Không gian và môi trường biểu diễn trong nghệ thuật biểu diễn truyền thống Việt Nam

Trải qua quá trình lịch sử lâu dài và không ngừng sáng tạo ông cha, ta đã dày sông hun đúc nên nền văn hóa âm nhạc truyền thống mang phong cách đặc trưng riêng nhưng lại mang tính thống nhất giữa 54 dân tộc cùng sinh sống trên lãnh thổ Việt Nam. Nghệ thuật biểu diễn truyền thống là loại hình nghệ thuật bản địa sử dụng ngôn ngữ âm nhạc, sân khấu và múa để diễn tả tư tưởng, thuần phong mỹ tục Việt Nam được người Việt sáng tạo, thực hành, lưu truyền từ đời này sang đời khác. Nội hàm; Do người Việt Nam sáng tạo ra. Ngoại diên: Âm nhạc, sân khấu (tuồng, chèo, cải lương,...) và múa. tiền sân khấu có ví dặm, bài chòi, rối nước,... Âm nhạc truyền thống là một bộ phận không nhỏ trong văn hóa Việt Nam có thể chia ra thành hai dòng: Âm nhạc dân gian và âm nhạc bác học. Âm nhạc dân gian là nền tảng cơ sở để xây dựng nền âm nhạc chuyên nghiệp, hiện đại. Âm nhạc chuyên nghiệp bác học có quá trình phát triển, đào thải và tinh lọc đến độ chuẩn mực, được quy chuẩn bằng thang âm, điệu thức có quy luật ổn định và có hệ thống bài bản rõ ràng. +Người thực hành dòng âm nhạc này phải trải qua quá trình đào tạo một cách bài bản và bền bỉ đồng thời sau khi được đào tạo có thể sống bằng nghề lấy nghiệp đàn hát làm nghề chính sinh nhai. +Âm nhạc chuyên nghiệp của người Việt có các loại hình như: Ca trù, tuồng, chèo, đờn ca tài tử (bán chuyên nghiệp), cải lương, hát xẩm,... Nghệ thuật biểu diễn truyền thống lõi quan trọng nhất là âm nhạc dân gian truyền thống.

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

TIỂU LUẬN GIỮA KỲ HỌC PHẦN: NGHỆ THUẬT BIỂU DIỄN TRUYỀN

THỐNG

Mã học phần: VNS3015 Giảng viên hướng dẫn:

Hà Nội, 05/2022

Mục lục:

1.1 Không gian và môi trường biểu diễn trong nghệ thuật biểu diễn truyền

1.1.2 Âm nhạc gắn với lao động:

1.1.3 Âm nhạc gắn với tôn giáo tín ngưỡng: 6

Câu 2: Trình bày không gian, môi trường và các hình thức biểu diễn trong nghệ thuật biểu diễn truyền thống Việt Nam:

Trải qua quá trình lịch sử lâu dài và không ngừng sáng tạo ông cha, ta đã dày sông hun đúc nên nền văn hóa âm nhạc truyền thống mang phong cách đặc trưng riêng nhưng lại mang tính thống nhất giữa 54 dân tộc cùng sinh sống trên lãnh thổ Việt Nam

Nghệ thuật biểu diễn truyền thống là loại hình nghệ thuật bản địa sử dụng ngôn ngữ âm nhạc, sân khấu và múa để diễn tả tư tưởng, thuần phong mỹ tục Việt Nam được người Việt sáng tạo, thực hành, lưu truyền từ đời này sang đời khác

-Nội hàm; Do người Việt Nam sáng tạo ra

-Ngoại diên: Âm nhạc, sân khấu (tuồng, chèo, cải lương, ) và múa

tiền sân khấu có ví dặm, bài chòi, rối nước,

Âm nhạc truyền thống là một bộ phận không nhỏ trong văn hóa Việt Nam

có thể chia ra thành hai dòng: Âm nhạc dân gian và âm nhạc bác học

-Âm nhạc dân gian là nền tảng cơ sở để xây dựng nền âm nhạc chuyên nghiệp,

hiện đại

-Âm nhạc chuyên nghiệp - bác học có quá trình phát triển, đào thải và tinh lọc

đến độ chuẩn mực, được quy chuẩn bằng thang âm, điệu thức có quy luật ổn định và có hệ thống bài bản rõ ràng

