Vấn đề xã hội công dân trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền. Vận dụng ở Việt Nam hiện nay

Giữa nhà nước pháp quyền và xã hội công dân, cũng như giữa nhà nước pháp quyền và cá nhân (công dân) có mối quan hệ biện chứng. Đó là quan hệ thống nhất về quyền và nghĩa vụ pháp lý, được khẳng định bằng hiến pháp và cụ thể hoá thông qua các quan hệ pháp luật. Để giải quyết rõ hơn mối quan hệ giữa nhà nước pháp quyền và xã hội công dân, nhóm chúng em xin chọn đề tài bài tập nhóm: “Vấn đề xã hội công dân trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền. Vận dụng ở Việt Nam hiện nay”.

BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI

o0o BÀI TẬP NHÓM Môn: TRIẾT HỌC Chuyên đề 05

Đề bài:

“Vấn đề xã hội công dân trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền Vận dụng ở Việt Nam hiện nay”

Hà Nội – 2020

BIÊN BẢN XÁC ĐỊNH MỨC ĐỘ THAM GIA VÀ KẾT QUẢ THAM GIA LÀM BÀI TẬP NHÓM

Tổng số thành viên của nhóm: 17

Có mặt:

Nội dung:

Tên bài tập: Bài tập nhóm

Môn học: Triết học

Xác định mức độ tham gia và kết quả tham gia của từng sinh viên trong việc thực hiện bài tập nhóm Kết quả như sau:

STT Mã SV Họ và tên

Đánh giá của SV SV

ký tên

Đánh giá của GV

A B C Điểm (số) Điểm (chữ) Giáo

viên

X X X X X X X X X X X X X X

Hà Nội, ngày tháng 03 năm 2020

Kết quả điểm bài viết: NHÓM TRƯỞNG

- Giáo viên chấm thứ nhất:

- Giáo viên chấm thứ hai:

Kết quả điểm thuyết trình:

- Giáo viên cho thuyết trình:

Điểm kết luận cuối cùng: Nguyễn Hùng Sơn

- Giáo viên đánh giá cuối cùng:

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

NỘI DUNG 1

I Một số khái niệm 1

1 Khái niệm nhà nước pháp quyền 1

2 Khái niệm xã hội công dân 2

II Vấn đề xã hội công dân trong xây dựng nhà nước pháp quyền 3

1 Mối quan hệ giữa nhà nước pháp quyền và xã hội công dân 3

2 Vấn đề xã hội công dân trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền 4

III vận dụng thực tiễn ở Việt Nam hiện nay 5

1 Xã hội công dân ở Việt Nam 5

2 Những khó khăn trong việc xây dựng xã hội công dân ở Việt Nam và một số kiến nghị 7

KẾT LUẬN 9

Danh mục tài liệu tham khảo

MỞ ĐẦU

Giữa nhà nước pháp quyền và xã hội công dân, cũng như giữa nhà nước pháp quyền và cá nhân (công dân) có mối quan hệ biện chứng Đó là quan hệ thống nhất

về quyền và nghĩa vụ pháp lý, được khẳng định bằng hiến pháp và cụ thể hoá thông qua các quan hệ pháp luật Để giải quyết rõ hơn mối quan hệ giữa nhà nước pháp

quyền và xã hội công dân, nhóm chúng em xin chọn đề tài bài tập nhóm: “Vấn đề

xã hội công dân trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền Vận dụng ở Việt Nam hiện nay”

NỘI DUNG

I Một số khái niệm

1 Khái niệm nhà nước pháp quyền

Bằng việc tổng kết lịch sử và những quan điểm hiện đại xung quanh nội dung phạm trù nhà nước pháp quyền, có thể đi đến định nghĩa:

Nhà nước pháp quyền là một hình thức (phương thức) tổ chức và vận hành quyền lực – mà quyền lực đó thuộc về nhân dân, dựa trên các nguyên tắc: phục tùng tính tối cao của pháp luật, phân công quyền lực, dân chủ công bằng; nhằm mục đích bảo vệ tối đa chủ quyền của nhân dân.

