của đề tài nhằm làm sáng tỏ các vấn đề lý luận, pháp luật về quyền con người của người bị tạm giữ, bị can trong giai đoạn điều tra và trách nhiệm của VKSND trong nhiệm vụ đó. Trên cơ sở đánh giá thực tiễn thực hiện tại VKSND thành phố Tây Ninh, tỉnh Tây Ninh để đề xuất một số kiện nghị nhằm hoàn thiện pháp luật hiện hành về đảm bảo quyền con người của người bị tạm giữ, bị can trong giai đoạn điều tra.
Mục tiêu nghiên cứu của đề tài
Mục tiêu nghiên cứu của đề tài là làm rõ các vấn đề lý luận và pháp luật liên quan đến quyền con người của người bị tạm giữ và bị can trong giai đoạn điều tra, cũng như trách nhiệm của Viện Kiểm sát Nhân dân (VKSND) trong nhiệm vụ này Nghiên cứu sẽ dựa trên việc đánh giá thực tiễn tại VKSND thành phố Tây Ninh, tỉnh Tây Ninh, từ đó đề xuất một số kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật hiện hành về việc bảo đảm quyền con người cho người bị tạm giữ và bị can trong quá trình điều tra.
Phạm vi, đối tượng nghiên cứu của đề tài
Đối tượng nghiên cứu
Bài báo cáo thực tập tốt nghiệp này tập trung vào việc nghiên cứu lý luận và thực tiễn liên quan đến trách nhiệm của Viện Kiểm sát Nhân dân (VKSND) trong việc bảo đảm quyền con người cho những người bị tạm giữ và bị can trong giai đoạn điều tra.
Phạm vi nghiên cứu
Báo cáo nghiên cứu này tập trung vào hệ thống pháp luật hiện hành của Việt Nam, đặc biệt là trách nhiệm của Viện Kiểm sát Nhân dân (VKSND) trong việc bảo đảm quyền con người cho người bị tạm giữ và bị can trong giai đoạn điều tra Nghiên cứu được thực hiện dựa trên thực tiễn tại VKSND thành phố Tây Ninh, tỉnh Tây Ninh, và xem xét các văn bản pháp luật quan trọng như Hiến pháp 2013 và Bộ luật Tố tụng hình sự 2015.
Phương pháp nghiên cứu
Quá trình nghiên cứu và hoàn thiện Báo cáo được thực hiện thông qua sự kết hợp của nhiều phương pháp khác nhau, trong đó chủ nghĩa duy vật biện chứng đóng vai trò nền tảng Báo cáo áp dụng một số phương pháp tiêu biểu để đạt được kết quả nghiên cứu hiệu quả.
Phương pháp phân tích là công cụ quan trọng trong việc nghiên cứu và hiểu rõ các quy định pháp luật Phương pháp này không chỉ giúp làm sáng tỏ các nội dung mà còn cho phép nhận diện các mối quan hệ và tính phụ thuộc bên trong, từ đó mang lại cái nhìn sâu sắc và chi tiết hơn về đề tài được nghiên cứu.
Phương pháp tổng hợp trong Báo cáo giúp liên kết và thống nhất các kết luận từ nội dung đã phân tích, nhằm đánh giá khái quát toàn bộ vấn đề Do đó, phương pháp tổng hợp và phân tích luôn đồng hành, mang lại cái nhìn sâu sắc hơn về vấn đề nghiên cứu.
Phương pháp đánh giá được áp dụng nhằm phản ánh nhận thức và quan điểm của tác giả về vấn đề nghiên cứu, từ đó tạo ra cái nhìn khách quan Phương pháp này thường được sử dụng trong các Báo cáo, đặc biệt khi nêu rõ những vướng mắc và bất cập của quy định pháp luật, làm cơ sở để đề xuất các giải pháp giải quyết vấn đề.
Ngoài ra, các phương pháp như quy nạp, liệt kê và so sánh cũng được áp dụng một cách linh hoạt để đạt được mục tiêu của Báo cáo.
Kết cấu của đề tài
Ngoại trừ Phần Mở đầu và Phần Kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, nội dung Báo cáo được chia làm 2 phần chính như sau:
Chương 1 trình bày lý luận chung về trách nhiệm của Viện kiểm sát trong việc bảo đảm quyền con người cho người bị tạm giữ và bị can trong giai đoạn điều tra Viện kiểm sát đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của cá nhân, đảm bảo rằng các quyền này được tôn trọng và thực thi trong quá trình điều tra Sự giám sát của Viện kiểm sát không chỉ giúp ngăn chặn các hành vi vi phạm quyền con người mà còn nâng cao tính minh bạch và công bằng trong hệ thống tư pháp.
Chương 2 trình bày thực tiễn áp dụng pháp luật tại Viện kiểm sát nhân dân thành phố Tây Ninh, tỉnh Tây Ninh, tập trung vào việc bảo đảm quyền con người cho người bị tạm giữ và bị can trong giai đoạn điều tra Bài viết cũng đề xuất một số giải pháp nhằm hoàn thiện quy trình này, nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các đối tượng liên quan.
