Luận văn thạc sĩ luật kinh tế bồi thường, hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất nông nghiệp theo pháp luật đất đai từ thực tiễn tỉnh quảng ninh

Phương pháp so sánh: Để đánh giá được sự tiến bộ của pháp luật cũng như sự phù hợp của pháp luật đất đai về bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp, cần sử dụng phương ph

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan công trình nghiên cứ Luận văn thạc sĩ đề tài “ Bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp theo pháp Luật đất đai

từ thực tiễn tỉnh Quảng Ninh ” là của riêng tôi Các thông tin, số liệu, trích dẫn được sử dụng trong Luận văn hoàn toàn chính xác, trung thực

Ngoài ra, luận văn còn sử dụng một số nhận xét, đánh giá cũng như số liệu của các tác giả khác, cơ quan tổ chức khác đều có trích dẫn và chú thích nguồn gốc Nếu phát hiện có bất kỳ sự gian lận nào, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, ngày 25 tháng 6 năm 2019

Tác giả luận văn

Hoàng Thị Lan

LỜI CẢM ƠN

Tác giả xin trân trọng gửi lời cảm ơn vô cùng sâu sắc tới PGS.TS Trần Đình Hảo là người hướng dẫn khoa học cho tác giả Trong quá trình hướng dẫn, PGS.TS Trần Đình Hảo bằng tinh thần, trách nhiệm, sự nhiệt tình đã hướng dẫn, giúp đỡ tác giả hoàn thành luận văn thạc sĩ

Đồng thời, tác giả cũng xin gửi lời chân thành cảm ơn đến Ban Giám hiệu, các Giáo sư, Phó giáo sư, Tiến sĩ và các giảng viên Học viện khoa học

xã hội đã nhiệt tình giảng dạy, truyền đạt kiến thức trong quá trình tác giả theo học tại Học viện Cảm ơn toàn thể cán bộ, nhân viên Học viện khoa học

xã hội đã tạo điều kiện thuận lợi nhất cho tác giả trong thời gian học tập và nghiên cứu nhằm hoàn thành chương trình Cao học

Sau cùng, tác giả xin được cảm ơn các Thầy, Cô trong Hội đồng bảo vệ

và kính mong nhận được sự quan tâm, nhận xét của các Thầy, Cô để tác giả

có điều kiện hoàn thiện tốt hơn những nội dung của luận văn nhằm đạt được tính hiệu quả, hữu ích khi áp dụng vào trong thực tiễn

Hoàng Thị Lan

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1 CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ, KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT NÔNG NGHIỆP 8

1.1.Lý luận về bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp 8

1.2 Lý luận pháp luật về bồi thường, hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất nông nghiệp 20Tiểu kết chương 1 24

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT ĐẤT ĐAI VỀ BỒI THƯỜNG,

HỖ TRỢ KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT NÔNG NGHIỆP TẠI TỈNH 25 QUẢNG NINH 25

2.1 Thực trạng quy định pháp Luật đất đai về bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp 252.2 Thực tiễn áp dụng pháp Luật đất đai về bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp tại tỉnh Quảng Ninh 38Tiểu kết chương 2 59

Chương 3 GIẢI PHÁP TIẾP TỤC HOÀN THIỆN VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT NÔNG NGHIỆP TẠI TỈNH QUẢNG NINH 61

3.1.Những yêu cầu, đòi hỏi khách quan của của việc tiếp tục hoàn thiện pháp Luật đất đai về bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất từ thực tiễn tỉnh Quảng Ninh 613.2 Giải pháp hoàn thiện pháp Luật đất đai về bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp từ thực tiễn tỉnh Quảng Ninh gồm: 633.3 Giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện pháp Luật đất đai về bồi thường,

hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp từ thực tiễn tại tỉnh Quảng Ninh 66

Tiểu kết chương 3 Lỗi! Thẻ đánh dấu không được xác định KẾT LUẬN CHUNG 72 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 75

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT GCN: Giấy chứng nhận

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Hiện nay, tỉnh Quảng Ninh đang là một trong những tỉnh có tốc độ phát triển kinh tế nhanh và thu hút được nhiều nguồn vốn đầu tư Một trong những yếu tố ảnh hưởng đến việc thu hút đầu tư là tiến độ bàn giao mặt bằng cho dự

án Điều này liên quan trực tiếp đến các quy định về thu hồi đất, để nhanh chóng bàn giao mặt bằng cho nhà đầu tư thì vấn đề giải quyết quyền lợi của người bị thu hồi đất đó là việc bồi thường, hỗ trợ về đất, tài sản gắn liền trên đất và các quyền lợi liên quan đến việc thu hồi đất cần phải được đảm bảo Tuy nhiên, từ trước đến nay việc bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất luôn là vấn đề phức tạp, nó không chỉ dừng lại ở việc Nhà nước được quyền thu hồi thì Nhà nước được quyền áp đặt mọi chính sách để giải quyết hậu quả sau thu hồi đất mà đòi hỏi những chính sách giải quyết này phải đảm bảo được quyền lợi chính đáng cho người bị thu hồi Việc bồi thường, hỗ trợ không phải trong mọi trường hợp đều giống nhau, bồi thường, hỗ trợ đối với đất ở, đất phi nông nghiệp sẽ khác với bồi thường, hỗ trợ đất nông nghiệp Xét về phương diện nhà đầu tư, ở đây nhà đầu tư có thể là chính Nhà nước ,

có thể là nhà đầu tư tư nhân ( tư nhân trong trường hợp này được hiểu là nhà đầu tư không phải là Nhà nước ), để đầu tư một lĩnh vực nào thì nhà đầu tư phải xem xét kỹ lưỡng đến các yếu tố: chi phí đầu tư, nhu cầu của thị trường,

vị trí địa lý, thủ tục pháp lý, chính sách thu hút đầu tư, mức độ cạnh tranh, nguồn lao động, nguồn nguyên liệu Trên thực tế, chi phí đầu tư đóng vai trò rất quan trọng trong việc quyết định đầu tư của các nhà đầu tư Tại Quảng Ninh, phần lớn các dự án đầu tư được thực hiện ở những địa phương có tỷ lệ đất nông nghiệp cao, bởi đất khi đầu tư vào những khu vực đất nông nghiệp mang lại lợi ích vô cùng lớn cho nhà đầu tư như: Giá thành bồi thường, hỗ trợ thấp, giảm chi phí san lấp mặt bằng, công tác thu hồi đất và GPMB cũng

thuận lợi hơn so với thu hồi đất ở Mặc dù dựa trên quy của đã có định chung của pháp luật, tỉnh Quảng Ninh cũng đã có những chính sách mới phù hợp hơn trong việc thu hồi, bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp nhưng dường như những quy định này vẫn chưa đáp ứng hết các yêu cầu thực tiễn Hiện nay, tại những địa phương có dự án được triển khai đều xuất hiện đơn nhiều đơn thư khiếu kiện, tố cáo của người bị thu hồi đất, của người bị ảnh hưởng do việc thu hồi đất Nhiều nơi như tại Vân Đồn, thị xã Quảng Yên còn trở thành điểm nóng của khiếu kiện về đất đai do có nhiều dự

án đầu tư tập trung ảnh hưởng không nhỏ tới ổn định chính trị, kinh tế xã hội của địa phương cũng như tỉnh Quảng Ninh Một trong những nguyên nhân dẫn đến tình hình khiếu kiện về đất đai của địa phương ngày càng trở nên phức tạp do giá đất thị trường ngày càng tăng trong khi đó giá đất áp dụng bồi thường, hỗ trợ không được áp theo đúng mức giá thị trường, đặc biệt đối với đất nông nghiệp không được xem xét định giá, hay tăng giá bồi thường, hỗ trợ, việc áp dụng chính sách tái định cư không được thống nhất, không xem xét hỗ trợ tái định cư khi thu hồi vào đất nông nghiệp cho người bị thu hồi đất Ngoài ra còn rất nhiều vấn đề liên quan đến việc bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp như thu hồi đất không đúng thẩm quyền, xác định trường hợp thu hồi đất không đúng,…dẫn đến khiếu kiện kéo dài, vượt cấp, điều này đang trở thành thách thức cho các cơ quan Nhà nước Do

vậy, tác giả nhận thấy việc nghiên cứu đề tài “Bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp theo pháp Luật đất đai từ thực tiễn tỉnh Quảng Ninh” là vô cùng cần thiết

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Vì vấn đề bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đã và đang trở thành vấn đề cấp thiết mang tính thời sự và thường xuyên được các phương tiện truyền thông đăng tải cũng như có ảnh hưởng rất lớn đến quá trình bồi

thường, hỗ trợ và ảnh hưởng trực tiếp đến tâm lý người bị thu hồi đất Vì thế,

đã có rất nhiều công trình nghiên cứu các vấn đề từ có liên quan như thu hồi đất nông nghiệp, bồi thường, hỗ trợ tái định cư khi Nhà nước thu hồi vì mục đích phát triển kinh tế, xã hội vì lợi ích quốc gia công cộng…Cho đến các vấn

đề trực diện của đề tài là bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp tiêu biểu như các công trình: Nguyễn Minh Tuấn, “Thu hồi đất vì mục đích kinh tế ở Việt Nam hiện nay”, Luận văn thạc sĩ (năm 2013); Phạm Thu Thùy " Pháp luật về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất ở Việt Nam" Luận

án Tiến sĩ (năm 2014); Đào Danh Dũng, “ Thu hồi đất nông nghiệp để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng theo pháp Luật đất đai từ thực tiễn huyện Chương Mỹ, thành phố Hà Nội”, Luận văn Thạc sĩ (năm 2018), Trần Nhật Quân, “Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp theo pháp luật Việt Nam từ thực tiễn tỉnh Bình Định”, Luận văn thạc sĩ (2018),…