+Người thực hành dòng âm nhạc này phải trải qua quá trình đào tạo một cách bài bản và bền bỉ đồng thời sau khi được đào tạo có thể sống bằng nghề lấy nghiệp đàn hát làm nghề chính sinh nhai

+Âm nhạc chuyên nghiệp của người Việt có các loại hình như: Ca trù, tuồng, chèo, đờn ca tài tử (bán chuyên nghiệp), cải lương, hát xẩm,

Nghệ thuật biểu diễn truyền thống lõi quan trọng nhất là âm nhạc dân

gian truyền thống

1.1 Không gian và môi trường biểu diễn trong nghệ thuật biểu diễn truyền thống Việt Nam:

Âm nhạc truyền thống có ba mảng chính:

1.1.1: Âm nhạc gắn với vòng đời: Âm nhạc gắn liền với con người từ khi sinh

ra đến khi trở thành cát bụi bao gồm hát ru, hát đồng dao, âm nhạc giao duyên-đối đáp và âm nhạc trong tang lễ

-Thứ nhất, Hát ru:

Là thể âm nhạc quan trọng nhất trong cuộc đời của mỗi người Môi trường diễn xướng chủ yếu trong không gian sinh hoạt gia đình như trong nhà,

võng, nôi… mà chủ yếu gắn với phụ nữ mẹ ru con, bà ru cháu, chị ru em để dỗ dành trẻ nhỏ vào giấc ngủ hay là địu con trên nương,

● Nguồn gốc của hát ru: có nguồn gốc lịch sử lâu đời được truyền từ thế

hệ này sang thế hệ khác

● Chức năng hát ru: đầu tiên là mục đích ru cho bé ngủ bên cạnh đó trong

lời hát ru cũng chứa nỗi niềm về cuộc sống của những người phụ nữ

● Phân loại hát ru: hát ru đích thực và hát ru tùy hứng.

-Hát ru đích thực: Loại bài ca này thường bắt đầu với mô típ “Cái ngủ mày ngủ”; “con ơi con ngủ cho ngoan”, do người lớn sáng tác với mục đích ru trẻ

-Hát ru tùy hứng: Những bài hát tùy vào “lưng vốn” thơ ca của bà, của

mẹ mà “bẻ” theo điệu hát ru, có thể là ca dao, là trích đoạn truyện Kiều của Nguyễn Du hay “Cô lái đò” của nhà thơ Nguyễn Bính

● Nhạc cụ đệm: Hát ru truyền thống không sử dụng nhạc cụ

-Thứ hai: Hát đồng dao:

Môi trường diễn xướng đồng dao là bất kể nơi đâu trong sinh hoạt tập thể

vì gắn liền với trò chơi của trẻ em

● Nguồn gốc: Đồng dao bắt nguồn từ những bài ca dao, tục ngữ và làn

điệu dân ca cổ truyền, là những bài hát trẻ quê truyền miệng không rõ tác giả

● Phân loại: các bài hát, câu hát trẻ em, lời hát trong các trò chơi, …

● Chức năng: Giúp trẻ em nhận biết thế giới xung quanh, đồng thời có vai

trò quan trọng trong việc giáo dục trẻ

● Đặc điểm: Về ngôn ngữ: thể thơ thường là bốn chữ, lục bát, hai chữ, ba

chữ và thể thơ hỗn hợp

Ví dụ: Thả đỉa ba ba

Chớ bắt đàn bà Phải tội đàn ông Cơm trắng như bông

Về tiết tấu, đồng dao là những bài hát có cấu trúc nhịp theo chu kỳ

và nói theo tiết tấu

-Thứ ba, âm nhạc giao duyên, đối đáp:

Đây là mảng phong phú nhất có ở các tầng lớp, thể loại đều có thể hiện

văn hóa làng xã Môi trường diễn xướng ở trên sông nước, làng xã, cánh đồng

● Hát giao duyên kinh điển bao gồm; hát ví, hát đúm, hát trống quân, sa

mạc, bồng mạc, quan họ,hát cò lả, Đạt đến cấu trúc ổn định

● Chức năng: Sáng tạo văn học, nghệ thuật.

● Quan họ: Môi trường diễn xướng: sông nước, lãng xã, cánh đồng.