Nhà nước pháp quyền có những đặc trưng cơ bản – phổ biến sau đây:

- Nhà nước pháp quyền là nhà nước thừa nhận và tôn trọng tính tối cao của luật, mà trước hết là hiến pháp Biểu hiện trực tiếp ở việc nhà nước tự đặt mình dưới luật

- Nhà nước pháp quyền là nhà nước tuân thủ nguyên tắc phân công quyền lực theo ba quyền năng cơ bản là: Lập pháp, Hành pháp và Tư pháp Ba quyền năng này được giao cho ba cơ quan khác nhau nhằm kiểm soát, kiềm chế lẫn nhau trong việc thực thi quyền lực, tránh sự tùy tiện và lạm quyền Sự hình thành và vận hành của ba cơ quan này cũng phải do Luật định

- Sự hiện diện một nền dân chủ, được nhận biết thông qua: chế độ bầu cử để hình thành nên các cơ quan nhà nước; sự kiểm tra và giám sát của xã hội công dân đối với các cơ quan đó; thông qua sự hiện diện của một hệ thống các nguyên tắc, chế định, các quy phạm về chủ quyền của nhân dân, cùng với những cơ chế pháp luật hữu hiệu nhằm đảm bảo sự thực thi quyền và nghĩa vụ của công dân

- Nhà nước tôn trọng và bảo đảm các quyền con người (nhân quyền)

- Trong quan hệ quốc tế, nhà nước pháp quyền là nhà nước có năng lực giải quyết đúng đắn mối quan hệ giữa các điều ước quốc tế và luật quốc gia;

2 Khái niệm xã hội công dân

Mác và Ănghen quan niệm xã hội công dân là lĩnh vực sinh hoạt và hoạt động vật chất, kinh tế của con người Xã hội công dân là một tổ chức xã hội phát triển trực tiếp từ sản xuất và lưu thông, là sự thống trị hoặc tổng hợp của các quan

hệ kinh tế, sản xuất phù hợp với các lực lượng sản xuất tạo thành cơ sở hạ tầng của nhà nước và toàn bộ thượng tầng kiến trúc khác

Có thể nhìn nhận xã hội công dân từ hai phía: từ quan hệ giữa quốc gia vói quốc gia (bên ngoài); và từ quan hệ giữa cộng đồng bên trong một quốc gia với nhà nước của nó (bên trong) Xã hội công dân là một xã hội mà trong đó các thành viên

ý thức và sẵn sàng hành động trên cơ sở của ý thức ấy các giá trị sau đây:

- Quyền sống và tồn tại một cách xứng đáng (đây là giá trị vốn có ở mỗi con người);

- Quyền có gia đình, quyền có Tổ quốc;

- Quyền tự quyết dân tộc;

- Quyền bảo vệ môi trường (đây là quyền mới được phát hiện ra ở thế kỷ XX này và được coi là quyền tự nhiên của con người, bởi vì quyền sống và tồn taiji xứng đáng phụ thuộc vào quyền bảo vệ môi trường);

- Quyền tự do – Đó là quyền làm tất cả những gì không gây nguy hại cho người khác, trong đó có quyền tự do về chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa, tín

ngưỡng

- Quyền bình đẳng trước pháp luật;

- Quyền sở hữu;

- Quyền lao động, nghỉ ngơi, học tập;

- Quyền được hấp thụ và sử dụng các giá trị văn hóa nhân loại;

- Cộng đồng được sống trong môi trường dân chủ- thể hiện ở chỗ tinh thần nhân quyền thâm nhập vào tất cả các khâu của quyền lực nhà nước (từ công đoạn: hình thành, vận hành, kiểm tra giám sát, hiệu chỉnh, thay mới);

- Các cá nhân hành động trên cơ sở đã ý thức được về quyền và nghĩa vụ của mình đối với nhà nước

II Vấn đề xã hội công dân trong xây dựng nhà nước pháp quyền.

1 Mối quan hệ giữa nhà nước pháp quyền và xã hội công dân

- Mối quan hệ giữa nhà nước pháp quyền và xã hội công dân là mối quan

hệ giữa quyền lực công cộng và tự do cá nhân

Để đi tới tự do cá nhân, lịch sử nhân loại đã phải tìm kiếm các hình thức quản lý xã hội khác nhau để rồi đi đến việc tạo ra quyền lực công cộng dưới dạng nhà nước pháp quyền Bởi vậy, nhà nước pháp quyền không can thiệp vào xã hội công dân mặc dù - tất cả mọi nhu cầu của xã hội công dân - đều phải qua ý chí nhà nước để có được hình thái công lý chung, dưới dạng các đạo luật Phép biện chứng duy vật giữa nhà nước và xã hội công dân như sau: không phải xã hội công dân do nhà nước tạo lập và quy định, mà trái lại, nhà nước do xã hội công dân tạo lập và

quy định Đó là điểm khởi đầu và là điểm mấu chốt của mệnh đề "nhà nước của

dân, do dân và vì dân".

