Ngày dạy Buổi 17 Tiết 49,50,51 ÔN TẬP VĂN BẢN SANG THU (Hữu Thỉnh) I MỤC TIÊU 1 Kiến thức Ôn tập, khắc sâu nội dung, ý nghĩa văn bản, nghệ thuật của văn bản 2 Năng lực a Năng lực đặc thù Viết được bài[.]
Trang 1Ngày dạy………
Buổi 17: Tiết 49,50,51
ÔN TẬP VĂN BẢN:
SANG THU (Hữu Thỉnh)
I MỤC TIÊU
1 Kiến thức:
- Ôn tập, khắc sâu nội dung, ý nghĩa văn bản, nghệ thuật của văn bản
2 Năng lực
a Năng lực đặc thù
- Viết được bài văn nghị luận phân tích về hình ảnh tiêu biểu của bài thơ
- Viết được bài văn cảm nhận về bài thơ
b Năng lực chung: Tự học, hợp tác và giải quyết vấn đề.
3 Thái độ: Biết vận dụng kiến thức vào việc học tác giả, tác phẩm cụ thể.
I CHUẨN BỊ
1 Giáo viên: Bài soạn
2 Học sinh: Vở ghi, tài liệu tham khảo
III NỘI DUNG
A KIẾN THỨC CƠ BẢN
1 Tác giả
- Ông là nhà thơ trưởng thành trong thời kì kháng chiến chống Mĩ cứu nước Viết về
vẻ đẹp tĩnh lặng, thanh bình của thiên nhiên và cuộc sống
- Thơ ông trong sáng, nhẹ nhàng, giàu cảm xúc
2 Tác phẩm
2.1 Hoàn cảnh sáng tác
- Viết cuối năm 1977, khi đất nước đã thống nhất
- In trong tập “Từ chiến hào đến thành phố
2.2 Mạch cảm xúc của bài thơ:
- Ngỡ ngàng, bâng khuâng -> Say sưa, ngây ngất -> Ngẫm ngợi, nghĩ suy
2.3 Ý nghĩa nhan đề
Nhan đề sử dụng phép đảo ngữ Tác giả đảo động từ “sang” lên trước danh từ “thu”
để nhằm nhấn mạnh sự vận động, chuyển biến của đất trời cũng như sự vận động trong cảm xúc của con người trong giây phút giao mùa từ hạ sang thu
2.4 Bố cục
- Khổ 1: Tín hiệu sang thu
- Khổ 2: Không gian đât trời sang thu
- Khổ 3: Suy ngẫm lúc sang thu
2.5 Nghệ thuật
Bài thơ viết theo thể thơ năm chữ, sử dụng rất nhiều những hình ảnh sinh động hấp dẫn, cảnh tượng được miêu tả tự nhiên chân thực, ngôn ngữ thơ trong sáng, giản
dị, gợi nhiều cảm xúc Cách sử dụng từ ngữ độc đáo, cảm nhận tinh tế, giọng thơ êm đềm sử dụng các biện pháp tu từ quen thuộc
2.6 Giá trị nội dung
Những cảm nhận tinh tế cùng sự quan sát vô cùng tỉ mỉ của tác giả về sự biến chuyển của đất trời từ cuối mùa hạ sang thu Từ đó bộc lộ tình yêu thiết tha với thiên nhiên của một tâm hồn nhạy cảm và sâu sắc
Trang 2B LUYỆN TẬP
Đề 1: Cảm nhận của em về bức tranh thiên nhiên lúc giao mùa qua đoạn thơ
sau:
Bỗng nhận ra hương ổi Phả vào trong gió se Sương chùng chình qua ngõ Hình như thu đã về
Sông được lúc dềnh dàng Chim bắt đầu vội vã
Có đám mây mùa hạ Vắt nửa mình sang thu (Sang Thu, Hữu Thỉnh – Ngữ văn 9, tập 2,NXBGD)
GỢI Ý ĐÁP ÁN
1 Mở Bài
- Giới thiệu tác giả Hữu Thỉnh và bài thơ “Sang thu”
- Giới thiệu đoạn thơ và nêu cảm nhận khái quát về bức tranh thiên nhiên lúc giao mùa qua đoạn thơ đó
+ Trích dẫn đoạn thơ
2 Thân bài
a Khái quát về tác phẩm
Bài thơ “Sang thu” của Hữu Thỉnh được sáng tác năm 1977 - 2 năm sau ngày đất nước giành được độc lập Bài thơ đã ghi lại những cảm nhận tinh tế của nhà thơ trong thời khắc giao mùa đồng thời bộc lộ những chiêm nghiệm, những suy ngẫm về
con người, về cuộc đời vốn đầy dẫy những khó khăn thử thách
b Cảm nhận đoạn thơ
Luận điểm 1: Ở khổ thơ thứ nhất, bức tranh thiên nhiên lúc giao mùa được vẽ lên bằng những hương vị, những hình ảnh đậm chất thôn quê ở vùng đồng bằng Bắc bộ.