Khái quát chung về quyền con người
1.1.1 Khái niệm quyền con người và bảo đảm quyền con người
Thuật ngữ Quyền con người đã được thế giới và Việt Nam thừa nhận từ lâu, với gần năm mươi định nghĩa khác nhau được công bố theo thống kê của Liên hợp quốc vào năm 1994 Mỗi định nghĩa tiếp cận Quyền con người từ một góc nhìn riêng, chỉ ra các thuộc tính và bản chất nhất định, nhưng chưa có định nghĩa nào khái quát được tất cả Việc đánh giá tính phù hợp của các định nghĩa này phụ thuộc vào quan điểm chủ quan của từng cá nhân Tuy nhiên, một định nghĩa được Văn phòng Cao uỷ Liên hợp quốc đưa ra đã được công nhận rộng rãi, cho rằng “Quyền con người là những bảo đảm pháp lý toàn cầu bảo vệ cá nhân và nhóm chống lại những hành động hoặc sự bỏ mặc làm tổn hại đến nhân phẩm và tự do cơ bản.” Tại Việt Nam, nhiều nhà nghiên cứu cũng đã đưa ra các khái niệm về quyền con người trong các tác phẩm của họ.
2 United Nations (1994), Human Rights: Question and Answers, Geneva, tr.4
Giáo trình lý luận và pháp luật về quyền con người, do Nguyễn Đăng Dung, Vũ Công Giao và Lã Khánh Tùng đồng chủ biên, được xuất bản năm 2009 bởi Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội Tài liệu này cung cấp những kiến thức cơ bản về quyền con người, góp phần nâng cao nhận thức và hiểu biết trong lĩnh vực pháp luật.
4 Office of High Commissioner for Human Rights (2006), Frequently Asked Questions on a Human Rights-based
Approach to Development Cooperation, New York and Geneva, tr.1
Theo tác giả Trần Thị Diễm My, quyền con người được nhận định như sau:
Quyền con người là những nhu cầu và lợi ích tự nhiên, vốn có của con người, được bảo vệ bởi pháp luật quốc gia và các thoả thuận quốc tế Tác giả đã làm rõ bản chất và phạm vi của quyền con người, trong khi TS Trần Quang Tiệp nhấn mạnh rằng quyền con người là những đặc lợi tự nhiên mà chỉ con người được hưởng trong các điều kiện chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội nhất định TSKH.PGS Lê Cảm cũng cho rằng quyền con người là giá trị xã hội cao quý, cần được tôn trọng và bảo vệ bởi pháp luật của các quốc gia và cộng đồng quốc tế Quan điểm này khẳng định vai trò của pháp luật trong việc bảo đảm quyền con người như một công cụ hữu hiệu.
Quyền con người được công nhận là những chuẩn mực toàn cầu, phản ánh giá trị nhân văn của nhân loại Những chuẩn mực này áp dụng cho tất cả mọi người, bất chấp sự khác biệt trong cách nhìn nhận Điều quan trọng là quyền con người cần được tôn trọng và bảo vệ trong mọi xã hội và giai đoạn lịch sử.
Từ những phân tích và các khái niệm đã được nêu ở trên có thể rút ra một khái niệm chung về quyền con người như sau:
Trần Thị Diễm My (2013) trong luận văn tốt nghiệp cử nhân luật tại Trường Đại học Cần Thơ đã nghiên cứu về quyền con người theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam và pháp luật quốc tế, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo vệ quyền con người trong hệ thống pháp lý hiện hành.
6 Trần Quang Tiệp (2004), Bảo vệ quyền con người trong luật hình sự, luật tố tụng hình sự Việt Nam , Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, tr.14.
7 Lê Cảm (2006), “Những vấn đề lý luận về bảo vệ các quyền con người bằng pháp luật trong lĩnh vực tư pháp hình sự”, Tòa án nhân dân, tr.15
Giáo trình lý luận và pháp luật về quyền con người, do Nguyễn Đăng Dung, Vũ Công Giao và Lã Khánh Tùng đồng chủ biên, được xuất bản năm 2009 bởi Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội Tài liệu này cung cấp những kiến thức cơ bản về quyền con người, góp phần nâng cao nhận thức và hiểu biết trong lĩnh vực pháp luật.
Quyền con người là sự kết hợp giữa quyền tự nhiên và quyền xã hội, bao gồm nhu cầu và lợi ích vốn có của con người Những quyền này được ghi nhận và bảo đảm bởi pháp luật ở cả cấp độ quốc tế và quốc gia, đồng thời được thực thi và giám sát thông qua các cơ chế khác nhau.
1.1.2 Đặc điểm quyền con người
Quyền con người có những đặc điểm cơ bản được công nhận rộng rãi, bao gồm tính phổ biến, tính không thể tước bỏ, tính không thể phân chia, và tính liên hệ, phụ thuộc lẫn nhau Những tính chất này thể hiện sự toàn diện và quan trọng của quyền con người trong xã hội.