- Giữa nhà nước pháp quyền và xã hội công dân có mối quan hệ tương tác qua lại chặt chẽ và sự kết hợp hài hoà

C.Mác và Ph.Ănghen cho rằng, nhà nước tồn tại bên cạnh và bên ngoài xã hội công dân; nhà nước được xây dựng trên cơ sở xã hội công dân nên các thiết chế của xã hội công dân đều tác động đến nhà nước và vì thế, nó mang một hình thức chính trị nhất định Dĩ nhiên, các thể chế của xã hội công dân nằm ngoài (nằm bên cạnh như cách nói của C.Mác) các thể chế nhà nước nên chúng có sự độc lập tương đối, không phụ thuộc hoàn toàn vào nhà nước Mặc dù coi xã hội công dân là thành tựu vĩ đại của xã hội loài người, song C.Mác đã không gắn nó với nhà nước “kiểu mới” Nguồn gốc và ý nghĩa của thuật ngữ xã hội công dân, theo ông, chỉ gắn với giai đoạn tư bản chủ nghĩa của sản xuất và lưu thông hàng hoá

Quan điểm của các học giả tư sản đương đại cho rằng, khó có thể hình dung nên xã hội công dân mà trong đó không có nhà nước pháp quyền và cũng không thể

có nhà nước pháp quyền, nếu nhà nước đó không phục vụ xã hội công dân; rằng, nhà nước pháp quyền được hình thành là để bảo vệ các quyền tự do và lợi ích hợp pháp của con người, để phục vụ xã hội công dân và nó chỉ có thể phát triển, tồn tại

và ổn định trong xã hội công dân Chúng ta cũng đã từng được biết đến các khái

niệm “nhà nước phục vụ”, “nhà nước phúc lợi chung”… Theo quan điểm của các

luật gia tư sản, nhà nước pháp quyền đó là Nhà nước phục vụ Nó thực hiện chức năng điều chỉnh, đáp ứng những nhu cầu, đòi hỏi của xã hội pháp quyền, tức là đảm bảo cho sự thống trị của pháp luật và không cho phép sự can thiệp hành chính vào các quá trình tự điều chỉnh trong xã hội

2 Vấn đề xã hội công dân trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền.

Muốn xây dựng nhà nước pháp quyền, phải đi từ xã hội công dân Đó cũng là con đường tuần tự mà lịch sử đã đi

Nếu như trước đây, trong đấu tranh giành độc lập dân tộc, mỗi hành động cụ thể, phải đặt lợi ích tối cao của dân tộc lên hàng đầu, lợi ích của bộ phận của giai cấp, của nhóm xã hội chỉ có thể thực hiện được thông qua thực hiện lợi ích tối cao -độc lập dân tộc, thì ngày nay, khi nhân dân đã tổ chức nên Nhà nước của mình, việc

tập hợp nhân dân phải là một chu trình ngược lại, lợi ích tối cao – phát triển đất nước chỉ có thể thực hiện được thông qua quá trình thực hiện lợi ích của các tầng lớp dân cư, các nhóm xã hội Lúc này, việc xây dựng Nhà nước pháp quyền không thể tách rời xây dựng xã hội công dân

Mặt khác, xã hội công dân chính là nguồn vốn con người, nguồn vốn xã hội của đất nước nói chung và của Nhà nước nói riêng Đây cũng là nguồn vốn, nguồn lực cho quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền và phát triển đất nước như mong muốn Tình trạng yếu kém của xã hội công dân sẽ làm cho các chế độ nhà nước trở nên độc tài (và ngược lại, nhà nước độc tài lại làm cho xã hội công dân yếu kém) Điều đó dẫn đến sự suy thoái của chính nhà nước Chỉ cần một số tổ chức kích động tâm trạng bất mãn của nhân dân, kết hợp với sự can thiệp từ bên ngoài là có thể huy động đông đảo người dân tham gia biểu tình, hoặc bạo động lật đổ nhà nước Nếu một xã hội công dân mạnh thì sẽ có khả năng phòng ngừa, loại bỏ những

âm mưu vụ lợi, thế lực thù địch cả từ bên trong và từ bên ngoài

III Vận dụng thực tiễn ở Việt Nam hiện nay.