Mặc dù cùng các quy định pháp luật điều chỉnh, nhưng ở mỗi luận văn

sẽ gắn với thực trạng pháp luật và áp dụng pháp luật ở từng địa phương Do đặc điểm về kinh tế, xã hội… nên ở tỉnh Quảng Ninh cũng sẽ có mức giá bồi thường và các biện pháp hỗ trợ khác nhau cho từng đối tượng được bồi thường hỗ trợ Trong quá trình bồi thường, hỗ trợ về đất nông nghiệp cũng phát sinh nhiều vướng mắc như về đơn giá bồi thường, điều kiện, đối tượng được bồi thường, hỗ trợ, các khoản hỗ trợ khác cần bổ sung

Do vậy, trong luận văn này, ngoài việc nghiên cứu về các vấn đề truyền thống như cơ sở pháp lý về thu hồi, bồi thường, hỗ trợ, tác giả còn cho thấy thực trạng áp dụng pháp luật tại tỉnh Quảng Ninh như các vấn đề: Xác định đối tượng được bồi thường, hỗ trợ, thái độ và trình độ chuyên môn của các cơ quan liên quan trong việc thực hiện, giải quyết các vấn đề trong bồi thường,

hỗ trợ đất nông nghiệp, lý do xuất hiện các dự án treo, nguyên nhân dẫn đến

những bất bình trong nhân dân về việc bồi thường, hỗ trợ đối với đất nông nghiệp, quy trình bồi thường, hỗ trợ còn chưa được nghiêm chỉnh chấp hành, chưa đảm bảo được tính công khai, minh bạch, từ đó đưa ra giải pháp hoàn thiện và nâng cao công tác thực hiện các quy định của pháp luật về bồi thường, hỗ trợ đối với đất nông nghiệp khi Nhà nước thu hồi

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu:

Nhằm phản ánh thực trạng quy định pháp luật và áp dụng các quy định định pháp luật về bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất theo pháp Luật đất đai từ thực tiễn tỉnh Quảng Ninh

Từ đó tác giả đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật và giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật về bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu

hồi đất từ thực tiễn tỉnh Quảng Ninh

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu:

- Phân tích để làm rõ các cơ sở lý luận về các khái niệm, ý nghĩa, vai trò của bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp;

- Phân tích để làm rõ cơ sở pháp lý về bồi bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp từ thực tiễn tỉnh Quảng Ninh;

- Phân tích, đánh giá thực trạng pháp luật về bồi thường, hỗ trợ khi Nhà

nước thu hồi đất nông nghiệp từ thực tiễn tỉnh Quảng Ninh từ đó, chỉ ra

những yếu kém, khó khăn, bất cập

- Đề xuất một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật và giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước

thu hồi đất nông nghiệp từ thực tiễn tỉnh Quảng Ninh

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu:

Các quy định pháp luật về bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp và thực trạng áp dụng những quy định về bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp

4.1.2 Phạm vi nghiên cứu:

Các quy định pháp luật và thực trạng áp dụng pháp luật về về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp theo luật Luật đất đai 2013 từ thực tiễn áp dụng tại tỉnh Quảng Ninh

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp luận

Luận văn dựa vào phương pháp luận của Chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng

Hồ Chí Minh, dựa trên những quan điểm, định hướng của Đảng về xây dựng Nhà nước và pháp luật trong thời kỳ đổi mới;

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp phân tích: Dựa trên các quy định của pháp luật về bồi thường, hỗ trợ Khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp để phân tích nội dung điều luật, phân tích các dữ liệu định lượng Căn cứ vào thực trạng thực hiện các

dự án có thu hồi đất nông nghiệp trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh để phân tích, làm

rõ quá trình thực hiện pháp luật của tỉnh

Phương pháp đánh giá: Sau khi phân tích các quy định pháp luật về bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp từ thực tiễn tỉnh Quảng Ninh từ đó tác giả đưa ra quan điểm đánh giá những ưu điểm và những hạn chế của các quy định của pháp luật

Phương pháp diễn dịch: Dựa trên những quy định hiện hành về bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp, tác giả diễn giải những nội dung, trường hợp áp dụng mà luật quy định để áp dụng, từ đó thấy được những những bất cập khi áp dụng quy định trên thực tế như trường hợp pháp luật còn chưa điều chỉnh hay điều chỉnh chưa phù hợp

Phương pháp quy nạp: Từ những quy định của pháp luật và thực tiễn áp dụng, tác giả đánh giá, phân tích những yếu tố này để nêu ra những điểm được và chưa được, những khía cạnh còn thiếu của quy định pháp luật từ đó đưa ra những quy định tích cực cần tiếp tục được áp dụng, những giải pháp, phương hướng để hoàn thiện pháp luật về bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp từ thực tiễn tỉnh Quảng Ninh

Phương pháp so sánh: Để đánh giá được sự tiến bộ của pháp luật cũng như sự phù hợp của pháp luật đất đai về bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp, cần sử dụng phương pháp so sánh quy định pháp luật qua các thời kỳ, mặt khác cũng cần so sánh các khái niệm hay nhầm lần như bồi thường với đền bù, bồi hoàn, thu hồi với trưng mua, trưng dụng…thông qua đó luận văn sẽ thể hiện rõ hơn bản chất của vấn đề được đề cập tới

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn

Qua nghiên cứu, luận văn chỉ ra được những tồn tại, hạn chế trong thực trạng quy định pháp luật về bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp, từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm, khắc phục những hạn chế đó nhưng vẫn đảm bảo tuân thủ quy định của pháp luật

Từ thực tiễn áp dụng các quy định về bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp tại tỉnh Quảng Ninh mà tiêu biểu là thị xã Quảng Yên, góp phần xây dựng luận cứ khoa học để tỉnh Quảng Ninh nhanh chóng ban hành những quy định phù hợp với đòi hỏi thực tiễn của địa phương

Từ đó, tạo cơ sở để nhà nhà lãnh đạo, đại biểu quốc hội của tỉnh nhìn nhận những vấn đề tồn đọng để góp ý kiến với cơ quan có thẩm quyền xem xét sửa đổi, bổ sung những quy định không còn phù hợp, thiếu khách quan trong Luật đất đai năm 2013 cho phù hợp với yêu cầu thực tiễn

7 Cơ cấu của Luận văn

Để làm sáng tỏ các vấn đề nêu trên, tác giả bố cục luận văn gồm các phần sau: Mục lục; Danh mục các chữ viết tắt; Mở đầu; chương 1; chương 2; chương 3; kết luận; Danh mục tài liệu tham khảo

Chương 1: Những vấn đề lý luận về pháp luật bồi thường, hỗ trợ khi Nhà

nước thu hồi đất nông nghiệp

Chương 2: Thực trạng pháp Luật đất đai về bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước

thu hồi đất nông nghiệp tại tỉnh Quảng Ninh

Chương 3: Giải pháp tiếp tục hoàn thiện và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp

luật về bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp tại tỉnh Quảng Ninh

Chương 1

NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ, KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT NÔNG NGHIỆP

1.1.Lý luận về bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp

1.1.1 Khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa thu hồi đất nông nghiệp

- Khái niệm thu hồi đất nông nghiệp

Vấn đề thu hồi đất đã thực sự được manh nha từ lâu, nhưng nó thực sự được quan tâm từ sau cách mạng tháng 8 năm 1945 thành công, thời điểm đó Nhà nước đã tiến hành xoá bỏ chiếm hữu ruộng đất của địa chủ, thiết lập quyền sở hữu ruộng đất cho nông dân Theo đó, Hiến pháp năm 1959 thừa nhận ba hình thức sở hữu đất đai là sở hữu Nhà nước, sở hữu tư nhân và sở hữu tập thể Khi tiến hành thu hồi đất Nhà nước tiến hành điều chỉnh ruộng đất hoặc nhượng lại ruộng đất cho người bị trưng dụng sẽ được đền bù từ 1 đến 4 năm sản lượng thường niên của ruộng bị trưng dụng Mặc dù thời kỳ này, vấn đề thu hồi đất chưa được quy định chi tiết nhưng đó là cơ sở để các quy định về thu hồi đất sau này được phát triển

Hiến pháp năm 1980 quy định đất đai là sở hữu toàn dân, trên cơ sở đó tại mục 3, phần v của quyết định số 201/CP ngày 01/07/1980 Hội đồng Chính phủ quy định về thống nhất quản lý ruộng đất và tăng cường công tác quản lý ruộng đất trong cả nước cũng quy định về việc thu hồi đất cụ thể quy định về

lý do thu hồi và việc bồi thường khi thu hồi đất Quan hệ đất đai thời kỳ này đơn thuần chỉ là quan hệ “Giao-thu” giữa Nhà nước và người sử dụng cho đến trước Luật đất đai năm 2003 thì các quy định về thu hồi đất vẫn tiếp tục được quy định và mở rộng nhưng không có định nghĩa cụ thể Khi Luật đất đai năm 2003 ra đời đã chính thức đề cập đến định nghĩa thu hồi đất là gì, theo đó, khoản 5, điều 3 Luật đất đai năm 2003 quy định: Thu hồi đất là việc Nhà nước ra quyết định hành chính để thu lại quyền sử dụng đất hoặc thu lại

đất đã giao cho tổ chức, Uỷ ban nhân dân xã, phường, thị trấn quản lý theo quy định của Luật này

Tại định nghĩa này mặc dù đã khái quát được những nội dung cơ bản nhất của việc thu hồi đất đó là việc Nhà nước ra quyết định hành chính, điều này thể hiện tính mệnh lệnh phục tùng đặc điểm đặc trưng của quyết định hành chính, định nghĩa cũng thể hiện được việc thu hồi đất là thu hồi lại quyền sử dụng đất hoặc thu hồi lại đất đã giao cho tổ chức, Ủy ban nhân dân

xã, phường, thị trấn… đây là điểm thể hiện hạn chế của định nghĩa bởi việc thu hồi đất đã giao ngoài các chủ thể được đề cập còn thu hồi đất đã giao của

hộ gia đình, cá nhân Vậy khi Nhà nước thu hồi đất của cá nhân, hộ gia đình thì việc thu hồi đất được xử lý như thế nào, rõ ràng đối với nội dung này, Luật đất đai năm 2003 với các văn bản hướng dẫn luật không có sự thống nhất