Thứ nhất, quyền con người có tính phổ biến
Tính phổ biến của quyền con người thể hiện rằng đây là những quyền bẩm sinh, tự nhiên và vốn có của mỗi cá nhân, được áp dụng một cách bình đẳng cho tất cả mọi người, không phân biệt giới tính, dân tộc, tuổi tác hay quốc gia Quyền con người được thừa nhận và bảo đảm trên toàn cầu, tuy nhiên, tính phổ biến này cũng phụ thuộc vào các đặc trưng về điều kiện kinh tế và chính trị - xã hội của từng quốc gia trong các giai đoạn khác nhau.
Thứ hai, quyền con người không thể tước bỏ
Tính không thể tước bỏ của quyền con người có nghĩa là không ai, kể cả các cơ quan hay cán bộ Nhà nước, có quyền hạn chế hay tước đoạt quyền con người một cách tùy tiện và không chính đáng Tuy nhiên, việc tước đoạt quyền con người không phải lúc nào cũng là điều không thể, mà còn phụ thuộc vào tình huống cụ thể để đảm bảo rằng quyền của cá nhân này không xâm phạm đến quyền của cá nhân khác hoặc không vi phạm quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể khác.
Tài liệu của Liên Hợp Quốc (2000) về Đào tạo Nhân quyền cung cấp phương pháp đào tạo nhân quyền tại New York và Geneva Trong một số trường hợp, người phạm tội có thể bị tước đoạt quyền tự do hoặc thậm chí quyền sống theo quy định của pháp luật.
Thứ ba, quyền con người không thể phân chia
Đặc điểm không thể phân chia của quyền con người xuất phát từ nhận thức rằng mọi quyền đều có vị trí và vai trò quan trọng như nhau Do đó, không có quyền nào được coi là có giá trị cao hơn quyền khác Khi một quyền con người bị tước bỏ hoặc hạn chế, điều này sẽ ảnh hưởng tiêu cực đến giá trị, nhân phẩm và sự phát triển của con người Tuy nhiên, tính chất không thể phân chia không có nghĩa là mọi quyền cần được quan tâm như nhau trong mọi hoàn cảnh Trong một số trường hợp cụ thể, một số quyền có thể cần được ưu tiên thực hiện mà không dựa trên sự đánh giá về mức độ hay giá trị của quyền đó.
Trong bối cảnh dịch bệnh COVID-19 hiện nay, quyền được chăm sóc y tế trở thành ưu tiên hàng đầu, đặc biệt đối với những người mắc bệnh Tương tự, trong tình trạng nạn đói, quyền về thực phẩm và lương thực cần được đặt lên hàng đầu Cần lưu ý rằng việc ưu tiên thực hiện quyền con người cho các nhóm xã hội dễ bị tổn thương không có nghĩa là các quyền đó quan trọng hơn hay nhóm đó có giá trị hơn, mà chỉ đơn giản là để bảo vệ quyền của họ khi chúng đang bị đe dọa hoặc vi phạm nhiều hơn so với các quyền khác.
Thứ tư, tính liên hệ và phụ thuộc lẫn nhau
10 United Nations, Human Rights, Frequently asked questions on a human rights-based approach to development cooperation, sđd, tr.8
Giáo trình lý luận và pháp luật về quyền con người, do Nguyễn Đăng Dung, Vũ Công Giao và Lã Khánh Tùng đồng chủ biên, được xuất bản năm 2009 bởi Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội Tài liệu này cung cấp những kiến thức cơ bản về quyền con người, phục vụ cho sinh viên Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội.
Tính liên hệ và phụ thuộc lẫn nhau của quyền con người thể hiện rõ ràng, khi mỗi quyền đều ảnh hưởng và tác động đến các quyền khác Dù là vi phạm hay tiến bộ trong việc đảm bảo quyền, đều có những tác động tương tự đến các quyền con người khác.
Khái quát chung về người bị tạm giữ, bị can trong giai đoạn điều tra
1.2.1 Khái niệm về người bị tạm giữ, bị can trong giai đoạn điều tra
Trong giai đoạn điều tra của tố tụng hình sự, người bị tạm giữ và bị can đóng vai trò chủ yếu trong việc giải quyết vụ án Hai đối tượng này có những quyền và nghĩa vụ tố tụng hình sự khác nhau, thể hiện qua địa vị pháp lý của họ trong quá trình điều tra Trước tiên, chúng ta sẽ xem xét quyền và nghĩa vụ của người bị tạm giữ.
Theo Điều 59 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, người bị tạm giữ được định nghĩa là những cá nhân bị giữ trong tình huống khẩn cấp, bị bắt khi đang thực hiện hành vi phạm tội, bị bắt theo quyết định truy nã, hoặc là những người tự thú, đầu thú, và đã có quyết định tạm giữ đối với họ.