- Nhà thơ cảm nhận màu thu rất riêng, rất mới, bằng sự rung động tinh tế
Bỗng nhận ra hương ổi
Phả vào trong gió se
Trang 3trong “gió se” – thứ gió khô và se se lạnh, đặc trưng của mùa thu về ở miền Bắc Đó
là “hương ổi” – mùi hương đặc sản của dân tộc, mùi hương riêng của mùa thu làng quê ở vùng đồng bằng Bắc Bộ Việt Nam
+ Mùi hương ấy không hòa vào quyện vào mà “phả” vào trong gió “Phả” nghĩa là bốc mạnh và tỏa ra từng luồng Hữu Thỉnh đã không tả mà chỉ gợi, đem đến cho người đọc một sự liên tưởng thú vị: tại vườn tược quê nhà, những quả ổi chín vàng trên các cành cây kẽ lá tỏa ra hương thơm nức, thoang thoảng trong gió Chỉ một chữ
“phả” thôi cũng đủ gợi hương thơm như sánh lại Sánh lại bởi hương đậm một phần, sánh bởi tại gió se
- Hình ảnh “Sương chùng chình qua ngõ” gợi ra những làn sương mỏng manh,mềm mại, giăng mắc màn khắp đường thôn ngõ xóm làng quê Nó làm cho khí thu mát mẻ
và cảnh thu thơ mộng, huyền ảo, thong thả, bình yên
+ Nhà thơ đã nhân hóa màn sương qua từ “chùng chình” Phép tu từ ấy khiến cho sương thu như chứa đầy tâm trạng Nó như đang chờ đợi ai hay lưu luyến điều gì? Câu thơ lắng đọng tạo cảm giác mơ hồ đan xen nhiều cảm xúc
=> Bằng tất cả các giác quan: khứu giác, xúc giác và thị giác, nhà thơ cảm nhận những nét đặc trưng của mùa thu đều hiện diện Có “hươngổi”, “gió se” và “sương” Mùa thu đã về trên quê hương
- Vậy mà nhà thơ vẫn còn dè dặt: “Hình như thu đã về” Một chút nghi hoặc, một chút bâng khuâng không thật rõ ràng Đúng là một trạng thái cảm xúc của thời điểm chuyển giao Thu đến nhẹ nhàng quá, mơ hồ quá
=> Đằng sau không gian làng quê sang thu ấy ta cảm nhận được tâm hồn nhạy cảm của một tình yêu thiên nhiên, yêu cuộc sống
*Luận điểm 2: Sang khổ thơ thứ 2 bức tranh thiên nhiên lúc giao mùa được miêu tả ở một không gian rộng hơn cao hơn
- Sau giây phút ngỡ ngàng và khe khẽ vui mừng, cảm xúc của thi sĩ tiếp tục lan tỏa,
mở ra trong cái nhìn xa hơn, rộng hơn:
Sông được lúc dềnh dàng Chim bắt đầu vội vã
Có đám mây mùa hạ Vắt nửa mình sang thu
+ Bức tranh mùa thu được cảm nhận bởi sự thay đổi của đất trời theo tốc độ di
Trang 4chuyển từ hạ sang thu, nhẹ nhàng mà rõ rệt Thiên nhiên sang thu đã được cụ thể
bằng những hình ảnh:“sông dềnh dàng”, “chim vội vã”, “đám mây vắt nửa mình” =>Thiên nhiên đã được quan sát ở một không gian rộng hơn, nhiều tầng bậc hơn Và bức tranh sang thu từ những gì vô hình như “hương ổi” ,”gió se”, từ nhỏ