-Không gian:

(1)Hát thờ: tổ nghề, làng Diềm

(2)Hát canh: ở các làng kết chạ, kết nghĩa, nhà chứa → Đặc trưng văn hóa

(3) Hát hội

-Kỹ thuật hát: Vang, rền, nền, nảy

● Hát đúm: còn được gọi là hát nói, hát mở mặt, là loại hình dân ca với

những làn điệu đối đáp trong những dịp hội, hè đầu xuân

Hát đúm đậm đặc nhất ở Hải Phòng

-Ý nghĩa: đây là hình thức sinh hoạt văn hóa nơi thanh thiếu niên tìm

hiểu, làm quen để tiến tới hôn nhân

-Hình thức diễn xướng: Hát lẻ và hát hàng.

● Hát lẻ chỉ một giới (nam hoặc nữ) hát đối, mỗi nhóm có vài ba người diễn ra ở mọi nơi: có khi đang ở trên đường, sân đình, sân chùa, những ngày hội

● Hát hàng thường diễn ra ở lễ hội đình, chùa, do hai giới nam và nữ tham gia Khi hát có nhạc bát âm, hai bên đối đáp, bên nào không đối đáp được là thua

● Lời, làn điệu hát đúm: hát đúm không phát triển về giai điệu mà phát triển về lời ca chỉ với ba cao độ Rê, Sol, La… nhưng đã sáng tác ra hàng nghìn lời ca phản ánh cuộc sống người dân

● Lời bài hát đúm chủ yếu thuộc thể lục bát và song thất lục bát

● Làn điệu hát đúm gồm có: trống quân, cò lả, quan họ, sa mạc, …

-Trình tự hát:

● Mở đầu: những câu hát chào hát mừng khi gặp nhau

● Tiếp theo là phần hát giao hẹn

● Kết thúc là hát ra về (hát tiễn)

-Ví dụ một số câu hát đúm:

Hát gặp:

Chàng trai: “Bây giờ kỳ ngộ tương phùng/ Bõ công ao ước trông mong xa gần/ Gái trai sống ở cõi trần/ Lẽ nào bỏ phí cái xuân cho đành”

Cô gái: “Đêm qua gió mát trăng thanh/ Nhớ ai em nhưng năm canh thở dài/ Ước gì có được những ngày/ Được gần người ấy lòng này mới yên”

-Thứ tư, âm nhạc trong tang lễ: Môi trường diễn xướng của âm nhạc tang lễ

sinh ra trong tang lễ

● Dàn bát âm gồm; tiêu, sáo trúc, đàn nhị, đàn nguyệt, đàn tam, đàn tỳ bà, trống phách

-“Trống đánh xuôi, kèn thổi ngược”

-“Sống giàu đẹp, chết kèn trống”

-“Trẻ làm ma, già mở hội” —> Thể hiện sự gắn kết giữa người sống và người chết

● Cặp trống chiến: dành cho người trên 70 tuổi

● Các trò diễn trong tang lễ xếp vào loại hình tiền sân khấu

1.1.2 Âm nhạc gắn với lao động: Môi trường diễn xướng của nghệ thuật hát

gắn với lao động Trong quá trình khai thác nông nghiệp và ngư nghiệp người nông dân cất lên tiếng hát để quên đi nặng nhọc, cay đắng cũng như hưởng những niềm vui, hạnh phúc trong quá trình lao động

Bao gồm: hò sông Mã, hò Nam Bộ

-Hò sông Mã: Môi trường diễn xướng ở trên sông (Thanh Hóa)

-Về giai điệu: tiến hành giai điệu nhảy quãng là phổ biến

-Về thang âm- điệu thức: hình thành điệu thức năm âm, bên cạnh đó xuất hiện điệu thức Oán, đó là điệu thức ra đời muộn hơn nhưng mang bản sắc riêng của người Việt

-Nét độc đáo của hò sông Mã: giai điệu uyển chuyển luôn gắn liền với tiếng giâm chân rộn rã lên mặt ván thuyền theo một âm hình tiết tấu không đổi nghe như nền đệm của nhạc cụ gõ

1.1.3 Âm nhạc gắn với tôn giáo tín ngưỡng: Loại âm nhạc sáng tác gắn với

các nghi lễ như một phần của nghi lễ tôn giáo

Về tín ngưỡng :

-Âm nhạc gắn với nghi lễ Hầu Đồng: hệ thống hát chầu văn: Môi

trường diễn xướng sinh ra từ nghi lễ thờ cúng Tam Phủ, Tứ Phủ

● Tín đồ thờ mẫu gọi là con nhang, đệ tử

-Hát chầu văn gắn với 36 giá đồng Ngoài ra còn có âm nhạc gắn với múa lên đồng

● Nhạc cụ đặc trưng trong hát chầu văn là nhạc quế

● Người hát chầu văn gọi là cung văn

-Âm nhạc gắn với tế lễ Thành Hoàng làng sinh ra từ tục thờ cúng thành

Hoàng làng

Cần hai dàn nhạc: Cặp trống chiêng và phường bát âm

-Cặp trống chiêng: mỗi bước lễ đều có sự tham gia của trống và chiêng

● Hôn phối giữa họ thân vang và màng rung.

● Hôn phối 2 chi gõ với nhau ( trống luôn đánh trước)

● Theo hình thức: trống đổ hồi

● Chức năng: Dẫn dắt, điều khiển

-Phường bát âm: Chỉ được trình diễn từ người 70 tuổi trở lên vốn dĩ chỉ dành cho người cao tuổi ( gồm 8 loại chất liệu âm thanh)

● Trước đây chỉ tham gia rước tượng thành Hoàng làng

● Sau đưa vào tế lễ trong Thành Hoàng làng

● Chức năng: Tạo không khí trang nghiêm

● Đội múa sinh tiền (múa bông): Diễn xướng tương đối độc lập

● Trống dẫn: Thực hiện lệnh của trống lớn và chiêng

● Ảnh hưởng bởi nhạc cung đình ( sau đời nhà Lê được nghệ nhân phát triển)

● Rước Thành Hoàng ra để tôn vinh công lao của Thành Hoàng

● Để Thành Hoàng gặp gỡ tất cả người dân từ người già đến người trẻ

—> Như vậy ngoại diên của Thành Hoàng còn có thờ cúng tổ tiên Có lễ giỗ,

âm nhạc tham gia toàn bộ tang lễ, âm nhạc trong tang lễ là quan trọng nhất,

Về Phật giáo:

-Sinh ra trong nghi lễ Phật giáo Bao gồm nhạc hát và nhạc đàn

-Nhạc hát có tụng kinh, tán canh có 3 canh: canh Hà Nội- thể hiện rõ trong việc sử dụng phách, canh Đông (Hải Phòng) và canh Nam (Thái Bình)

Ngoài ra còn có hát Xoan: sinh ra từ tục thờ Hùng Vương Phú Thọ Bởi vì hát

Xoan có chức năng cụ thể là hát thờ —> Thuần túy nghi lễ

Quan họ có một vài bài gắn với tổ nghề quan họ (hát thờ) nên cũng có thể đưa

vào âm nhạc tín ngưỡng, tôn giáo ( dân ca nghệ thuật và chức năng nghi lễ)

—> Nhưng chủ yếu vẫn là nghệ thuật

—> Truyền thống thể hiện rõ nhất khi nó đưa vào tín ngưỡng

1.2 Hình thức biểu diễn:

Nhạc hát: hát đơn, đối - đáp, tập thể —> Luôn luôn có nhạc cụ đệm.

Ví dụ:

● Quan họ theo hình thức đối đáp

● Hát ru: đơn ca

● Hát ca trù: đơn ca

Nhạc đàn: Độc tấu, song tấu, hòa tấu —> Có chức năng đệm cho hát.

Ví dụ:

● Trong nghệ thuật ca trù có: đàn đáy, trống chầu và cỗ phách

-Đàn đáy: họ dây, chi gảy

-Trống chầu:họ màng rung, chi gõ

● Trong hát tuồng: có trống chiến và kèn sona

-Trống chiến: họ màng rung, chi gõ

-kèn sona: họ hơi, chi thổi

● Trong hát chầu văn có đàn nguyệt thuộc họ dây, chi gảy

Nghệ thuật biểu diễn truyền thống của chúng ta vẫn đang trong bối cảnh biến hóa cho phù hợp với bối cảnh lịch sử Điều đó là lẽ tất yếu biến đổi để phù hợp với dòng chảy của nhân loại