Theo khái niệm này, người bị tạm giữ là những cá nhân bị nghi ngờ thực hiện tội phạm và đã có quyết định tạm giữ từ cơ quan có thẩm quyền Do đó, để được xem là người bị tạm giữ, cần phải đáp ứng hai điều kiện chính.
Nội dung cần thiết để thực hiện hành động ngăn chặn một người có thể bao gồm các trường hợp sau: (i) có căn cứ cho rằng người đó đang thực hiện tội phạm rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng; (ii) người có mặt tại hiện trường đã xác nhận đúng danh tính của người thực hiện tội phạm và cần ngăn chặn việc bỏ trốn; (iii) có dấu vết của tội phạm ở người hoặc nơi ở, cần ngăn chặn việc tiêu hủy chứng cứ; (iv) người bị phát hiện đang thực hiện tội phạm, có lệnh truy nã hoặc tự thú sau khi phạm tội.
Theo quy định tại khoản 2 Điều 110 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, những người có thẩm quyền ra quyết định tạm giữ bao gồm Thủ trưởng, Phó thủ tướng Cơ quan điều tra, Thủ trưởng đơn vị độc lập cấp trung đoàn và tương đương, cũng như Đồn trưởng Đồn biên phòng và một số chủ thể khác.
Tiếp theo là bị can
Thuật ngữ "bị can" đã được sử dụng trong pháp luật tố tụng hình sự từ những văn bản pháp lý đầu tiên, nhưng khái niệm cụ thể chỉ được xác định trong Bộ luật Tố tụng hình sự năm 1988 Sau nhiều lần sửa đổi, Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 đã ghi nhận rằng "bị can là người hoặc pháp nhân bị khởi tố về hình sự," và quyền cũng như nghĩa vụ của bị can là pháp nhân được thực hiện thông qua người đại diện theo pháp luật của pháp nhân theo quy định của Bộ luật này.
Bị can là người mà Cơ quan điều tra xác định có đủ căn cứ thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội, được coi là tội phạm theo quy định của pháp luật hình sự Khi bị khởi tố, người này chính thức trở thành đối tượng bị truy cứu trách nhiệm hình sự và bị buộc tội.
1.2.2 Quyền của người bị tạm giữ, bị can trong giai đoạn điều tra
Người bị tạm giữ và bị can có sự khác biệt rõ rệt về bản chất và địa vị pháp lý Cụ thể, người bị tạm giữ chưa phải là người bị truy cứu trách nhiệm hình sự, trong khi đó, bị can đã được xác định trong quá trình điều tra.
16 Lại Văn Trình (2011), “Bảo đảm quyền con người của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo trong tố tụng hình sự
Việt Nam, trong luận án tiến sĩ luật học tại Trường Đại học Luật TP Hồ Chí Minh, nhấn mạnh sự khác biệt trong bản chất giữa người bị buộc tội và người bị truy cứu trách nhiệm hình sự Điều này dẫn đến sự khác biệt trong quyền và việc bảo đảm quyền của người bị tạm giữ và bị can trong giai đoạn điều tra.
Pháp luật Tố tụng hình sự quy định rõ ràng quyền và nghĩa vụ của người bị tạm giữ và bị can, nhằm bảo vệ quyền con người và ngăn chặn sự xâm phạm từ cơ quan nhà nước Đặc biệt, các quyền này được thiết lập để đảm bảo sự công bằng và minh bạch trong quá trình tố tụng đối với người bị tạm giữ.
Bản chất của việc tạm giữ là nhằm cách ly người bị thực hiện tội phạm trong thời gian ngắn, do đó, quyền của người bị tạm giữ trong giai đoạn điều tra cần được điều chỉnh phù hợp Hai yếu tố quan trọng trong hoạt động tạm giữ là căn cứ của việc tạm giữ và tính hợp pháp của thủ tục tạm giữ.
Người bị tạm giữ có quyền được bảo vệ khỏi việc tạm giữ không hợp pháp, theo quy định tại điểm a khoản 2 Điều 59 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 Cụ thể, họ có quyền biết lý do bị tạm giữ, nhận các quyết định liên quan đến việc tạm giữ và gia hạn tạm giữ Tạm giữ được xác định là hậu quả tố tụng từ các hành vi như bắt quả tang, bắt khẩn cấp, truy nã, đầu thú hoặc tự thú Do đó, người bị tạm giữ cần được thông báo lý do bắt giữ để đảm bảo rằng việc tạm giữ là hợp pháp và phù hợp với các căn cứ pháp lý.
Người bị tạm giữ có quyền biết lý do tạm giữ và thực hiện các hành vi tố tụng để bác bỏ căn cứ tạm giữ Cụ thể, họ có quyền trình bày lời khai, không phải tự buộc tội mình, tự bào chữa hoặc nhờ người bào chữa Họ cũng có quyền đưa ra chứng cứ, tài liệu, đồ vật và trình bày ý kiến về các chứng cứ liên quan.