hẹp như con ngõ chuyển sang những nét hữu hình, cụ thể với một không gian vừa dài rộng, vừa xa vời
- Đến đây tác giả cảm nhận thu sang bằng cả tâm hồn:
Sông được lúc dềnh dàng Chim bắt đầu vội vã
+ Bằng phép nhân hóa đặc sắc, nhà thơ đã rất tài hoa ghi lại linh hồn của cảnh vật, của dòng sông quê hương nơi vùng đồng bằng Bắc Bộ ăm ắp nước phù sa, vươn mình giữa ruộng đồng vào những ngày giao mùa Vào mùa thu, nước sông êm đềm, nhẹ nhàng, trôi lững lờ mà không chảy xiết như sau những cơn mưa mùa hạ Cái “dềnh dàng” của dòng sông không chỉ gợi ra vẻ êm dịu của bức tranh thiên nhiên mùa thu
mà còn mang đầy tâm trạng của con người như chậm lại,như trễ nải, như ngẫm ngợi nghĩ suy về những trải nghiệm trong cuộc đời
+Trái ngược với vẻ khoan thai của dòng sông là sự vội vàng của những cánh chim trời bắt đầu di trú về phương Nam Không gian trở nên xôn xao, không có âm thanh nhưng câu thơ lại gợi được cái động
+ Hai câu thơ đối nhau rất nhịp nhàng, dựng lên hai hình ảnh đối lập, ngược chiều nhau: sông dưới mặt đất, chim trên bầu trời, sông“dềnh dàng” chậm rãi, chim “vội vã” lo lắng Đó là sự khác biệt của vạn vật trên cao và dưới thấp trong khoảnh khắc giao mùa
+ Nhà thơ đã gợi ra tốc độ trái chiều của thiên nhiên,của sự vật để tạo ra một bức tranh mùa thu đang về - có những nét dịu êm, nhẹ nhàng, lại có những nét hối hả, vội vã
- Hình ảnh “mây vắt nửa mình”: là phát hiện thú vị, độc đáo, sáng tạo -> những đám mây xanh mỏng lững lờ bảng lảng trôi như một dải lụa nửa nghiêng về mùa hạ nửa ngả về mùa thu⇒ Con người vừa muốn níu kéo cái rực rỡ của mùa hè vừa muốn vội
vã làm việc chưa xong khi mùa thu chưa ngả chiều
3 Đánh giá
- Đoạn thơ có giọng điệu nhẹ nhàng, sử dụng biện pháp tu từ nhân hóa, các hình ảnh thơ tự nhiên, không trau chuốt mà giàu sức gợi cảm,
- Đoạn thơ đã thể hiện một cách đặc sắc những cảm nhận tinh tế để tạo ra một bức tranh chuyển giao từ cuối hạ sang thu nhẹ nhàng, êm dịu,trong sáng nên thơ…ở vùng
Trang 5đông bằng Bắc Bộ
- Đọc “Sang thu”, ta nhận ra ở Hữu Thỉnh là tình yêu tha thiết với thiên nhiên, là một tâm hồn tinh thế và vô cùng nhạy cảm Điều đó thật đáng để ta trân trọng
III, Kết bài
Nêu cảm xúc, liên hệ
Đề 2: Mở đầu bài thơ “Sang thu”, Hữu Thỉnh viết:
“Bỗng nhận ra hương ổi
Phả vào trong gió se
Sương chùng chình qua ngõ
Hình như thu đã về.”