Nhận thấy những điểm hạn chế này, thông qua thực tiễn thực hiện và yêu cầu của nền kinh tế Để đất nước hội nhập nhanh chóng với xu thế phát triển của thế giới, theo kịp các nước phát triển trong khu vực, bắt buộc Nhà nước phải nhanh chóng có những quyết sách phù hợp với thực tế, mà cụ thể

là Nhà nước phải sửa đổi những điểm chưa phù hợp của luật và các văn bản hướng dẫn luật trong đó có Luật đất đai năm 2003

Việc sửa đổi, bổ sung những quy định liên quan đến thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là điều tất yếu, bởi một trong những điều kiện để nền kinh tế quốc gia phát triển đó là thu hồi các nguồn vốn đầu

tư và nước ta Mà một trong những yếu tố ảnh hưởng đến quyết định đầu tư của các nhà đầu tư là điều kiện chính sách của Quốc gia cũng như của địa phương về thu hút đầu tư Khi các quy định về thu hồi, bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nói chung cũng chính là đối với đất nông nghiệp nói riêng được quy định cụ thể, phù hợp với xu thế, cân đối được quyền lợi cũng như trách nhiệm của các bên có liên quan thì việc thu hồi, bồi thường, hỗ trợ

sẽ được tiến hành nhanh chóng, đem lại lợi ích cho các bên, góp phần ổn định

an ninh xã hội và giúp kinh tế phát triển vững mạnh Hơn nữa pháp luật quy định đất đai thuộc sở hữu toàn dân, người sử dụng đất được Nhà nước giao đất, cho thuế đất, được Nhà nước thừa nhận quyền sử dụng hợp pháp, Nhà nước phải có trách nhiệm bảo hộ quyền sử dụng đất cho người sử dụng đất, việc thu hồi đất trực tiếp ảnh hưởng đến quyền lợi của họ

Do vậy, để những quan điểm, chính sách về bồi thu hồi đất, bồi thường,

hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất trong các văn bản luật thay đổi phù hợp với điều kiện thực tế thì Nhà nước ta đã thực hiện việc sửa đổi đầu tiên ở đạo luật cao nhất của đất nước là Hiến pháp, cụ thể Hiến pháp năm 2013 quy định: “Nhà nước thu hồi đất do tổ chức, cá nhân đang sử dụng trong trường hợp thật cần thiết do luật định vì mục đích quốc phòng, an ninh; Phát triển

kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng Việc thu hồi đất phải công

khai, minh bạch và được bồi thường theo quy định của pháp luật”1 Trên cơ sở

đó, Luật đất đai năm 2013 quy định như sau: “Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước quyết định thu lại quyền sử dụng đất của người được Nhà nước trao quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất của người sử dụng đất vi phạm pháp luật về đất đai”2

Mặc dù hiến pháp quy định Nhà nước thu hồi đất do tổ chức, cá nhân

sử dụng trong trường hợp thật cần thiết vì mục đích quốc phòng, an ninh; Phát

triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng điều này cũng được áp

dụng đối với thu hồi đất nông nghiệp nhưng Luật đất đai và các văn bản hướng dẫn luật lại bỏ cụm từ này Trên thực tế, cũng không có văn bản pháp luật nào quy định trường hợp thật cần thiết để Nhà nước thu hồi đất là như thế nào, thế nào là thu hồi đất vì mục đích quốc phòng an ninh? Thế nào là

thu hồi đất vì mục đích phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia công cộng, điều này vô hình trung đã dẫn đến nhiều trường hợp trong thực tế doanh nghiệp lớn xin quy hoạch để phát triển kinh tế doanh nghiệp nhưng lại được núp dưới vỏ bọc dự án phát triển kinh tế vì lợi ích quốc gia và thuộc trường hợp Nhà nước thu hồi đất, còn doanh nghiệp nhỏ hay các cá nhân, hộ gia đình khác cũng đang hoạt động kinh tế, cũng đang trực tiếp sản xuất trên diện tích đất bị thu hồi để phát triển kinh tế gia đình, từ đó góp phần ổn định kinh tế địa phương lại không được xem trọng

Ở một khía cạnh khác, mặc dù Luật đất đai năm 2013 và các văn bản liên quan không quy định nhưng tác giả nhận thấy bản chất của việc Nhà nước thu hồi đất cũng gần giống với trường hợp trưng mua bởi trưng mua là việc ép buộc người có tài sản phải bán cho Nhà nước tài sản đó trong trường hợp nhất định, cũng giống như những trường hợp thuộc Nhà nước thu hồi đất, bằng quyết định thu hồi đất, chủ sử dụng đất phải thực hiện nghĩa vụ bàn giao đất cho Nhà nước Ở đây xét trường hợp Nhà nước thu hồi là đúng với quy định của pháp luật còn trường hợp thu hồi bất hợp pháp tức việc thu hồi đất không thuộc các trường hợp Nhà nước thu hồi đất thì về bản chất người sử dụng đất không có trách nhiệm bàn giao đất cho Nhà nước Tuy nhiên, giữa trưng mua và trường hợp Nhà nước thu hồi đất có điểm khác nhau cơ bản, đó

là khi trưng mua thì Nhà nước chỉ phải chi trả khoản tiền, tài sản tương ứng với giá trị thực tế của quyền sử dụng đất và tài sản bị trưng mua, còn khi thu hồi đất thì Nhà nước bồi thường khoản tiền hoặc diện tích đất có giá trị tương đương với giá trị quyền sử dụng đất, tài sản bị thu hồi, ngoài ra Nhà nước còn

áp dụng cách chính sách hỗ trợ khác nhau nhằm đảm bảo cuộc sống sau thu hồi cho người bị thu hồi đất

Tương tự với trường hợp trưng mua thì Nhà nước cũng có thể áp dụng việc trưng dụng quyền sử dụng đất và các tài sản gắn liền trên đất trong

trường hợp thật cần thiết để thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh hoặc trong tình trạng chiến tranh, tình trạng khẩn cấp, phòng, chống thiên tai Đối với trưng dụng, không phải mọi trường hợp Nhà nước đều phải bồi thường thiệt hại, nếu không có thiệt hại xảy ra thì Nhà nước không phải bồi thường,

mà chỉ phải bồi thường khi tài sản bị hủy hoại hoặc bị thiệt hại do mất thu nhập khi Nhà nước trưng dụng đất Vậy khi tài sản trưng dụng bị hủy hoại thì vấn đề bồi thường không được quy định chi tiết trong Luật đất đai 2013 và các văn bản hướng dẫn, Nhà nước chỉ bồi thường hay còn hỗ trợ khi tài sản

bị hủy hoại, liệu giá trị bồi thường, hỗ trợ có giống với trường hợp Nhà nước thu hồi đất hay không? Trong điều kiện không có chiến tranh thì thời hạn trưng dụng không được xác định cụ thể ( điều kiện bình thường là 30 ngày)

mà phụ thuộc vào tình hình chiến tranh nhưng vấn đề bồi thường trong trường hợp này cũng không được đặt ra, mặc dù pháp luật bảo hộ quyền sử dụng đất cho người dân

Việc thu hồi đất cũng như thu hồi đất nông nghiệp dẫn đến hậu quả tất yếu là chấm dứt quyền sử dụng đất của người bị thu hồi đất, nhưng lại mở ra mối quan hệ mới giữa Nhà nước với người được Nhà nước giao lại đất sau thu hồi đất Khi chấm dứt các quyền sử dụng đối với đất bị thu hồi, Nhà nước

sẽ phải có những chính sách pháp lý nhằm bù đắp những thiệt hại thực tế, những ảnh hưởng cơ bản sẽ xảy ra sau thu hồi đất Các khoản bù đắp có khoản bồi thường và hỗ trợ Bồi thường trong trường hợp này không phải là bồi thường do bên có lỗi gây ra thiệt hại mà do Nhà nước thu hồi đất được pháp luật cho phép Nếu pháp luật không phù hợp, không đảm bảo được quyền lợi giữa các bên, đặc biệt là quyền lợi của người bị thu hồi đất hay trong quá trình áp dụng pháp luật về bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nói chung và đất nông nghiệp nói riêng mà không đảm bảo được quyền lợi chính đáng cho người bị thu hồi đất thì tất yếu sẽ phát sinh mâu thuẫn, mâu

thuẫn đó sẽ bộc lộ hay không được bộc lộ ra ngoài tùy thuộc vào nhiều yếu tố Nhưng đều đó sẽ trực tiếp ảnh hưởng đến tình hình ổn định chính trị, xã hội,

sự phát triển kinh tế của địa phương bị thu hồi đất cũng như Quốc gia

- Đặc điểm của thu hồi đất nông nghiệp

Thứ nhất, nhà nước thu đất nông nghiệp là thu hồi tư liệu sản xuất và đối tượng sản xuất của người bị thu hồi đất, điều này ảnh hưởng không nhỏ đến đời sống, đến thu nhập của người bị thu hồi đất

Thứ hai, việc thu hồi đất nông nghiệp đồng nghĩa với việc chấm dứt quyền sử dụng đất của người bị thu hồi đất, chấm dứt các quyền sử dụng đối với các tài sản gắn liền trên đất không phục hồi được như cây trồng, vật nuôi,

bờ đầm, cầu cống…

Thứ ba, việc thu hồi đất nông nghiệp phần lớn có nhiều thuận lợi hơn

so với thu hồi các loại đất khác, do không phải tốn nhiều chi phí phá dỡ, san lấp mặt bằng

Thứ tư, thu hồi đất nông nghiệp mang lại giá trị lợi nhuận lớn cho chủ đầu tư, do giảm bớt các chi phí phụ, đặc biệt giá thành bồi thường, hỗ trợ cho đất nông nghiệp thấp hơn rất nhiều so với đất phi nông nghiệp