17 Lại Văn Trình (2011), “Bảo đảm quyền con người của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo trong tố tụng hình sự
Việt Nam”, tlđd, tr.35 cầu người có thẩm quyền tiến hành tố tụng kiểm tra, đánh giá” 18 để bác bỏ sự nghi ngờ phạm tội đối với bản thân.
Người bị tạm giữ có quyền bảo vệ mình khỏi hành vi tạm giữ bất hợp pháp Theo quy định pháp luật, việc tạm giữ phải đáp ứng đầy đủ căn cứ và thực hiện đúng quy trình, thủ tục, thời hạn và thẩm quyền Nếu việc tạm giữ không tuân thủ các quy định này, người bị tạm giữ có quyền khiếu nại quyết định và hành vi tố tụng của cơ quan có thẩm quyền liên quan đến việc tạm giữ.
Người bị tạm giữ, như bất kỳ công dân nào khác, có quyền được tôn trọng và bảo vệ các quyền con người mà pháp luật không hạn chế Một số quyền quan trọng bao gồm quyền bảo hộ tính mạng, sức khỏe, quyền chính trị và các quyền dân sự khác Những quyền này đặc biệt cần thiết cho người bị tạm giữ, vì họ thường bị nghi ngờ thực hiện hành vi phạm tội, dẫn đến việc các cơ quan tố tụng và các chủ thể khác dễ dàng xâm phạm đến quyền lợi của họ.
Quy định pháp luật về trách nhiệm của Viện kiểm sát trong việc bảo đảm quyền con người của người bị tạm giữ, bị can trong giai đoạn điều tra
đảm quyền con người của người bị tạm giữ, bị can trong giai đoạn điều tra
Bảo đảm quyền con người của người bị tạm giữ và bị can trong giai đoạn điều tra trong tố tụng hình sự là việc thực hiện các yếu tố khách quan nhằm công nhận và ghi nhận pháp lý các quyền con người trong quá trình tố tụng.
22 Quốc hội (2015), khoản 2 Điều 60 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
Theo Điều 60, khoản 2, điểm i của Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, Viện kiểm sát có vai trò quan trọng trong việc giải quyết vụ án hình sự, đặc biệt trong giai đoạn điều tra đối với người bị tạm giữ và bị can Là một cơ quan hiến định, Viện kiểm sát không chỉ là một bộ phận của bộ máy nhà nước mà còn đóng vai trò thiết yếu trong việc bảo vệ pháp luật, nền pháp chế và quyền con người.
Viện kiểm sát không chỉ thực hiện quyền công tố mà còn kiểm sát hoạt động của các cơ quan tư pháp, khẳng định vai trò quan trọng trong tố tụng hình sự Trong giai đoạn điều tra, Viện kiểm sát đảm bảo các hoạt động điều tra và biện pháp ngăn chặn được tuân thủ đúng quy định pháp luật Đồng thời, Viện kiểm sát có quyền quyết định áp dụng biện pháp ngăn chặn và kiểm sát việc thực hiện các quyết định của cơ quan có thẩm quyền nhằm bảo vệ quyền con người.
Viện kiểm sát đóng vai trò quan trọng trong việc thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp, đảm bảo rằng mọi hành vi phạm tội đều được khởi tố, điều tra và xử lý kịp thời, đúng người đúng tội Điều này giúp ngăn chặn việc bỏ lọt tội phạm và xử oan người vô tội Đồng thời, thông qua hoạt động kiểm sát, Viện kiểm sát bảo vệ quyền con người của các đối tượng tham gia tố tụng, đặc biệt là quyền lợi của người bị tạm giữ, đảm bảo họ không bị xâm phạm trái pháp luật.
Bài báo cáo này sẽ phân tích khái quát trách nhiệm của Viện kiểm sát trong việc bảo vệ quyền con người của người bị tạm giữ và bị can trong giai đoạn điều tra.
1.3.1 Bảo vệ quyền con người qua hoạt động kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc tạm giữ, tạm giam
Bảo vệ quyền con người là một nhiệm vụ quan trọng trong hoạt động thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Quảng Ninh đã thực hiện các biện pháp nhằm đảm bảo quyền lợi hợp pháp của công dân trong quá trình tố tụng Việc này không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả công tác kiểm sát mà còn bảo vệ quyền lợi của người bị buộc tội và nạn nhân.
Bài viết của Nguyễn Khánh nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo vệ quyền con người thông qua hoạt động thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân thủ pháp luật trong tố tụng hình sự của Viện kiểm sát nhân dân.
Ngay từ giai đoạn đầu của quá trình tố tụng, Viện kiểm sát đã thực hiện công tác kiểm sát việc tạm giữ, tạm giam, đảm bảo rằng các trường hợp này tuân thủ đúng quy định pháp luật về trình tự và thủ tục Trách nhiệm của Viện kiểm sát là đảm bảo đúng người, đúng hành vi trong việc áp dụng tạm giam, tạm giữ, đồng thời tôn trọng và bảo vệ quyền con người Để thực hiện hiệu quả trách nhiệm này, Viện kiểm sát cần thực hiện tốt các công tác liên quan.