Câu 1: Xác định thành phần tình thái trong đoạn thơ trên? Giải nghĩa từ “chùng chình”
Câu 2: Nhận xét cách tổ chức, sắp xếp trật tự từ trong nhan đề bài thơ “Sang thu”? Cho biết phương thức biểu đạt chính của đoạn thơ?
Câu 3: Câu thơ: “Sương chùng chình qua ngõ” sử dụng phép tu từ nào? Nêu tác dụng của phép tu từ đó? Chép một câu thơ hoặc một khổ thơ khác trong một bài thơ đã học trong chương trình Ngữ Văn 9 cũng có cách sử dụng như vậy? (ghi rõ tên tác giả,, tác phẩm)
Câu 4: Hình ảnh ngõ trong đoạn thơ trên có thể hiểu là cầu nối thời gian giữa hai mùa Trong khồ thứ hai của bài “Sang thu” cũng có một hình ảnh mang ý nghĩa tương tự Đó là hình ảnh nào? Nêu cảm nhận của em về hình ảnh đó
Câu 5: Phân tích khổ thơ trên bằng đoạn văn quy nạp khoảng 12 câu để làm rõ những cảm nhận tinh tế của tác giả trước biến chuyển của đất trời từ hạ sang thu Trong đó
có sử dụng câu bị động và câu có thành phần khởi ngữ (gạch chân)
Câu 6: Dựa vào hiểu biết về tác phẩm, bằng đoạn văn diễn dịch khoảng 12 câu hãy làm rõ những cảm nhận tinh tế của tác giả về đất trời lúc sang thu Trong đoạn văn có
sử dụng phép thể để liên kết câu và câu cảm thán
GỢI Ý ĐÁP ÁN
1 Thành phần tình thái, giải nghĩa từ:
- Câu chứa thành phần tình thái: "Hình như thu đã về” Thành phần tình thái là:
“Hình như”
- “Chùng chình”: cố ý làm chậm lại để kéo dài thời gian
2 Cách sắp nhan đề bài thơ “Sang thu”, phương thức biểu đạt khổ thơ đầu:
- Cách sắp xếp nhan đề: Đặt động từ lên trước danh từ Nhấn mạnh sự cảm nhận tinh tế của tác giả về sự chuyển biến của thiên nhiên đất trời trong thời điểm giao mùa
- Phương thức biểu đạt chính khổ đầu: Biểu cảm
3 Biện pháp tu từ câu thơ: “Sương chùng chình qua ngõ”:
Trang 6- Phép nhẩn hóa: “sương chùng chình”
- Tác dụng:
+ Gợi vẻ đẹp làn sương đẩu thu
+ Cảnh vật sang thu thấp thoáng hồn người sang thu bịn rịn, lưu luyến
+ Tăng giá trị gợi cảm cho câu thơ, gợi khung cảnh lâng quê êm đềm, thơ
mộng
- Chép câu thơ (khổ thơ) bất kì: “Sóng đã cài then đêm sập cửa”
- Tên tác giả - tác phẩm: Đoàn thuyền đánh cá, tác giả Huy Cận
4 Hình ảnh “ngõ” trong đoạn thơ giúp liên tưởng:
- Hình ảnh đám mây
- Tác giả đã sử dụng nghệ thuật nhân hóa, cách diễn đạt đầy ấn tượng “Có đám mây mua hạ/Vắt nửa mình sang thu” Chữ “vắt” đã làm lạ hóa và ảo hóa hình ảnh đám mây
- Hình ảnh đám mây còn:
+ Gợi hình ảnh lãng mạn: đám mây như một tấm khăn voan trong suốt, nhẹ nhàng, buông lơi giữa bầu trời
+ Đám mây trở thành nhịp cầu thời gian duyên dáng, yểu điệu nối giữa hai mùa + Gợi được tình người dùng dằng, bịn rịn, nửa như lưu luyến mùa hè đầy nắng, nửa như rộng mở để đón nhận vẻ tươi mát của thu