- Ý nghĩa của thu hồi đất nông nghiệp

Việc thu hồi đất nông nghiệp nhằm phục vụ các lợi ích Quốc gia như:

an ninh, quốc phòng, phát triển kinh tế xã hội, về phương diện rộng sẽ góp phần lớn thúc đẩy kinh tế Quốc gia phát triển, là nền tảng vững chắc để đẩy mạnh kinh tế địa phương

Việc thu hồi đất nông nghiệp sẽ góp phần đưa địa phương mang một diện mạo mới về kinh tế, xã hội, tạo nguồn cảm hứng lao động, thu hút nhân lực và nhân tài về địa phương lao động, sáng tạo

Thu hồi đất nông nghiệp góp phần giảm bớt lãng phí trong sử dụng đất nông nghiệp như đối với các diện tích đất ít sử dụng, sử dụng không hiệu quả,

từ đó đánh thức ý thức sử dụng hiệu quả đất nông nghiệp của người lao động,

do diện tích đất nông nghiệp ngày càng thu hẹp thì người lao động cần phải sử dụng mọi biện pháp nhằm nâng cao năng suất lao động, tránh lãng phí đất đai

1.1.2 Các trường hợp thu hồi đất nông nghiệp:

Để đảm bảo sự phát triển ổn định của đất nước cũng như đảm bảo quyền lợi tốt nhất cho người dân, Nhà nước với vai trò là cơ quan đại diện cho toàn dân thực hiện quyền sở hữu đất đai có trách nhiệm đưa ra các quy định phù hợp về việc thu hồi đất tránh việc trường hợp lợi dụng việc Nhà nước thu hồi đất để trục lợi cá nhân Do vậy, Nhà nước quy định cụ thể những trường hợp thu hồi đất gồm:

Một là, thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh: rõ ràng, việc đưa

ra mục đích thu hồi đất này đầu tiên cho thấy tầm quan trọng của mục đích thu hồi đất này Theo cách nhìn nhận khách quan của tác giả, việc đưa lý do thu hồi đất này đầu tiên cho thấy tính cấp thiết, tầm quan trọng của mục đích bởi: Quốc phòng, an ninh là là yếu tố hàng đầu đảm bảo cho an ninh quốc gia tạo cơ sở vững chắc cho kinh tế phát triển

Hai là, thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng: Đây là yếu tố trực tiếp tác động đến mức độ phát triển kinh tế của Quốc gia Nhà nước quy định những trường hợp thu hồi đất vì mục đích này để đảm bảo những dự án có tầm quan trọng, có mục đích phát triển kinh tế quốc gia, công cộng đều có thể thực hiện được (vì lợi ích chung) Hiện nay, xuất hiện rất nhiều trường hợp mặc dù dự án để xây dựng khu đô thị mới, khu dân

cư nông thôn do doanh nghiệp tư nhân làm chủ được Nhà nước đứng ra thu hồi, bồi thường đất ở cho người dân với giá 3000.000 đồng - 4.000.000 đồng/m2 đất, còn với đất nông nghiệp như đất trồng cây hàng năm là 55.000 đồng…nhưng lại được chủ đầu tư phân lô, bán nền với giá 20.000.000 đồng - 25.000.000 đồng rõ ràng mục đích tư lợi cho doanh nghiệp nhưng luật lại quy

định những dự án đó thuộc Nhà nước thu hồi nên gây ra hiện tượng lạm dụng pháp luật mang lại lợi ích cho doanh nghiệp nhưng gây thiệt hại cho người bị thu hồi đất

Ba là, thu hồi đất do vi phạm pháp luật về đất đai: Vì Nhà nước là người đại diện thực hiện quyền sở hữu về đất đai, nên Nhà nước phải thể hiện quyền quản lý nghiêm ngặt đối với đất đai, việc người sử dụng đất không đúng quy định của pháp luật thì sẽ bị xử lý Điều này góp phần đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật, sử dụng hiệu quả nguồn tài nguyên đất

Bốn là, thu hồi đất do chấm dứt việc sử dụng đất theo pháp luật, tự nguyện trả lại đất, có nguy cơ đe dọa tính mạng con người đây là một trong những trường hợp cho thấy Nhà nước luôn quan tâm đến quyền lợi của người

sử dụng đất khi người sử dụng đất không có nhu cầu sử dụng thì sẽ được Nhà nước thu hồi, khi có những yếu tố khách quan bất lợi, ảnh hưởng đến đời sống của người sử dụng đất cũng được Nhà nước quan tâm thu hồi đất, tạo lập nơi

ở mới cho người bị thu hồi đất

1.1.3 Khái niệm bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước khi Nhà nước

thu hồi đất nông nghiệp

1.1.3.1 Khái niệm bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp

Xuất phát từ việc xác định đất đai thuộc sở hữu toàn dân, như đã nêu ở các phần trên quyền sử dụng đất của người sử dụng đất được Nhà nước bảo

hộ nên khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp của người sử dụng đất đã trực tiếp xâm phạm đến quyền lợi của họ thì Nhà nước phải có những chính sách phù hợp nhằm hoàn trả lại cho họ những giá trị vật chất khác tương đương với giá trị họ bị mất đi

Khoản 12 Điều 3 Luật đất đai năm 2013 giải thích: Bồi thường về đất

là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất thu hồi

cho người sử dụng đất Khái niệm nêu trên chỉ xác định bồi thường về đất,

trong khi việc thu hồi đất còn gây những thiệt hại liên quan đến các tài sản khác gắn liền trên đất như nhà cửa, công trình sinh hoạt, cây cối, hoa màu…

Để xác định cụ thể việc bồi thường cần căn cứ vào các yếu tố sau:

Xác định thiệt hại: thiệt hại do việc thu hồi đất gây ra có thể là thiệt hại liên

quan đến quyền sử dụng đất bị chấm dứt như thiệt hại về đất, thiệt hại về công trình, nhà cửa, cây trồng Nhưng trên thực tế, còn nhiều thiệt hại chưa được tính toán để bồi thường như: Các loại vật nuôi trên mặt đất, dưới nước chưa đến kỳ thu hoạch nhưng thiệt hại do phải thu hoạch sớm, hoặc phải di chuyển

đi nơi khiến cho người bị thu hồi đất bị thiệt hại khoản thu nhập do phải bán

vật nuôi sớm, giá rẻ hoặc phải thuê, xây dựng… lại điểm chăn nuôi khác

Việc xác định chủ thể thiệt hại Khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp, các chủ thể sau có thể bị thiệt hại như: Chủ thể có đất bị thu hồi; chủ thể đang trực tiếp sử dụng đất ; các chủ thể không bị thu hồi đất nhưng vẫn bị ảnh hưởng do việc thu hồi đất như bị lún, nứt nhà, bị lụt, bị ô nhiễm môi trường, ô nhiễm nguồn nước…

Như vậy, rõ ràng giải thích về bồi thường về đất nêu tại Khoản 12 Điều

3 Luật đất đai năm 2013 thì chủ bị thu hồi mới được Nhà nước bồi thường nhưng nội dung phân tích ở trên cho thấy còn nhiều chủ thể, còn nhiều thiệt hại khác chưa được bổ sung trong điều luật để điều chỉnh

Từ những phân tích trên, tác giả cho rằng giải thích trên cần sửa đổi,

bổ sung theo hướng: “Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước

trả cho người có đất bị thu hồi và các chủ thể bị thiệt hại trong quá trình thu hồi đất những thiệt hại về quyền sử dụng đất hoặc quyền sở hữu, sử dụng đối với công trình, vật kiến trúc, cây trồng, vật nuôi và những thiệt hại khác do việc thu hồi đất gây ra”

Trước kia, Luật đất đai năm 1987 và Luật đất đai năm 1993 sử dụng thuật ngữ “ Đền bù” thay cho “ Bồi thường” Theo tác giả, đền bù là việc Nhà

nước đền trả lại cho người bị thiệt hại giá trị tương đương với tài sản bị thiệt hại, điều này có nghĩa là người bị thu hồi đất mà diện tích đất đó được xác định có giá trị là A thì sẽ được đền bù với giá trị là A, người bị thu hồi đất không được trả thêm bất kỳ khoản tiền hay vật chất nào nữa

Còn đối với cụm từ “Bồi thường” trong lĩnh vực dân sự quy định về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng đòi hỏi phải có yếu tố lỗi, có thiệt hại thực tế xảy ra, thiệt hại có mối quan hệ nhân quả với hành vi, hậu quả bồi thường là bồi thường giá trị tài sản bị thiệt hại đây là thiệt hại có thể nhìn thấy được, ngoài ra bên gây thiệt hại còn phải bồi thường giá trị tổn thất không thể nhìn thấy được đó là thiệt hại về tổn thất tinh thần Tuy nhiên, để được bồi thường

về nội dung này, người bị thiệt hại phải chứng minh được, còn bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp không hoàn toàn giống với bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng theo pháp luật dân sự Xét về hình thức thì chủ thể trực tiếp gây thiệt hại là Nhà nước , nhưng hành vi gây thiệt hại này lại được pháp luật quy định và cho phép tức không có yếu tố lỗi trong trường hợp này Mức bồi thường và các khoản bồi thường thiệt hại đã được xác định trước, về nguyên tắc, bên bị thiệt hại tức người bị thu hồi đất không phải chứng minh thiệt hại thực tế xảy ra