Kiểm sát việc tiếp nhận người bị tạm giữ và tạm giam tại cơ sở tạm giữ là rất quan trọng Mục tiêu chính là đảm bảo rằng các cơ sở này tuân thủ nghiêm ngặt các quy định trong Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam và các văn bản pháp luật liên quan, đồng thời ngăn chặn mọi hành vi vi phạm và xâm phạm quyền con người một cách trái pháp luật.
Việc kiểm sát chặt chẽ thời hạn, thủ tục, thẩm quyền và căn cứ áp dụng biện pháp tạm giữ, tạm giam là rất quan trọng để phát hiện kịp thời các hành vi vi phạm pháp luật Qua đó, Viện kiểm sát có thể làm rõ nguyên nhân và trách nhiệm của các cơ quan, cá nhân liên quan, đồng thời thực hiện kháng nghị và kiến nghị yêu cầu xử lý phù hợp.
Vào thứ ba, việc kiểm sát tại nhà tạm giữ và trại giam được thực hiện nhằm ngăn chặn các hành vi vi phạm, đồng thời phát hiện và yêu cầu khắc phục kịp thời Qua công tác này, Viện kiểm sát đảm bảo quyền con người của người bị tạm giữ và tạm giam, bao gồm các chế độ liên quan đến ăn uống, trang phục, tư trang và đời sống tinh thần của họ.
Vào thứ tư, Viện kiểm sát thực hiện việc giám sát chế độ quản lý giam giữ nhằm phát hiện các vi phạm và tồn tại trong công tác quản lý, thi hành tạm giữ, tạm giam Qua đó, Viện kiểm sát có cơ sở để thực hiện kháng nghị, kiến nghị và yêu cầu các tổ chức vi phạm khắc phục kịp thời.
Quyền con người của người bị tạm giữ và bị can sẽ bị hạn chế khi thực hiện biện pháp tạm giữ, tạm giam Do đó, Viện kiểm sát cần chủ động thực hiện công tác kiểm sát để đảm bảo tuân thủ quy định pháp luật Qua đó, có thể kịp thời phát hiện và xử lý các vi phạm, bảo vệ quyền con người của người bị tạm giữ và bị can.
1.3.2 Bảo vệ quyền con người qua hoạt động thực hành quyền công tố và kiểm sát việc áp dụng biện pháp ngăn chặn
Viện kiểm sát đóng vai trò quan trọng trong việc thực hành quyền công tố và kiểm sát áp dụng biện pháp ngăn chặn, nhằm bảo đảm tuân thủ pháp luật và bảo vệ quyền lợi của cơ quan tố tụng cũng như người tham gia tố tụng, đảm bảo họ được thực thi quyền lợi mà không bị xâm phạm.
Theo quy định tại khoản 4 Điều 165 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, Viện kiểm sát có nhiệm vụ phê chuẩn hoặc không phê chuẩn các lệnh bắt người trong trường hợp khẩn cấp, gia hạn tạm giữ, và các biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt Ngoài ra, Viện kiểm sát còn có quyền hủy bỏ các quyết định tố tụng không có căn cứ và trái pháp luật của Cơ quan điều tra Trong trường hợp không phê chuẩn hoặc hủy bỏ, quyết định phải nêu rõ lý do.
Thực tiễn áp dụng pháp luật về bảo đảm quyền con người của người bị tạm giữ, bị can trong giai đoạn điều tra tại Viện kiểm sát nhân dân Thành phố Tây Ninh, tỉnh Tây Ninh
bị tạm giữ, bị can trong giai đoạn điều tra tại Viện kiểm sát nhân dân Thành phố Tây Ninh, tỉnh Tây Ninh
Theo Báo cáo Sơ kết 05 năm thực hiện Luật Tổ chức Viện Kiểm sát nhân dân năm 2020, Viện kiểm sát nhân dân Thành phố Tây Ninh đã ghi nhận tổng số 617 bị can bị tạm giữ, trong đó có 552 người bị khởi tố chuyên giam, đạt tỷ lệ 98,7% Số liệu này cho thấy sự cẩn trọng trong quyết định tạm giam, tạm giữ của Viện kiểm sát, góp phần vào công tác xét xử điều tra hiệu quả.
Viện kiểm sát nhân dân Tây Ninh đã thực hiện 20 cuộc kiểm sát trực tiếp tại Nhà tạm giữ Công an thành phố Tây Ninh, ban hành 20 kết luận và 18 kiến nghị, trong đó có 5 kiến nghị riêng về vi phạm trong công tác tạm giữ, tạm giam Các vi phạm chủ yếu liên quan đến việc giam giữ người chưa thành niên cùng người thành niên, bố trí không hợp lý giữa người bị tạm giữ và người bị tạm giam, cũng như vi phạm chế độ đối với người bị giam giữ Tất cả các kiến nghị đều được Nhà tạm giữ chấp nhận và khắc phục, cho thấy sự quan tâm và kiểm tra sát sao của Viện kiểm sát nhân dân Tây Ninh đối với việc bảo đảm quyền con người trong công tác tạm giữ, tạm giam.
