vì phụ nữ luôn cố gắng duy trì thu nhập bằng các công việc khác nhau
và có khả năng chuyển đổi công việc linh hoạt hơn nam giới
“Bao cao cua tô chưc Lao đông Quốc tế (ILO) Covid19 va viêc lam: Tac dông va ưng pho” của Tô chưc lao đông quốc tế ILO Theo ươc tinh ILO tình trang thất nghiêp va thiếu viêc lam gia tăng đang kê sau khi co sư trỗi dậy
Trang 4cua covid: ty lê thất nghiêp toan cầu la 24,7 triêu Nhom lao đông ngheo cung cưc va ngheo trung binh ơ mưc cao Thanh niên: đối măt vơi vơi ty lê thất nghiêp va thiếu viêc lam cao hơn, dễ rơi vao tinh trang dễ bi ̣tôn thương Phu
nữ chiếm số lương cao trong cac linh vưc dic ̣ h vu ILO ươc tinh rằng 58,6% phu nư la trong nganh dic ̣ h vu Nhưng ngươi lao đông không đươc bao vê, boa gồm lao đông tư lam, lao đông lam viêc không thương xuyên va lam công viêc tam thơi, it đươc bao vê, không tiếp cân đươc vơi cơ chế nghi phep
“Đánh giá tác động kinh tế xã hội của đại dịch COVID-19 đối với hộ gia đình và doanh nghiệp dễ bị tổn thương ở Việt Nam” - Phân tích có tính tới yếu tố giới của Trung tâm Phân tích và Dự báo, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam Bài viết đã chỉ ra thu nhập hộ gia đình giảm sâu nhất do COVID-19 được ghi nhận vào tháng 4 năm 2020 Thu nhập trung bình của các hộ được khảo sát vào tháng 4 năm 2020 chỉ vào khoảng 29,7% thu nhập tháng 12 năm 2019 Vào tháng 5 năm 2020, con số này tăng lên 51,1% Nói cách khác, so với tháng 12 năm 2019, thu nhập trung bình của các hộ được khảo sát đã giảm hơn 70% vào tháng 4 năm 2020 và 49% vào tháng 5 năm
2020 Sau giai đoạn giãn cách xã hội vào tháng 4 năm 2020, các dịch vụ ở khu vực đô thị, với đặc thù tiếp xúc trực tiếp, trở lại mạnh mẽ hơn vào tháng 5 năm 2020 Sự hồi phục này diễn ra ở những ngành có tỷ lệ lao động nữ di cư chiếm đa số Lao động nữ chủ động hơn trong tìm kiếm công việc và từ đó dẫn đến có thêm nhiều cơ hội gia tăng thu nhập Sau khi đại dịch COVID-19 tràn ra từ Vũ Hán, rất nhiều nam lao động di cư trở về nhà, dành thời gian uống rượu và chờ đợi đại dịch qua đi để quay trở lại Trung Quốc làm việc Trong khi đó, gánh nặng kiếm thu nhập đổ lên vai phụ nữ trong hộ gia đình COVID-19 cũng đặt nhiều gánh nặng lên vai phụ nữ trong việc chăm sóc trẻ
em (đặc biệt là trong thời gian đóng cửa trường học) và chăm sóc các thành viên gia đình là người già và những người mắc bệnh hiểm nghèo (đặc biệt là những người cần điều trị trong chăm sóc đặc biệt tại bệnh viện) Hơn 70% hộ khảo sát cho thấy phụ nữ đi chợ mua nhu yếu phẩm hàng ngày (có nguy cơ bị
Trang 5lây nhiễm dịch cao) Trong khi đó, công việc này được thực hiện bởi nam giới chỉ trong 11% hộ gia đình, và không phân biệt giới trong 18% số hộ
“Giới và thị trường lao động ở Việt Nam, Báo cáo phân tích dựa trên số liệu Điều tra Lao động” - Việc làm của Tổ chức lao động quốc tế ILO Qua bài viết thấy được mức độ tham gia TTLĐ cao ở phụ nữ Việt Nam đôi khi được xem là một chỉ báo về bình đẳng cơ hội Lao động nữ chiếm đa phần trong những công việc dễ bị tổn thương, đặc biệt là công việc gia đình (việc nhà) Họ có mức thu nhập thấp hơn nam giới, bất luận số giờ làm tương đương và việc dần xóa bỏ chênh lệch giới về trình độ học vấn Ngoài ra, lao động nữ còn mang một gánh nặng kép không cân xứng Họ là những người phục vụ chính cho gia đình mình, Có tới gần 20% lao động nam không hề dành bất kỳ quỹ thời gian nào cho việc nhà Tác động của COVID-19 đến TTLĐ của Việt Nam không chỉ làm trầm trọng thêm những bất bình đẳng hiện có mà còn tạo ra những bất bình đẳng mới Trong quý III và quý IV năm