Theo quy định thì Nhà nước được quyền thu hồi đất nông nghiệp trong các trường hợp pháp luật quy định, nhưng thực tế đã có nhiều trường hợp xảy

ra, khi chủ đầu tư sử dụng những lợi ích vật chất, cấu kết với cơ quan có thẩm quyền thu hồi đất để đưa dự án kinh doanh thương mại, dự án của doanh nghiệp tư nhân nhằm mục đích thu lợi cho doanh nghiệp núp dưới hình thức

dự án xây dựng khu dân cư nông thôn không đảm bảo được điều kiện thuộc trường hợp Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp để phát triển kinh tế vì mục đích quốc gia, công cộng hay trường hợp Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp nhưng chưa đảm bảo về trình tự thu hồi, trong những trường hợp này việc thu

hồi đất nông nghiệp không được coi là hợp pháp, quyết định thu hồi đất không có hiệu lực, nhưng hậu quả của việc thu hồi đất nông nghiệp trái luật không được đề cập trong Luật đất đai 2013 và các văn bản hướng dẫn thi hành kèm theo Căn cứ để xác định và bồi thường những thiệt hại này thuộc phạm vi điều chỉnh của luật trách nhiệm bồi thường của Nhà nước

Những thiệt hại do Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp không chỉ là thiệt hại về quyền sử dụng đất bị Nhà nước thu hồi, không chỉ là những tài sản gắn liền với đất bị phá hủy, không có điều kiện sử dụng mà thiệt hại còn

là những tài sản sẽ mang lại nguồn lợi cho tương lai như vườn thanh long đang trong thời kỳ kết quả, hay các loài thủy sinh đang trong thời kỳ sinh trưởng, khi Nhà nước thu hồi đất, buộc người bị thu hồi đất phải phá dỡ cây trồng, phải thu hoạch vật nuôi chưa đến thời kỳ thu hoạch để bán với mức giá thấp nhất…hay việc xác định giá đất để bồi thường hiện nay áp dụng bảng giá đất 05 năm một lần, trong khoảng thời gian này xét theo tốc độ phát triển kinh

tế của cả nước nói chung, ở tỉnh Quảng Ninh nói riêng thì bảng giá đất hầu như không còn phù hợp qua từng năm Đặc biệt là đối với đất nông nghiệp, đất nông nghiệp không áp dụng giá bồi thường theo giá thị trường mà áp dụng một mức giá cho 05 năm, đất nông nghiệp không được áp dụng giá đất cho từng vị trí đất như đất ở mà áp dụng chung cho từng địa phương Trong khi giá đất nông nghiệp trong khu dân cư, đất nông nghiệp gần đường giao thông, đất nông nghiệp cạnh các khu công nghiệp, khu quy hoạch có giá thị trường cao hơn nhiều so với những đất nông nghiệp cùng loại nhưng ở vị trí khác, đặc biệt đối với đất nông nghiệp liền kề với đất ở Do vậy, việc bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp cần phải được xem xét ở nhiều phương diện, đó là thiệt hại thực tế có thể xác định được cần phải được mở rộng cho

cả những thiệt hại trong tương lai gần, xem xét giá trị thực tế của đất nông nghiệp linh hoạt theo thị trường

1.1.3.2.Khái niệm hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp

Để giải quyết hậu quả do Nhà nước thu hồi đất, người thu hồi đất ngoài việc được bồi thường thì còn được hỗ trợ Theo khoản 14 Điều 3 Luật đất đai năm 2013 thì: “Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trợ giúp cho người có đất thu hồi để ổn định đời sống, sản xuất và phát triển” Các khoản hỗ trợ chính khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp là hỗ trợ ổn định đời sống và sản xuất và hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm

Tuy nhiên theo quan điểm của tác giả, bản chất của những hỗ trợ này không phải là Nhà nước trợ giúp cho người có đất bị thu hồi mà phải là Nhà nước bồi thường mới đúng bởi: Những vấn đề mà Nhà nước hỗ trợ đều xuất phát từ việc thu hồi đất, đó là thiệt hại mà người có đất bị thu hồi bị ảnh hưởng Bởi thu hồi đất nông nghiệp nên những gia đình đang trực tiếp sản xuất nông nghiệp bị mất đất, không còn tư liệu sản xuất, những người nông dân vốn chỉ quen với công việc đồng ruộng, nay không còn đất hoặc còn ít đất

để canh tác khiến họ hoang mang, phải đi tìm, thích nghi với công việc mới,

có người không thể được nhận vào làm ở các xí nghiệp do không có trình độ, không trong độ tuổi tuyển dụng Quy định về các hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp cho thấy Nhà nước đang ban phát cho người bị thu hồi đất

mà không phải ở phương diện Nhà nước phải có trách nhiệm “ Bồi thường”

do hành vi thu hồi đất của mình

Rõ ràng, vì Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp mà có thể người bị thu hồi đất mất tư liệu sản xuất, đối với những người đang trực tiếp sản xuất nông nghiệp, không còn đất để canh tác, mất thu nhập, nông cụ bỏ phí do không còn đối tượng lao động đây phải được coi là thiệt hại thực tế, còn các khoản được coi là hỗ trợ như hỗ trợ hộ gia đình nghèo, hỗ trợ người có công với cách mạng, hỗ trợ người bị tàn tật, thương binh…

Khi Nhà nước bồi thường theo nguyên tắc ngang giá tức người bị thu hồi đất nông nghiệp được bồi thường công bằng như nhau về giá đất, cách tính giá trị bồi thường, còn hỗ trợ không phải ai được bồi thường thì cũng được hỗ trợ Hỗ trợ có thể áp dụng với từng đối tượng - người bị thu hồi đất

có người cũng bị thu hồi đất nông nghiệp nhưng chỉ được bồi thường mà không được hỗ trợ, có người được bồi thường và được hỗ trợ các khoản hỗ trợ chính, có người còn ngoài việc được bồi thường, hỗ trợ chính còn được hưởng các khoản hỗ trợ khác Tuy nhiên, chính sách hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp trên thực tế cần phải xem xét đến đối tượng được hỗ trợ bởi có người bị thu hồi đất nông nghiệp nhưng trên thực tế không sử dụng đất nông nghiệp nhưng lại được chính quyền địa phương xác nhận đang trực tiếp sản xuất nông nghiệp, thu nhập phụ thuộc vào nông nghiệp để hưởng các khoản

hỗ trợ từ việc thu hồi đất nông nghiệp Bởi mục đích hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp là đảm bảo ổn định đời sống cho người bị thu hồi đất nên đối với những người bị thu hồi đất mà cuộc sống của họ phụ thuộc hoàn toàn vào canh tác đất nông nghiệp Ngoài việc bồi thường, hỗ trợ bằng tiền cần phải xem xét đến tầm quan trọng của chính sách hỗ trợ đào tào chuyển đổi và tìm kiếm việc làm trên thực tế, không nên quy đổi mọi trường hợp hỗ trợ thành tiền, mà cần phải đào tạo, hỗ trợ tích cực để người bị thu hồi đất thích nghi, chuyển đổi sang công việc mới có như vậy, mới ổn định được cuộc sống sau này của người bị thu hồi đất

1.2 Lý luận pháp luật về bồi thường, hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất nông nghiệp

1.2.1 Đặc điểm và vai trò của pháp luật về bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp

- Đặc điểm của pháp luật về bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp:

Thứ nhất, pháp luật về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp ra đời khi xuất hiện chế độ sở hữu, đặc biệt thể hiện cụ thể hơn khi xuất hiện hình thức sở hữu toàn dân về đất đai trong đó Nhà nước là đại diện chủ sở hữu có quyền phân bổ, điều chỉnh đất đai cho các mục tiêu kinh tế, xã hội, tránh sự lạm quyền, tùy tiện trong thu hồi và bồi thường, hỗ trợ đất bị thu hồi

Thứ hai, pháp luật về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp ngày càng được hoàn thiện đầy đủ, theo hướng đảm bảo tốt nhất quyền lợi của các bên, đặc biệt là người bị thu hồi đất Theo đó, các quy định về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp không phù hợp với thực tế sẽ dần bị loại bỏ do không nhận được sự đồng tình của người dân và gây ra những bất

ổn về kinh tế, chính trị, xã hội

Thứ ba, pháp luật về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp xuất phát từ thực tiễn những tổn thất mà người bị thu hồi đất phải gánh chịu sau thu hồi, từ những yêu cầu cần phải ổn định đời sống, ổn định kinh tế của người bị thu hồi đất

- Vai trò của pháp luật về bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp:

Thứ nhất, pháp luật mang những đặc trưng đó là: tính quy phạm, tính bắt buộc chung, tính cưỡng chế và tính thích ứng Thông qua pháp luật thể hiện sự quản lý của nhà nước về đất đai, thể hiện sự quan tâm của nhà nước thông qua các chính sách bồi thường, hỗ trợ đối với người bị thu hồi đất

Thứ hai, pháp luật quy định các trình tự, thủ tục thu hồi và phương thức giải quyết hậu quả do việc thu hồi đất nông nghiệp gây ra nhằm chế thấp nhất việc khiếu kiện, gây khó khăn khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp giúp ổn định chính trị - xã hội

Thứ ba, pháp luật về bồi thường, hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất nông nghiệp còn có vai trò thể hiện xu hướng phát triển kinh tế của đất nước, thể hiện các chính sách đối nội, đối ngoại về việc thu hút vốn đầu tư, và thông qua đó là thông cụ thể hiện quyền lực Nhà nước là đại diện chủ sở hữu đất đai

1.2 2 Cấu trúc của pháp luật về bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp

Thứ nhât, về nguyên tắc và điều kiện bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp Nhà nước đã quy định chi tiết hơn các nguyên tắc bồi thường về đất và nguyên tắc bồi thường thiệt hại về tài sản, ngừng sản xuất, kinh doanh khi Nhà nước thu hồi đất thành 02 điều riêng biệt Dựa trên những nguyên tắc và điều kiện bồi thường, hỗ trợ này nhằm đảo bảo việc bồi thường đúng đối tượng, bồi thưởng, hỗ trợ thỏa đáng những thiệt hại đối với người bị thu hồi đất đồng thời tạo cơ sở cho việc thực hiện và áp dụng các quy định chi tiết về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp, điều này được quy định cụ thể tại Điều 74, Điều 88 Luật đất đai 2013, hướng dẫn thực hiện tại Nghị định 47/2014/NĐ-CP