Trong quá trình thực hiện các biện pháp ngăn chặn bắt, tạm giữ, tạm giam, Viện kiểm sát và các cơ quan tố tụng đã nâng cao tính hiệu quả, đảm bảo việc xem xét tính có căn cứ khi bắt, giữ người vi phạm pháp luật ngay khi vụ việc xảy ra Không có trường hợp nào Cơ quan Cảnh sát điều tra bắt, tạm giữ mà không có căn cứ khởi tố hoặc không được Viện kiểm sát phê chuẩn trong trường hợp khẩn cấp Viện kiểm sát cũng không để xảy ra việc bắt, giữ, tạm giam không có căn cứ và đảm bảo quyền con người, quyền công dân trong quá trình áp dụng các biện pháp này Trong kỳ, không có đơn khiếu nại hay tố cáo nào liên quan đến hoạt động giam, giữ.
Trong những năm qua, Viện kiểm sát nhân dân Thành phố Tây Ninh đã đạt được những kết quả đáng kể trong việc thực hiện nhiệm vụ chức năng và tuân thủ các quy định liên quan đến bảo đảm quyền con người cho người bị tạm giữ và bị can trong giai đoạn điều tra.
Trước hết, đối với công tác kiểm sát việc tuân thủ pháp luật trong việc tạm giữ, tạm gia
Viện kiểm sát nhân dân Thành phố Tây Ninh đã thực hiện nghiêm túc các trách nhiệm và chức năng của mình trong việc đảm bảo tuân thủ pháp luật liên quan đến tạm giam, tạm giữ Viện luôn chú trọng kiểm tra và giám sát để đảm bảo rằng các công tác này không vi phạm quyền con người.
(i) Công tác tiếp nhận người bị tạm giữ, người bị tạm giam của cơ sở tạm giữ.
(ii) Quá trình áp dụng pháp luật về thời hạn, thủ tục, thẩm quyền và căn cứ áp dụng biện pháp tạm giữ, tạm giam.
(iii) Công tác tạm giam, tạm giữ tại nhà giam.
(iv) Chế độ quản lý giam giữ
Viện kiểm sát nhân dân Thành phố Tây Ninh đã thực hiện kiểm sát chặt chẽ và thường xuyên, giúp phát hiện kịp thời các hành vi xâm phạm quyền con người của một số cán bộ Điều này đã dẫn đến yêu cầu điều chỉnh nhanh chóng và xử lý ổn thỏa, nhằm bảo vệ quyền lợi của người bị tạm giữ, tạm giam và bị can trong giai đoạn điều tra, đồng thời nâng cao ý thức của cán bộ về việc đảm bảo quyền con người trong quá trình thực hiện nhiệm vụ.
Bên cạnh đó, đối với công tác bảo vệ quyền con người qua hoạt động thực hành quyền công tố.
Viện kiểm sát nhân dân Thành phố Tây Ninh đã thể hiện hiệu quả trong giai đoạn điều tra bằng cách áp dụng và điều chỉnh các biện pháp ngăn chặn một cách hợp lý Mỗi quyết định của Cơ quan điều tra về việc áp dụng biện pháp ngăn chặn đều được Viện kiểm sát kiểm tra kỹ lưỡng và nghiên cứu hồ sơ tỉ mỉ để đảm bảo tính hợp pháp Tất cả các quyết định ban hành đều phù hợp với yêu cầu và tình huống thực tiễn Trong trường hợp không đủ căn cứ để áp dụng biện pháp hay thực hiện tạm giữ, Viện kiểm sát kiên quyết không phê duyệt nhằm bảo vệ quyền con người.
Viện kiểm sát nhân dân Thành phố Tây Ninh đã nghiêm túc thực hiện trách nhiệm bảo vệ quyền con người của người bị tạm giữ và bị can trong giai đoạn điều tra, tuân thủ các quy định pháp luật Tuy nhiên, vẫn tồn tại những hạn chế, đặc biệt là tỷ lệ áp dụng biện pháp tạm giữ còn cao Tình trạng này không chỉ diễn ra tại Thành phố Tây Ninh mà còn là vấn đề chung của cả nước, do tâm lý của người tiến hành tố tụng và người dân cho rằng người bị nghi ngờ hoặc bị buộc tội là tội phạm Do đó, nhiều cán bộ chưa thực hiện các biện pháp điều tra một cách đúng đắn.