2020, với hoạt động kinh tế bắt đầu hồi phục và trường học dần mở cửa trở lại, phụ nữ và nam giới phải làm thêm nhiều giờ, có lẽ là để bù đắp thu nhập
bị mất ở các quý trước đó Trung bình phụ nữ làm thêm nhiều giờ hơn nam giới, khiến gánh nặng kép của họ càng trở nên nặng hơn Căn nguyên của bất bình đẳng trên TTLĐ là những vai trò truyền thống mà phụ nữ được kỳ vọng phải đảm nhận, được củng cố bằng các chuẩn mực xã hội lẫn luật pháp của quốc gia Bình đẳng trong thế giới việc làm của Việt Nam chỉ có thể được xây dựng trên cơ sở chuyển dịch cách tiếp cận, từ chỗ bảo vệ phụ nữ sang tạo cơ hội bình đẳng cho tất cả NLĐ, không phân biệt giới tính của họ
1.2 Tài liệu nước ngoài
“The Impact of the COVID-19 on households Income in the EU: Tác động của Covid-19 đối với nguồn thu nhập của các hộ gia đình tại EU” (Tạp chí Bất bình dẳng Kinh tế 19:413–431) của Vanda Almeida, Salvador Barrios, Michael Christl, Silvia De Poli, Alberto Tumino, Wouter van der Wielen Bài
Trang 6viết đã phân tích tác động tổng thể của cuộc khủng hoảng COVID-19 đối với thu nhập của các hộ gia đình ở EU từ đó đánh giá mức độ hiệu quả của các chính sách hỗ trợ được thực hiện bởi các quốc gia EU Bài viết cũng đã chỉ ra cuộc khủng hoảng Covid - 19 có khả năng tác động đến mức thu nhập trung bình của các hộ gia đình EU, dẫn đến giảm 9,3% so với thời gian khi chưa có dịch bệnh xảy ra Các hộ gia đình có thu nhập thấp sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng hơn những hộ gia đình có thu nhập cao hoặc trung bình, điều này khiến
tỷ lệ nghèo gia tăng đáng kể Các chính sách tài khóa do các quốc gia EU thực hiện là một công cụ hỗ trợ ban đầu đối với những hộ gia đình bị ảnh hưởng bởi tác động từ dịch bệnh
“The Impact of the COVID-19 Pandemic on Low Income Households
in the Philippines: Impending Human Capital Crisis: Tác động của Đại dịch COVID-19 đối với các hộ gia đình có thu nhập thấp ở Philippines” của Yoonyoung Cho, Jorge Avalos, Yasuhiro Kawasoe, Doug Johnson, và Ruth Rodriguez ( NXB The World Bank) Bài viết đã điều tra tác động của đại dịch đối với hành vi giáo dục và sức khỏe cũng như các chỉ số phúc lợi khác của các hộ gia đình có thu nhập thấp tại Phi-líp-pin Điều tra tác động của đại dịch đối với hạnh phúc của các hộ gia đình có thu nhập thấp theo thời gian, Điều tra những lo ngại của các bậc cha mẹ về những rào cản đáng kể đối với giáo dục và đặc biệt là về căng thẳng do đại dịch, thiếu khả năng tiếp cận các thiết
bị và trẻ em không có khả năng tập trung vào việc học từ xa, từ đó đề xuất những khuyến nghị cho chính sách về hiệu quả và chất lượng của học tập tại nhà và học qua không gian mạng
Điều tra về khó khăn trong việc tiếp cận cũng như việc cung cấp các dịch vụ y tế cơ bản, từ đó đề xuất những khuyến nghị cho chính sách về việc cung cấp các dịch vụ y tế cơ bản
“The impact of the COVID-19 pandemic on jobs and incomes in G20 economies: Ảnh hưởng của dịch Covid-19 đối với công việc và thu nhập ở
Trang 7các nền kinh tế G2” - Tài liệu ILO-OECD chuẩn bị theo yêu cầu của lãnh đạo G20 Saudi Arabia’s G20 Presidency 2020 Bài viết đã tổng quan các sự kiện chính liên quan đến sự lây lan của đại dịch và tác động của các biện pháp ngăn chặn sự lây lan của nó đối với các nền kinh tế G20 Tác động của cuộc khủng hoảng COVID-19 đối với việc làm (các nhóm dễ bị mất việc làm và thu nhập nhất) Các phản ứng chính sách xã hội và việc làm ở các nước G20
để hỗ trợ việc làm và thu nhập, Các cân nhắc chính sách chính liên quan đến chiến lược thoát khỏi các biện pháp giam giữ và quản thúc, Đề xuất chính sách nhằm xây dựng trở lại tốt hơn bằng cách giúp thị trường lao động trở nên
an toàn hơn, công bằng hơn, bền vững hơn và có khả năng phục hồi
Qua các kết quả mà các nghiên cứu trước, thấy được ảnh hưởng to lớn của Covid 19 đến cuộc sống của người lao động, tác đông trực tiếp tới nguy
cơ mất việc làm, từ đó ảnh hưởng chính cuộc sống của người lao động khi không còn nguồn thu nhập nữa
CHƯƠNG 2 ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 2.1 Đề tài nghiên cứu:
Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) nhận định vào năm 2022, tỷ lệ thất nghiệp toàn cầu dự kiến là 5,7%, tương ứng với 205 triệu người thất nghiệp, vượt qua mức 187 triệu người vào năm 2019 ILO dự báo việc làm của khu vực ASEAN sẽ phục hồi chậm do tác động nặng nề mà đại dịch Covid-19 gây nên Đại dịch Covid-19 vừa qua đã gây tổn thất trên 7% thời gian làm việc của người lao động khu vực ASEAN Dự báo làn sóng dịch Covid-19 đang tiếp diễn sẽ khiến thị trường lao động nửa cuối năm 2021 ở khu vực này tiếp tục xấu hơn nữa
Tác động của đại dịch Covid đang ảnh hưởng rất nhiều đến cuộc sống của người lao động cả nước, mất việc dẫn đến không có thu nhập từ đó cuộc sống bấp bênh, khó khăn lại càng khó khăn hơn nữa Tác động kéo dài của đại dịch đến các hộ gia đình đã trở nên rõ nét, theo Tổng cục thống kê, ngay từ
Trang 8trước khi đợt dịch COVID-19 bùng phát vào tháng 4, vào thời điểm tháng 3 năm 2021, 30% hộ gia đình có thu nhập thấp hơn so với tháng 3 năm 2020 Khoảng 12% các hộ gia đình này rơi vào tình trạng khó khăn tài chính khi họ
bị mất ít nhất 50% thu nhập Nữ giới và các hộ ở nhóm 20% có thu nhập thấp nhất trải qua quá trình phục hồi thu nhập chậm nhất Khu vực kinh tế phi chính thức thường gắn liền với an ninh thu nhập thấp hơn, năng suất lao động thấp hơn, và khả năng tiếp cận tài chính hạn chế, mặc dù ít nhiều đã được tiếp cận mạng lưới an sinh xã hội
Thu nhập hộ gia đình bị giảm sẽ ảnh hưởng đến quyết định tiêu dùng
và đầu tư, và qua đó ảnh hưởng đến quá trình phục hồi kinh tế Thu nhập thấp cũng có thể tác động đến các khoản đầu tư cho sức khỏe và giáo dục của trẻ
em, gây ảnh hưởng lâu dài đến tích lũy vốn con người của đất nước
Từ đó, đề tài nghiên cứu lựa chọn là “Tác động của đại dịch Covid 19
đến thu nhập của người lao động tại địa bàn phường Lĩnh Nam, quận Hoàng Mai, Hà Nội”.