Thứ hai, nội dung bồi thường, hỗ trợ đối với người bị thu hồi đất nông nghiệp, bao gồm các quy định cụ thể về bồi thường về phương thức bồi thường đó là bồi thường bằng tiền và bằng đất điều này được quy định tại Điều 79 Luật đất đai năm 2013 ; Về giá đất tính bồi thường quy định tại điều Điều 114 Luật đất đai 2013, Điều 4 Nghị định số 44/2014/NĐ-CP ngày 15/5/2014 của Chính phủ quy định về giá đất Luật đất đai 2013 quy định rõ nguyên tắc định giá đất phải theo mục đích sử dụng đất hợp pháp tại thời điểm định giá, theo thời hạn sử dụng đất; bổ sung quy định về cơ quan xây dựng, cơ quan thẩm định giá đất, vị trí của tư vấn giá đất trong việc xác định giá đất, thẩm định giá đất và việc thuê tư vấn để xác định giá đất cụ thể Luật

quy định khung giá đất do Chính phủ ban hành, định kỳ 05 năm một lần đối với từng loại đất, theo từng vùng; bỏ quy định việc công bố bảng giá đất vào ngày 01/01 hàng năm, thay vào đó, bảng giá đất được xây dựng định kỳ 5 năm một lần và công bố công khai vào ngày 01/01 của năm đầu kỳ

Thứ ba, về trình tự và thủ tục bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp gồm các quy định về: Lập, bổ sung, thẩm định, thực hiện phương án bồi thường, cũng như trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, cá nhân trong việc bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất của người sử dụng đất nông nghiệp

Thứ tư, việc bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp luôn là vấn đề dư luận quan tâm, ở đâu có dự án thì ở đó có khiếu nại, đó có thể là khiếu nại về thu thu hồi đất, khiếu nại về bồi thường, hỗ trợ, việc giải quyết những vấn đề này được quy định tại Khoản 2, Điều 204 và Khoản 2, Điều 205 Nhà nước áp dụng các quy định về giải quyết khiếu nại Luật Khiếu nại, Luật Tố cáo năm 2011; Luật Tố tụng hành chính năm 2010

1.2.3 Các yếu tố tác động đến pháp luật về bồi thường, hỗ trợ khi Nhà

nước thu hồi đất nông nghiệp

Thứ nhất, chế độ sở hữu toàn dân về đất đai tác động đến nội dung các quy định của pháp luật về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp thể hiện: Vì nhà nước là đại diện chủ sở hữu nên khi thu hồi đất nông nghiệp nhà nước đứng ra bồi thường một khoản tiền tương ứng với giá trị đất bị thu hồi cho người bị thu hồi đất; không phải mọi trường hợp bị nhà nước thu hồi đất nông nghiệp đều được bồi thường mà chỉ những diện tích đất đáp ứng điều kiện được bồi thường theo quy định của pháp luật mới được bồi thường

nước Nhà nước thể chế hoá các quan điểm, đường lối của Đảng bằng các quy định của pháp luật để quản lý xã hội

Thứ ba, dựa trên các nền tảng cơ bản của quyền được sống, được mưu cầu hạnh phúc… bởi khi thu hồi đất nông nghiệp, đương nhiên người sử dụng đất bị tước đi quyền sử dụng đất kéo theo là các hệ lụy về việc dừng sản xuất lao động, không tạo ra được thu nhập cũng như lương thực thực phẩm trên diện tích đất bị thu hồi, điều này đe dọa trực tiếp đến đời sống của người dân,

do vậy nhà nước cần phải ban hành các quy định về bồi thường, hỗ trợ khi thu hồi đất nông nghiệp để ổn định đời sống cho người bị thu hồi đất

Thứ tư, về phương diện chính trị, pháp luật về bồi thường, hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất nông nghiệp được ban hành, được quan tâm thực hiện sẽ tạo được lòng tin cho nhân dân, từ đó nhà nước có điều kiện thuận lợi để thực

hiện các chính sách pháp luật khác

Tiểu kết chương 1

Thông qua những phân tích về những vấn đề lý luận về bồi thường, hỗ

trợ, khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp và pháp Luật đất đai về bồi thường,

hỗ trợ, khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp, tác giả thấy rằng việc quy định

các cơ sở pháp lý về bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp

là thực sự cần thiết Tuy nhiên, các quy định về bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp không thể tùy tiện quy định và áp dụng mà phải được quy định bằng việc xác định phạm vi, đối tượng cụ thể nhằm mục đích đảm bảo quyền lợi giữa các bên liên quan Thông qua những vấn đề lý luận về pháp luật bồi thường, hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất nông nghiệp, cũng cho thấy tính cấp thiết cần nhanh chóng hoàn thiện các quy định này, căn cứ vào quả thực hiện các quy định pháp luật sẽ chọn lọc ra những quy định phù hợp, quy định cần bổ sung cần sửa đổi và cần hủy bỏ, từ đó đó góp phần phát triển kinh tế và ổn định chính trị - xã hội

CHƯƠNG 2

THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT ĐẤT ĐAI VỀ BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT NÔNG NGHIỆP TẠI TỈNH

QUẢNG NINH 2.1 Thực trạng quy định pháp Luật đất đai về bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp

2.1.1 Các quy định về nguyên tắc và điều kiện bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp

Để quy định cụ thể về bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp, căn cứ vào thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất, Luật Đất đai năm 2013 ngoài việc quy định về nguyên tắc bồi thường đã có sự phân biệt cụ thể về nguyên tắc bồi thường về đất và nguyên tắc bồi thường thiệt hại về tài sản, ngừng sản xuất, kinh doanh khi Nhà nước thu hồi đất thành những điều luật riêng biệt, cụ thể:

Thứ nhất về nguyên tắc bồi thường về đất khi Nhà nước thu hồi đất

Tác giả cho rằng lý do khiến Nhà nước đưa quy định về nguyên tắc bồi thường về đất khi Nhà nước thu hồi đất đứng trước các nguyên tắc bồi thường, hỗ trợ còn lại vì Nhà nước thu hồi đất, đầu tiên sẽ xâm phạm trực tiếp đến quyền sử dụng đất của người bị thu hồi đất, đó là việc chấm dứt quyền sử dụng đất và đây cũng là hậu quả thấy đầu tiên

Một là, để bồi thường về đất, Nhà nước quy định phạm vi đối tượng được bồi thường về đất là người sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất nếu có

đủ điều kiện được bồi thường hay nói cách khác người sử dụng đất nếu được Nhà nước công nhận hoặc đủ điều kiện để Nhà nước cấp quyền sử dụng đất, quyền ở hữu nhà ở, quyền sở hữu tài sản khác gắn liền với đất thì sẽ được bồi thường theo thiệt hại thực tế họ mắc phải khi gặp phải chính sách thu hồi đất của Nhà nước Đều đó thể hiện sự bình đẳng của Nhà nước đối với người sử

dụng đất, họ được đối xử như nhau trên pháp luật Trên thực tế, ở nước ta giai đoạn Luật đất đai năm 1993 còn hiệu lực, việc áp dụng chính sách dồn điền đổi thửa được khuyến khích, các hộ dân tự ý dồn điền đổi thửa với nhau có nơi thông qua chính quyền địa phương có nơi không thông qua chính quyền địa phương, khi Nhà nước thu hồi vào đất bắt đầu phát sinh các vấn đề về diện tích đất được bồi thường Nhiều trường hợp các bên không tranh chấp về diện tích đất đã đổi nay được bồi thường và tự thống nhất nhận tiền bồi thường theo diện tích đất mà người đó đang canh tác Nhưng cũng có nhiều trường hợp khi Nhà nước thu hồi và bồi thường giá trị đất nông nghiệp đó thì các bên bắt đầu có tranh chấp, có thể là tranh chấp về diện tích đất dồn đổi, chẳng hạn một bên dồn đổi sau khi thu hồi phát hiện ra diện tích đất bị thu hồi của gia đình mình ít hơn bên còn lại mặc dù khi đổi các bên có ý định là đổi ngang nhau về diện tích và thực tế cho đến thời điểm thu hồi đất thì chính quyền địa phương vẫn chưa thực hiện, hay chưa hoàn thiện thủ tục cấp lại giấy chứng nhận cho người dân đối với phần diện tích dồn đổi Như vậy, việc bồi thường về đất nếu xét về điều kiện được cấp giấy chứng nhận thì trong trường hợp này phải bồi thường cho chủ sử dụng có tên trong giấy chứng nhận, nhưng trên thực tế các bên đã dồn đổi ruộng cho nhau theo đúng chính sách của Nhà nước nên chăng áp dụng bồi thường đối với diện tích đất các bên hiện đang sử dụng?