5 - Sự biến chuyển của tạo vật với những đặc trưng của thu về đã đánh thức cảm giác quan tinh tế của nhà thơ Bắt đầu bằng hương ổi thơm náo nức “phả” vào trong “gió se”, cơn gió đặc trưng của mùa thu đất Bắc
-Từ “phả” gợi hương thơm như sánh lại, đậm đà, luồn vào trong gió làm thức dậy cả không gian vườn ngõ Ở đây có sự chuyển đổi từ khứu giác sang xúc giác giúp người đọc cảm nhận hương thơm như sánh lại, luồn vào trong gió Từ
“bỗng” thể hiện sự bất ngờ, đột ngột có phần ngỡ ngàng, ngạc nhiên của tác giả trước sự thay đổi của thời tiết, thiên nhiên
- Sự biến chuyển của tạo vật với những đặc trưng của thu về đã đánh thức cảm giác quan tinh tế của nhà thơ Bắt đầu bằng hương ổi thơm náo nức “phả” vào trong “gió se”, cơn gió đặc trưng của mùa thu đất Bắc
-Từ “phả” gợi hương thơm như sánh lại, đậm đà, luồn vào trong gió làm thức dậy cả không gian vườn ngõ Ở đây có sự chuyển đổi từ khứu giác sang xúc giác giúp người đọc cảm nhận hương thơm như sánh lại, luồn vào trong gió Từ
“bỗng” thể hiện sự bất ngờ, đột ngột có phần ngỡ ngàng, ngạc nhiên của tác giả trước sự thay đổi của thời tiết, thiên nhiên
6 - Những cảm nhận của tác giả về đất trời lúc sang thu thể hiện qua nhiều yếu tố, bằng nhiều giác quan và sự rung động tinh tế
Trang 7- Sự cảm nhận tinh tế của nhà thơ về tín hiệu thu đã về (qua khứu giác, xúc giác
và thị giác, hương ổi, gió se và sương qua ngõ; cảm xúc: bỗng, Hình như ) (khổ 1)
- Cảm nhận tinh tế cùa nhà thơ về biến chuyển của đất trời (từ vườn, ngõ, sông, mây, sấm, hàng cây ) (Trải đều các khổ)
- Đặc sắc nghệ thuật: Sử dụng từ ngữ gợi hình, biện pháp tu từ, nghệ thuật đối
=> Sự quan sát tinh tế, tâm hồn nhạy cảm, tài năng nghệ thuật thơ của nhà thơ
IV HƯỚNG DẪN HỌC SINH TỰ HỌC
- Viết bài hoàn chỉnh cho dàn ý trên
- BÀI TẬP VỀ NHÀ
Bài 1: Cho câu thơ sau:
“Vẫn còn bao nhiêu nắng”
Câu 1: Chép chính xác ba câu thơ cuối Tại sao tác giả đặt tên là "Sang thu” mà không phải là “Thu sang”?
Câu 2: Trong hai câu thơ cuối đoạn thơ vừa chép, tác giả đã sử dụng các biện pháp nghệ thuật nào? Tác dụng của các biện pháp nghệ thuật này trong việc thể hiện chủ
đề tác phẩm? Cũng trong bài thơ “Sang thu”, các biện pháp nghệ thuật đó đã được sử dụng ở câu thơ nào khác?
Cáu 3: Tác giả muốn gửi gắm suy ngẫm, triết lí nào qua hai câu thơ cuối? Hãy nêu suy nghĩ của em về ý nghĩa của những suy ngẫm, triết lí ấy
Câu 4: Từ khổ thơ trên kết hợp những hiểu biết của em về xã hội, chúng ta nhận thấy trong cuộc sống không chỉ có những thuận lợi mà còn gặp rất nhiều những khó khăn thử thách trên con đường đời Hãy nêu những suy nghĩ và cách ứng phó của em trước những khó khăn thử thách ấy