2.2 Mục đích nghiên cứu
Nghiên cứu tác động của đại dịch Covid 19 đến thu nhập của người lao động tại địa bàn phường Lĩnh Nam, quận Hoàng Mai, Hà Nội
2.3 Nhiệm vụ nghiên cứu
+ Tìm hiểu thực trạng việc làm tại địa bàn nghiên cứu
+ Phân tích thực trạng thiếu và mất việc làm do Covid 19 ảnh hưởng tới thu nhập của người lao động tại địa bàn địa bàn nghiên cứu
+ Xác định mức độ ảnh hưởng của việc mất nguồn thu nhập chính tới cuộc sống của người lao động do đại dịch Covid 19
2.4 Đối tượng, khách thể, phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: Thu nhập của người lao động
Trang 9- Khách thể nghiên cứu: Người lao động
- Phạm vi nghiên cứu: Phường Lĩnh Nam, quận Hoàng Mai, Hà Nội
2.5 Giả thuyết
- Thực trạng thiếu và mất việc làm do Covid 19 ảnh hưởng tới thu nhập của người lao động tại địa bàn nghiên cứu
- Thu nhập giảm làm chất lượng cuộc sống của người lao động tại địa phương giảm (chất lượng y tế, giáo dục k đảm bảo; đời sống hằng ngày bị ảnh hưởng,…)
2.6 Biến số
- Biến độc lập: đặc điểm nhân khẩu học (năm sinh, nghề nghiệp, học vấn, đặc điểm gia đình,…)
- Biến can thiệp: Ảnh hưởng của Covid 19 khiến người lao động mất viêc
Trang 10- Biến phụ thuộc: Ảnh hưởng tới cuộc sống người lao động (không đủ trang trải cuộc sống, tác động đến sức khỏe, giáo dục,…)
2.8 Cơ sở lý thuyết
- Lý thuyết về giá trị lao động của Adam Simith (1723 - 1790)
Smith (1904) chỉ ra rằng xã hội có 3 giai cấp tương ứng với 3 hình thức thu nhập: địa chủ - địa tô, nhà tư bản – lợi nhuận và công nhân – tiền lương Trong đó lương là thu nhập của người lao động lại phụ thuộc vào trình độ phát triển kinh tế của mỗi quốc gia, có nghĩa là nếu tốc độ tăng của cải của quốc gia tăng thì lương tăng và ngược lại Ngoài ra, thu nhập cũng bị ảnh hưởng bởi một số đặc điểm liên quan đến lao động như điều kiện lao động, tính chất công việc, trình độ chuyên môn, nghề nghiệp Ở đây thu nhập của người lao động phụ thuộc rất nhiều vào nên kinh tế của quốc gia Việc đại dịch bùng phát khiến nền kinh tế nước ta trì trệ, gây ảnh hưởng đến việc làm của người lao động từ đó ảnh hưởng trực tiếp tới thu nhập của họ Ví dụ như ngành dịch vụ, đại dịch bùng phát khiến các địa điểm du lịch của nước ta phải ngưng hoạt động, khiến những người làm trong ngành mất việc dẫn tới không
có nguồn thu nhập
- Lý thuyết xung đột của C.Mác
Thuyết mâu thuẫn xã hội của C.Mác - Ph.Ăngghen coi sự căng thẳng
xã hội, phân hóa xã hội cùng với sự mâu thuẫn, cạnh tranh, xung đột và biến đổi xã hội là những chủ đề nghiên cứu chủ yếu Những luận điểm chính của thuyết này cho rằng, do sự khan hiếm các nguồn lực, sự phân công lao động
và sự bất bình đẳng trong phân bổ nguồn lực nên quan hệ giữa các cá nhân, các nhóm xã hội luôn ở trong tình trạng cạnh tranh, mâu thuẫn nhau Những mẫu thuẫn này chủ yếu xuất phát từ lợi ích kinh tế, từ sản xuất kinh tế mà ra Bởi “Trong mỗi thời kỳ lịch sử, sản xuất kinh tế và cơ cấu xã hội - cơ cấu này