Hai là, việc bồi thường được thực hiện bằng việc giao đất có cùng mục đích sử dụng với loại đất thu hồi, nếu không có đất để bồi thường thì được bồi thường bằng tiền theo giá đất cụ thể của loại đất thu hồi do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định tại thời điểm quyết định thu hồi đất Việc bồi thường sẽ

ưu tiên bồi thường bằng đất rồi sau đó đến trả tiền ( trừ một số trường hợp khác muốn lấy tiền hay buộc lấy đất) Như vậy, khi Nhà nước thu hồi đất thì được thực hiện bồi thường bằng hai hình thức đó là bồi thường bằng đất cùng

loại, nếu không có đất cùng loại thì được bồi thường bằng tiền với giá trị tương đương Quy định này ưu tiên việc bồi thường thu hồi đất bằng đất cùng loại trước vì nhà làm luật cho rằng nếu bồi thường bằng đúng loại đất đã thu hồi thì sẽ giảm thiểu thiệt hại xuống mức thấp hơn, như bị thu hồi đất trồng lúa, Nhà nước sẽ bồi thường đất trồng lúa khác cho người bị thu hồi, nhưng quy định này lại không làm rõ vấn đề, mặc dù, đều là đất cùng loại nhưng vị trí canh tác khác nhau như đất gần đường giao thông thuận lợi hơn so với đất cách xa đường giao thông, đất ở nơi có nhiều bồi đắp phù sa thì canh tác sẽ đạt năng suất cao hơn đất ở nơi khô cạn Tuy nhiên, quy định này có tác dụng ngăn ngừa tình trạng người bị thu hồi đất đòi bồi thường quá cao, nếu còn quỹ đất thì Nhà nước vẫn được quyền áp dụng bồi thường bằng đất cùng loại theo quan điểm của tác giả, khi thu hồi đất, Nhà nước cần tham khảo ý kiến của người dân về lựa chọn hình thức bồi thường, hỗ trợ, chẳng hạn có nhiều

hộ gia đình sau thu hồi đất, họ tiếp tục lựa chọn hình thức sản xuất nghiệp là nghề nghiệp chính của họ thì căn cứ vào nguyện vọng Nhà nước cần ưu tiên bồi thường cho người bị thu hồi đất diện tích đất nông nghiệp cùng loại và có điều kiện sử dụng, khai thác kinh tế tương đương với diện tích đất đã bị thu hồi điều này góp phần ổn định tâm lý của và phần nào giải tỏa được bài toán

về ổn định công việc, đời sống của người bị thu hồi đất Còn đối với những địa phương có quỹ đất nông nghiệp hạn hẹp thì nên cân nhắc tới việc thu hồi vào đất nông nghiệp, đồng thời cần có đánh giá cụ thể về ảnh hưởng của việc thu hồi đất nông nghiệp tới đời sống của người bị thu hồi đất, ảnh hưởng đến

ổn định an ninh lương thực của địa phương để có phương án thu hồi đất phù hợp đảm bảo quyền lợi tốt nhất cho các bên

Trường hợp Nhà nước không bồi thường bằng đất thì có thể bồi thường bằng tiền Quy định này thể hiện sự linh hoạt của Nhà nước trong việc bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp, bởi, trên thực tế có nhiều cá

nhân, hộ gia đình không còn nhu cầu sử dụng đất nông nghiệp và ở một góc

độ nào đó, việc Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp đã trút bớt gánh nặng đóng thuế hàng năm cho họ, đồng thời lại tạo cho họ có nguồn thu nhập, tạo vốn kinh doanh cho người bị thu hồi đất hoặc có nhiều người khi bị thu hồi đất nông nghiệp, họ đang ở độ tuổi nghỉ hưu và không có khả năng lao động nữa, việc Nhà nước bồi thường khi thu hồi đất góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống cho người bị thu hồi đất Tác giả nhận thấy, hình thức bồi thường này hiện nay đang được áp dụng phổ biến bởi nó nhanh, gọn và cũng phù hợp với đa số tâm lý của người bị thu hồi đất

Ba là, việc bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất phải đảm bảo dân chủ, khách quan, công bằng, công khai, kịp thời và đúng quy định của pháp luật tác giả cho rằng, việc áp dụng nguyên tắc này trên thực tế rất khó xác định việc bồi thường đã đảm bảo các nguyên tắc hay chưa, không có một chuẩn mực cụ thể nào được quy định Có thực sự dân chủ không khi thực tế, nhiều

dự án sử dụng vào mục đích kinh doanh thương mại của doanh nghiệp nhưng lại được Nhà nước thu hồi đất, người dân không đồng ý, nhưng phản đối gần như không có tác dụng, có khách quan không? khi rất nhiều dự án xảy ra việc bồi thường, hỗ trợ không phù hợp, không đúng với quy định của pháp luật,

Thứ hai, nguyên tắc bồi thường thiệt hại về tài sản sản xuất, kinh doanh khi Nhà nước thu hồi đất:

Một là, khi Nhà nước thu hồi đất mà chủ sở hữu tài sản hợp pháp gắn

liền với đất bị thiệt hại về tài sản thì được bồi thường Đây là một điểm mới

của Luật đất đai 2013 khi đã bắt đầu xem xét bồi thường về đất không chỉ với

tư cách là tài sản mà còn là tài nguyên và tư liệu sản xuất Trên thực tế, ngoài

ý nghĩa tài sản, đất nông nghiệp còn là đối tượng lao động, tư liệu sản xuất mang lại thu nhập cho con người, trên đất nông nghiệp vẫn có những tài sản khác như bờ đầm, bờ ao, cống, kè bê tông, cây trồng nhưng với điều kiện các

tài sản này phải được hình thành hợp pháp như không bị xử phạt vi phạm hành chính, hình thành trước khi có thông báo thu hồi đất nếu đáp ứng được yêu cầu này thì ngoài việc bồi thường giá trị của đất còn phải bồi

thường thiệt hại về tài sản cho người dân là phù hợp

Hai là, khi Nhà nước thu hồi đất mà tổ chức, hộ gia đình, cá nhân, người Việt Nam định cư ở nước ngoài, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài phải ngừng sản xuất, kinh doanh mà có thiệt hại thì được bồi thường thiệt hại Nếu chỉ hỗ trợ một khoản trong một thời gian nhất định thì coi như

đã phó mặc việc tìm kiếm kế sinh mới cho người mất đất, để được bồi thường thiệt hại trong trường hợp này người bị thu hồi đất phải chăng càng chứng minh thiệt hại càng nhiều thì giá trị được bồi thường càng lớn? Do đó, thay vì quy tất cả các khoản bồi thường thành tiền rồi Nhà nước phó mặc cho người

bị thu hồi đất tự tìm công việc để kiếm kế sinh nhai thì Nhà nước cần phải cùng với người bị thu hồi đất tìm ra giải pháp công việc phù hợp bằng các buồi đối thoại trước và sau khi có quyết định thu hồi; Đồng thời, nhà đầu tư phải chi trả cho người mất đất một khoản tiền tương ứng với mức thu từ sử dụng đất trước đây cho tới khi người bị mất đất có nguồn thu nhập mới và theo nguyên tắc, càng để lâu, chi phí bồi thường càng lớn để bắt buộc nhà đầu

tư không thể trì hoãn

luật khi Nhà nước tiến hành hỗ trợ chưa có một quy chuẩn nào để xác định cơ quan Nhà nước đã đảm bảo những điều này Trên thực tế đã xuất hiện rất nhiều mâu thuẫn xuất phát từ việc bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp như: mâu thuẫn khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp, mâu thuẫn do giá đất bồi thường thấp, mâu thuẫn do cơ quan Nhà nước , chủ đầu

tư chậm chi trả tiền bồi thường, hỗ trợ, mâu thuẫn do thông báo thu hồi đất từ năm 2013 nhưng đến năm 2015 mới ra quyết định thu hồi đất gây thiệt hại cho người dân, mâu thuẫn do áp dụng chính sách bồi thường không đúng đối tượng, tất cả các mâu thuẫn trên đều xuất phát từ việc cơ quan Nhà nước tiến hành hỗ trợ không đúng quy định của pháp luật như: áp dụng đối tượng, điều kiện được hưởng hỗ trợ không đúng theo quy định của pháp luật, không đảm bảo sự công bằng, cùng một dự án, cùng có thời điểm kiểm đếm như nhau nhưng có người lại được bồi thường, hỗ trợ sớm hơn những người khác 01 năm

Tương tự như nguyên tắc bồi thường, khi Nhà nước thu hồi đất của người dân ngoài việc phải bồi thường lại phần của họ bị mất còn phải hỗ trợ cho người dân để họ sớm khắc phục tình hình, nhanh chóng ổn định đời sống Nguyên tắc này hoàn toàn phù hợp và thể hiện sự quan tâm của Nhà nước với người bị thu hồi đất Các khoản hỗ trợ được Nhà nước hỗ trợ khi thu hồi đất

là hỗ trợ ổn định đời sống và sản xuất; hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm đối với trường hợp thu hồi đất nông nghiệp của hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp; và các hỗ trợ khác Nhà nước đặt nguyên tắc này ở vị trí đầu tiên trong nguyên tắc hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất cho thấy ý nghĩa quan trọng của nó trọng của nó Như đã phân tích, đất nông nghiệp đóng vai trò rất quan trọng trong sản xuất nông nghiệp, trước hết thông qua sản xuất nông nghiệp đã cung cấp lương thực ổn định cho chính người sản xuất, tạo thu nhập và góp phần ổn định về kinh tế, xã hội của địa

phương Việc thu hồi đất nông nghiệp, trước hết ảnh hưởng trực tiếp đến nhu cầu lương thực hàng ngày của người dân, khi bị thu hồi đất, người bị thu hồi chưa thể thích nghi cũng như sản xuất được lương thực thực phẩm tại nơi ở mới Nhà nước ban hành quy định hỗ trợ ổn định đời sống khi thu hồi đất nông nghiệp nhằm giải quyết những vướng mắc ở trên, nhưng việc áp dụng chính sách này còn bộc lộ bất cập đó là việc xác định tỷ lệ thu hồi đất nông nghiệp để tính giá trị hỗ trợ

Ở Quảng Ninh, hầu hết các địa phương đều áp dụng việc xác định tỷ lệ thu hồi đất nông nghiệp dựa vào diện tích đất nông nghiệp được cấp GCN QSDĐ, chứ không áp dụng tỷ lệ thu hồi đất căn cứ vào diện tích đất nông nghiệp đang sử dụng, bởi nếu xác định theo cách này thì ngoài diện tích đã được cấp GCN QSDĐ thì còn những diện tích đất nông nghiệp đủ điều kiện cấp gcn nhưng chưa được cấp Trường hợp phần lớn diện tích đất mà người bị thu hồi đất đang sử dụng và bị thu hồi là đất nông nghiệp khai hoang, đủ điều kiện cấp GCN QSDĐ, còn diện tích đất nông nghiệp đã được cấp GCN QSDĐ thì chỉ chiếm tỷ lệ thu hồi rất nhỏ, nếu áp dụng cách xác định tỷ lệ thu hồi đất nông nghiệp căn cứ vào diện tích đất nông nghiệp đã được cấp GCN QSDĐ thì sẽ gây thiệt thòi cho người bị thu hồi đất