Sau khi giành được chính quyền từ tay thực dân Pháp và thành lập nhà nước Dân chủ Cộng hòa theo Hiến pháp 1946, xã hội công dân Việt Nam mới trong giai đoạn sinh thành, có một số yếu tố đã phát triển dầy đủ, còn số khác chưa phát triển hoặc trong tình trạng còn manh nha Sự củng cố và phát triển xã hội công dần đã bị ngưng đọng lại bởi hai cuộc kháng chiến, và sau này - bởi thể chế nhà nước tập trung quan liêu bao cấp trong cuối thập kỷ 70-80 Giờ đây, khi tiến hành xây dựng nhà nước pháp quyền, một lần nữa chúng ta phải đối mặt vấn đề tái dựng xã hội công dân Có nghĩa là cần ý thức hơn nữa các giá trị của xã hội công dân, đóng góp cho quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền

1 Xã hội công dân ở Việt Nam

- Thứ nhất, các tổ chức xã hội của công dân ngày càng hoàn thiện, số lượng càng nhiều trên những lĩnh vực khác nhau.

Có thể nói, ở nước ta đang thực sự tồn tại một xã hội công dân, điều đó thể hiện ở mặt tổ chức, hiện có khoảng 500 tổ chức (hội) hoạt động ở quy mô toàn quốc, khoảng 3000 hội hoạt động quy mô địa phương, hàng vạn hội ở quy mô huyện và cơ sở, chúng có kết cấu như sau:

+ Trong lĩnh vực chính trị-xã hội: Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và 5 tổ chức chính trị - xã hội, thuộc hệ thống chính trị, nòng cốt của xã hội công dân Việt Nam,

đã được chế định bới Hiến pháp và Luật

+ Trong lĩnh vực kinh tế: Các hiệp hội sản xuất, kinh doanh và dịch vụ, như: Hiệp hội: Thép, Xi măng, Xây dựng, Kiến trúc, Mía đường, Cafe-Ca cao, Xuất khẩu gạo

+ Trong lĩnh vực khoa học và công nghệ có Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật, các tổ chức nghiên cứu dân lập…

+ Trong lĩnh vực xã hội: Các tổ chức xã hội - nghề nghiệp, các nhóm (tổ chức) lợi ích, từ thiện, nhân đạo, hữu nghị, các tổ chức của các giới

+ Các tổ chức phi chính phủ (NGOs) Việt Nam v.v…

Theo đó các tổ chức chính trị - xã hội đang đóng vai trò là lực lượng nòng cốt của xã hội công dân Việt Nam Những tổ chức này có tác dụng rất lớn phát huy trí tuệ, ý thức trách nhiệm và đạo đức của từng người dân, thể hiện quan điểm, nguyện vọng của dân chúng trước hiện trạng xã hội hoặc chủ trương chính sách của chính quyền Như vậy, các tổ chức công dân hoàn thiện và ngày càng khẳng định vai trò quan trọng của mình trong đời sống chính trị – kinh tế – xã hội của đất nước Xã hội công dân góp phần quyết định khiến người dân cảm thấy mình thực

sự là chủ nhân của đất nước trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền

- Thứ hai, Nhà nước đã và đang xây dựng quy chế trách nhiệm qua lại giữa nhà nước, xã hội và cá nhân theo nguyên tắc quyền lực nhà nước phải thực sự thuộc về nhân dân- một đặc điểm quan trọng của Nhà nước pháp quyền.

Nhà nước can thiệp vào các thiết chế của xã hội công dân chủ yếu và cơ bản

thông qua pháp luật Ở đây, một vấn đề đặt ra là cần có sự kết hợp, thống nhất giữa quản lý xã hội bằng pháp luật và quản lý xã hội bằng đạo đức Nhà nước sử dụng pháp luật để quản lý xã hội, song cần có sự bổ sung bằng cách chắt lọc, phát huy những giá trị của truyền thống mà cuộc sống ngày hôm nay vẫn đang cần có chúng Trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, để bảo đảm quyền lực của nhân dân, Đảng và Nhà nước ta thường xuyên tổng kết thực tiễn, nghiên cứu, tìm tòi những hình thức và cơ chế, tạo điều kiện và khả năng cho nhân dân tham gia thiết thực vào xây dựng, quản lý nhà nước và quản lý xã hội

2 Những khó khăn trong việc xây dựng xã hội công dân ở Việt Nam và một số kiến nghị

Tuy nhiên, ngoài những kết quả to lớn, vẫn còn không ít yếu kém, sau đây, nhóm xin đưa ra hai khó khăn điển hình:

Thứ nhất, tình trạng dân chủ hình thức chưa được khắc phục triệt để Nạn

tham nhũng, lãng phí và quan liêu còn nghiêm trọng Thực tế đó đòi hỏi chúng ta phải tiếp tục nghiên cứu để hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước Có nhiều cơ chế kiểm soát khác nhau, nhưng dù vận dụng cơ chế nào cũng phải tuân thủ một nguyên tắc cơ bản của nhà nước pháp quyền - đảm bảo tính tối cao của hiến pháp và pháp luật Hiến pháp được đặt ở vị trí cao nhất của hệ thống pháp luật,

là văn bản pháp luật có hiệu lực pháp lý cao nhất ghi nhận các quyền, nghĩa vụ và bảo hộ cho công dân Bất cứ cá nhân hay tập thể nào (kể cả cơ quan nhà nước), nếu

vi phạm hiến pháp và pháp luật, cũng đều có thể bị đưa ra xét xử tại toà án

Trong giai đoạn hiện nay, Nhà nước cần phải, một mặt, tiếp tục hoàn thiện chế

độ bầu cử nhằm tạo điều kiện cho nhân dân tích cực tham gia vào quá trình bầu cử, bảo đảm cho nhân dân lựa chọn được những ngườỉ đại diện có đủ phẩm chất, năng lực ủy quyền cho họ thực hiện quyền lập pháp; mặt khác, cần tiếp tục hoàn thiện tổ chức và hoạt động của các cơ quan dân cử, xây dựng cơ chế pháp lý hữu hiệu bảo đảm cho các cơ quan, dân cử phát huy được vai trò của mình, thực hiện đúng và

đầy đủ chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của mình.

Thứ hai, hiện nay, Nhà nước đã ban hành nhiều luật liên quan đến xã hội công dân, nhưng còn thiếu, thậm chí thiếu những luật rất cơ bản để quản lý xã hội Nhà nước quản lý xã hội công dân bằng hệ thống pháp luật, chính sách và các

công cụ khác Sự thiếu vắng pháp luật làm cho việc quản lý nhà nước rất khó khăn, đặc biệt là đối với các cơ quan chức năng Do thiếu luật, các cơ quan chức năng không biết ứng xử như thế nào đối với các tổ chức hợp pháp (có đăng ký) với các

tổ chức không hợp pháp (chưa hoặc không đăng ký) Việc đăng ký cũng rất khó khăn Tổ chức nào thì được đăng ký, tổ chức nào thì không được?

Hiện nay, các tổ chức được đăng ký cũng mới chỉ đăng ký điều lệ, trong đó xác định mục đích, tôn chỉ Nhưng trong một xã hội công dân không chỉ là một tổ chức đơn lẻ và không thể chỉ giới hạn trong mục đích, tôn chỉ mà còn rộng hơn nhiều liên quan đến Nhà nước, đến hệ thống chính trị, hệ thống xã hội, đến các tổ chức khác và quyền của các cá nhân công dân Do chúng ta chưa có luật về hiệp hội, nên những vấn đề này nhà nước không quản lý được, không thể áp dụng các chế tài đối với các hành vi sai trái của các tổ chức) Do đó, Nhà nước cần hoàn thiện văn bản pháp luật về hội và Hiệp hội

Thứ ba, một số công dân trong xã hội còn chưa tự ý thức được về trách nhiệm xây dựng của bản thân mình Trong mối quan hệ giữa nhà nước và cá nhân

(công dân), đòi hỏi nhà nước pháp quyền phải có trách nhiệm đối với công dân, trước hết là các bảo đảm pháp lý để thực hiện các quyền tự do, dân chủ của công dân thì mặt khác, pháp luật cũng đòi hỏi công dân phải có trách nhiệm với nhà nước và xã hội; Theo đó, mỗi cá nhân phải tự nâng cao ý thức trách nhiệm của bản thân mình Nhà nước cũng cần tập trung đầu tư nhiều hơn nữa vào khâu giáo dục ý thức pháp luật cho nhân dân; và khâu chuyển tải những tri thức pháp luật cập nhật, thiết thực đến với nhân dân, quần chúng, không áp dặt, can thiệp thỏ bạo, vi phạm quyền làm chủ của quần chúng Còn về phía mình, các đoàn thể được phép phát huy tính chủ động, sáng tạo của đoàn viên, hội viên, trên cơ sở biết gắn lợi ích xã