Việc áp dụng quá nhiều biện pháp tạm giữ có thể xâm phạm quyền con người của người bị tạm giữ Theo một đánh giá, có đến 80% số người bị khởi tố bị áp dụng biện pháp tạm giam trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử Nhiều trường hợp, người bị tạm giữ lẽ ra có thể được tại ngoại nhưng vẫn bị giam giữ, đặc biệt là những trường hợp sau khi xét xử không có tội Lạm dụng biện pháp tạm giữ trong giai đoạn điều tra không chỉ xâm phạm quyền con người mà còn ảnh hưởng đến lòng tin của nhân dân vào hoạt động tư pháp hình sự, gây mất ổn định an ninh trật tự Hơn nữa, việc này còn gây tốn kém cho Nhà nước do chi phí xây dựng buồng giam và quản lý không cần thiết.
Trong giai đoạn điều tra, có những trường hợp cơ quan có thẩm quyền chưa tuân thủ quy định pháp luật, dẫn đến kết quả không chính xác và xâm phạm quyền con người của bị can Nguyên nhân có thể do thiếu cẩn thận trong thực thi nhiệm vụ hoặc do áp lực ngăn chặn tội phạm bỏ trốn, khiến cơ quan điều tra thường quyết định tạm giữ trước và tìm kiếm chứng cứ sau Tình trạng này không chỉ xảy ra ở Tây Ninh mà còn là vấn đề chung của cả nước Thống kê cho thấy, việc đình chỉ điều tra chủ yếu do cơ quan điều tra không chứng minh được hành vi phạm tội của bị can hoặc hành vi không cấu thành tội phạm.
Bài viết của Phạm Xuân Minh (2019) nêu rõ những hạn chế và vướng mắc trong việc bảo đảm quyền con người khi áp dụng biện pháp tạm giam Tỷ lệ này trung bình chiếm khoảng 1,7% từ năm 2009 đến 2016, tuy nhiên đã có sự biến động và tăng lên trên 2% trong các năm tiếp theo Nghiên cứu dựa trên xác suất 134 vụ án giám đốc thẩm cho thấy sự thay đổi trong giai đoạn này.
2009 đến 2019, số vụ toà án trả hồ sơ lại là 30 vụ” 32 Có thể thấy rằng, đây là một con số không thấp
Những hạn chế trong việc bảo đảm quyền con người của người bị tạm giữ và bị can chủ yếu xuất phát từ các vướng mắc trong quy định pháp luật Các bất cập này liên quan đến quy định về tạm giữ, quyền hạn và chức năng của Viện kiểm sát, ảnh hưởng trực tiếp và gián tiếp đến trách nhiệm của Viện kiểm sát nhân dân trong giai đoạn điều tra.
Thứ nhất, quy định về căn cứ áp dụng biện pháp tạm giữ chưa cụ thể, rõ ràng
Biện pháp tạm giữ được quy định tại khoản 1 Điều 117 chỉ áp dụng trong các trường hợp khẩn cấp, như người bị bắt quả tang hoặc tự thú, nhưng vẫn mang tính tuỳ nghi Điều này tạo ra khó khăn cho cơ quan có thẩm quyền trong việc thi hành, vì không có sự cụ thể hóa về các trường hợp áp dụng Nếu không tạm giữ, người bị giữ có thể tiếp tục phạm tội, dẫn đến hậu quả nghiêm trọng mà cán bộ phải chịu trách nhiệm Do đó, trong thực tiễn, người có thẩm quyền thường áp dụng biện pháp tạm giữ cho những trường hợp này, ảnh hưởng đến quyền con người của người bị tạm giữ.
31 Phạm Xuân Minh (2019), “Những hạn chế, vướng mắc trong việc bảo đảm quyền con người khi áp dụng biện pháp tạm giam”, tlđd.
32 Phạm Xuân Minh (2019), “Những hạn chế, vướng mắc trong việc bảo đảm quyền con người khi áp dụng biện pháp tạm giam”, tlđd.
Thứ hai, thiếu tính chủ động trong quy định về trách nhiệm xem xét quyết định hủy bỏ hoặc thay thế biện pháp ngăn chặn của Viện kiểm sát
Theo Điều 125 khoản 2, cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án có quyền hủy bỏ biện pháp ngăn chặn khi không còn cần thiết hoặc có thể thay thế bằng biện pháp khác Điều này được quy định rõ trong khoản 4 Điều 117 của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015.
Nếu Viện kiểm sát nhận thấy việc tạm giữ không có căn cứ hoặc không cần thiết, họ có quyền hủy bỏ quyết định tạm giữ và phải trả tự do ngay cho người bị tạm giữ Tuy nhiên, pháp luật hiện hành chỉ giao quyền quyết định cho Viện kiểm sát nhân dân mà không quy định bắt buộc trong các trường hợp cụ thể cần thiết Điều này dẫn đến thực trạng Viện kiểm sát có thể lựa chọn không hủy bỏ hoặc thay thế biện pháp ngăn chặn, ngay cả khi điều đó là cần thiết, và thực tế cho thấy việc này rất hiếm khi được áp dụng.
Thứ ba, quy định về các căn cứ thi hành hay thay đổi biện pháp tạm giữ trong các giai đoạn tố tụng vẫn còn chưa rõ ràng