Còn đối với khoản hỗ trợ hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm, cho đến thời điểm này, tác giả chưa có bất kỳ số liệu cũng như thông tin nào về việc các địa phương tại tỉnh Quảng Ninh tiến hành đào tạo chuyển đổi nghề cho người bị thu hồi đất Chưa có dự án nào mà trước khi thu hồi đất hoặc trong quá trình lập phương án bồi thường, hỗ trợ mà cơ quan Nhà nước lấy ý kiến của người dân về nhu cầu việc làm sau khi thu hồi đất

mà chỉ mặc định khi thu hồi đất sẽ chuyển tất cả các khoản hỗ trợ theo quy định thành tiền để chi trả cho người dân Về phía người dân do không am hiểu pháp luật, cũng như “ Lần đầu tiên” bị thu hồi đất nên chưa đưa ra ý kiến của

mình về hình thức hỗ trợ đào tạo chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm, điều này đã ảnh hưởng không nhỏ tới ổn định đời sống về lâu dài cho người bị thu hồi đất Nếu người bị thu hồi đất còn trong độ tuổi lao động và có khả năng thích nghi với điều kiện sống với về công việc thì mức độ ảnh hưởng giảm bớt, nhưng nếu người bị thu hồi đất có khả năng thích nghi chậm hoặc không thể thích nghi với các công việc phổ thông tại địa phương thì cơ quan Nhà nước nên tìm hiểu nguyện vọng về công việc của người dân, từ đó có phương

án cũng như hỗ trợ phù hợp cho những đối tượng đặc biệt

Về hỗ trợ tái định cư, mặc dù theo cách hiểu thông thường thì hỗ trợ tái định cư chỉ áp dụng trong trường hợp Nhà nước thu hồi vào đất ở của người bị thu hồi đất mà phải di chuyển chỗ ở nhưng tại khoản 4, Điều 6 Nghị định 47/2014/NĐ - CP thì: Đối với hộ gia đình, cá nhân đang sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất gắn liền với nhà ở thuộc trường hợp phải di chuyển chỗ

ở nhưng không đủ điều kiện được bồi thường về đất ở, nếu không có chỗ ở nào khác trong địa bàn xã, phường, thị trấn nơi có đất ở thu hồi thì được Nhà nước bán, cho thuê, cho thuê mua nhà ở hoặc giao đất ở có thu tiền sử dụng đất Giá bán, cho thuê, cho thuê mua nhà ở; Giá đất ở tính tiền sử dụng đất khi Nhà nước giao đất do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quy định

Như vậy, Nhà nước đã thể hiện sự đồng cảm, sự quan tâm tới đời sống của nhân dân, theo quy định này thì mặc dù diện tích đất bị thu hồi không được công nhận là đất ở nhưng khi thu hồi, trên đất có nhà ở và người bị thu hồi đất đang sử dụng mà phải di chuyển chỗ ở, trên địa bàn xã phường nơi có đất bị thu hồi không còn chỗ ở nào khác thì Nhà nước sẽ tạo điều kiện về nơi

ở mới bằng cách bán, cho thuê, cho thuê mua nhà ở hoặc giao đất ở có thu tiền sử dụng đất Mặc dù, quy định này thể hiện sự tiến bộ trong tư duy của nhà làm luật nhưng trên thực tế áp dụng tại tỉnh Quảng Ninh cũng như ở thị

xã Quảng Yên, tác giả gần như chưa nhận thấy được trường hợp nào bị thu

hồi vào đất không phải đất ở mà được Nhà nước tạo điều kiện về nơi ở mới như điều luật quy định Nên chăng, Nhà nước cần phải có những quy định cụ thể hơn để quy định này được áp dụng trên thực tế

2.1.2 Điều kiện bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp

Điều kiện được bồi thường, hỗ trợ: Được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất ( gọi tắt là Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất); Căn cứ vào Điều 100 Luật đất đai năm 2013, diện tích đất đủ điều kiện được cấp GCN QSDĐ theo quy định của pháp luật Điều kiện có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất Hiện nay, đây được xác định là giấy tờ có giá trị pháp lý cao nhất Tuy nhiên trên thực tế xảy ra nhiều trường hợp mà khi người sử dụng đất có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất những vẫn chưa được xác định là người được bồi thường, hỗ trợ, quay lại trường hợp dồn điền đổi thửa đã trình bày ở trên thì hai hộ gia đình dồn diền đổi thửa với nhau nhưng vẫn chưa được cơ quan Nhà nước cấp đổi giấy chứng nhận quyền sử dụng đất thì việc bồi thường theo giấy chứng nhận có áp dụng trong trường hợp này Hay việc cấp giấy chứng nhận là không đúng quy định của pháp luật như cấp giấy chứng nhận đối với diện tích đất là di sản thừa kế nhưng các bên chưa phân chia di sản thừa kế theo quy định của pháp luật hay việc cấp nhầm giấy chứng nhận cho người khác thì việc bồi thường cũng không được áp dụng trong những trường hợp này

2.1.3 Giá đất bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp

Theo khoản 2 Điều 74 Luật đất đai năm 2013, “nếu không có đất để

bồi thường thì được bồi thường bằng tiền theo giá đất cụ thể của loại đất thu

hồi do UBND cấp tỉnh quyết định tại thời điểm quyết định thu hồi đất Trong

khi đó Khoản 1 Điều 20 Nghị định số 47/2014/NĐ-CP quy định giá đất để tính mức hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm đối với trường hợp Nhà nước THĐ nông nghiệp của hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp trong trường hợp hỗ trợ bằng tiền là không quá 05 lần giá đất

nông nghiệp cùng loại trong bảng giá đất do UBND tỉnh đó ban hành Ở đây

thấy rõ, Luật đất đai năm 2013 quy định hai loại giá đất, đó là giá đất theo

“bảng giá đất” và “giá đất cụ thể” Khoản 3 Điều 112 Luật đất đai năm 2013 quy định: Giá đất của Nhà nước phải “phù hợp với giá đất phổ biến trên thị trường Giá đất phổ biến trên thị trường là mức giá xuất hiện với tần suất nhiều nhất trong các giao dịch đã chuyển nhượng thành công trên thị trường, giá đất trúng đấu giá QSDĐ, giá đất xác định từ chi phí, thu nhập của các thửa đất có cùng mục đích sử dụng tại một khu vực và trong một khoảng thời gian nhất định4 Thực tế cho thấy, điểm khó nhất vẫn là xác định giá đất phổ biến trên thị trường bởi thị trường đất đai ở Việt Nam, nếu có, là một thị trường chưa hoàn chỉnh và nhiều biến động

Theo quy định tại khoản 3, 4 Điều 114 Luật đất đai năm 2013 thì: UBND cấp tỉnh quyết định giá đất cụ thể Cơ quan quản lý đất đai cấp tỉnh có trách nhiệm giúp UBND cấp tỉnh tổ chức việc xác định giá đất cụ thể trên cơ

sở điều tra, thu thập thông tin về thửa đất, giá đất thị trường và thông tin về giá đất trong cơ sở dữ liệu đất đai; Áp dụng phương pháp định giá đất phù hợp Căn cứ kết quả xác định giá đất, cơ quan quản lý đất đai cấp tỉnh trình Hội đồng thẩm định giá đất xem xét trước khi trình UBND cùng cấp quyết định Việc thẩm định phương án giá đất do Hội đồng thẩm định giá đất thực hiện, UBND cấp tỉnh quyết định thành lập Hội đồng thẩm định giá đất bao gồm các thành phần sau: Chủ tịch UBND cấp tỉnh làm Chủ tịch Hội đồng; Đại diện lãnh đạo Sở Tài chính làm thường trực Hội đồng; đại diện lãnh đạo

Sở Tài nguyên và Môi trường và UBND cấp huyện nơi có đất; tổ chức có chức năng tư vấn xác định giá đất hoặc chuyên gia về giá đất và các thành viên khác do UBND cấp tỉnh quyết định

Như vậy, chủ thể định giá đất tính bồi thường và chủ thể trực tiếp chi trả tiền bồi thường cũng là các cơ quan, đơn vị thuộc các cơ quan hành chính Nhà nước , điều này liệu có đảm bảo được tính khách quan của việc xác định giá bồi thường Bởi nhiều trường hợp Nhà nước cũng chính là chủ đầu tư, mà

số tiền mà người bị thu hồi đất được nhận phụ thuộc vào đơn giá bồi thường

do các cơ quan trên quyết định vì nếu đơn giá thấp thì khoản tiền chi trả sẽ thấp và nó sẽ ảnh hưởng đến quyền lợi của người bị thu hồi đất

Việc xác định giá đất trên thực tế chỉ được áp dụng cho đất ở, vậy đất nông nghiệp tại sao không được áp dụng phương pháp định giá đất theo giá thị trường, bởi đất nông nghiệp cũng chịu ảnh hưởng biến động của thì trường

về giá đất như đã nói đối với đất nông nghiệp có vị trí gần đường giao thông, khu dân cư, khu công nghiệp… thì sẽ có nhiều lợi thế hơn, đặc biệt là đối với đất trồng cây lâu năm, đất vườn ao liền kề với đất ở, bởi loại đất này thông thường sẽ dễ thực hiện việc nhận chuyển nhượng, chuyển mục đích đất, nhiều nơi đất nông nghiệp trên thực tế có giá vài triệu, thậm chí vài chục triệu nếu chuyển nhượng đất cho người khác hoặc chuyển nhượng lại cho doanh nghiệp, nhưng khi Nhà nước thu hồi thì chỉ được bồi thường với mức giá 55.000 đồng/m2, điều này đã tạo điều kiện đẩy mâu thuẫn khi Nhà nước thu hồi đất lên cao hơn

2.1.4 Các quy định về trình tự, thủ tục bồi thường đối với người bị thu hồi đất nông nghiệp

Trình tự, thủ tục bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp theo Luật đất đai năm 2013 bao gồm các bước sau: