Phân tích các vấn đề pháp lý và thực tiễn giải quyết tranh chấp quốc tế của trọng tài thường trực lahaye

Từ khi thành lập cho đến nay Tòa trọng tài thường trực La Haye đã đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì hòa bình, an ninh quốc tế cũng như góp phần quan trọng vào sự phát triển của pháp luật quốc tế. Với khoảng 115 quốc gia và vùng lãnh thổ là thành viên, Tòa trọng tài thường trực La Haye đã tham gia giải quyết nhiều vụ việc tranh chấp liên quan đến nhiều lĩnh vực khác nhau của các quốc gia thành viên. Tuy nhiên đối với Việt Nam, Tòa trọng tài thường trực La Haye chưa phải là một cơ quan tài phán quốc tế được nhiều người biết đến như Tòa án công lý quốc tế của Liên hiệp quốc (ICJ), Tòa hình sự quốc tế (ICC), … mặc dù Việt Nam đã là thành viên của Tòa trọng tài thường trực La Haye (Việt Nam chính thức tham gia Công ước La Haye 1899 từ 29122011 và Công ước La Haye 1907 từ 27022012). Chính vì vậy, nghiên cứu, tìm hiểu các nguyên tắc tổ chức, hoạt động của các thiết chế có chức năng tài phán quốc tế đối với các tranh chấp lãnh thổ quốc gia, trong đó có Tòa trọng tài thường trực La Haye có ý nghĩa thực tiễn quan trọng. Cho nên em đã lựa chọn: “Phân tích các vấn đề pháp lý và thực tiễn giải quyết tranh chấp quốc tế của Trọng tài thường trực Lahaye?”.

MỞ ĐẦU

Từ khi thành lập cho đến nay Tòa trọng tài thường trực La Haye đã đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì hòa bình, an ninh quốc tế cũng như góp phần quan trọng vào sự phát triển của pháp luật quốc tế Với khoảng 115 quốc gia và vùng lãnh thổ là thành viên, Tòa trọng tài thường trực La Haye đã tham gia giải quyết nhiều vụ việc tranh chấp liên quan đến nhiều lĩnh vực khác nhau của các quốc gia thành viên Tuy nhiên đối với Việt Nam, Tòa trọng tài thường trực La Haye chưa phải là một cơ quan tài phán quốc tế được nhiều người biết đến như Tòa án công lý quốc tế của Liên hiệp quốc (ICJ), Tòa hình sự quốc tế (ICC), … mặc dù Việt Nam

đã là thành viên của Tòa trọng tài thường trực La Haye (Việt Nam chính thức tham gia Công ước La Haye 1899 từ 29/12/2011 và Công ước La Haye 1907 từ 27/02/2012) Chính vì vậy, nghiên cứu, tìm hiểu các nguyên tắc tổ chức, hoạt động của các thiết chế có chức năng tài phán quốc tế đối với các tranh chấp lãnh thổ quốc gia, trong đó có Tòa trọng tài thường trực La Haye có ý nghĩa thực tiễn quan

trọng Cho nên em đã lựa chọn: “Phân tích các vấn đề pháp lý và thực tiễn giải quyết tranh chấp quốc tế của Trọng tài thường trực Lahaye?”.

NỘI DUNG

I Giới thiệu chung về tòa trọng tài thường trực La haye

Tòa trọng tài thường trực Lahaye (PCA) được thành lập vào năm 1899, trên cơ

sở Công ước Lahay 1899 (còn được gọi là công ước Lahaye I) về giải quyết hòa bình các tranh chấp quốc tế Với tư cách là một thiết chế quốc tế giúp các quốc gia

có thể giải quyết các tranh chấp quốc tế bằng biện pháp hòa bình, tòa trọng tài thường trực Lahaye có trụ sở chính tại Cung điện Hòa Bình, thành phố La Haye của Hà Lan bắt đầu đi vào hoạt động từ năm 1902 Tuy nhiên, trong quá trình thực

tiễn hoạt động, quy chế của Tòa trọng tài thường trực La Haye đã bộc lộ nhiều hạn chế cần phải điều chỉnh Xuất phát từ yêu cầu này, năm 1907, tại Hội nghị hòa bình Lahay lần thứ hai, các quốc gia đã ký kết Công ước Lahay II nhằm sửa đổi và bổ sung một số quy định về PCA theo quy định của Công ước Lahay I Công ước LaHaye 1907 (Công ước Lahay II) ra đời góp phần hoàn thiện quy chế tổ chức và hoạt động của Tòa trọng tài thường trực Cụ thể như sau:

1 Cơ cấu tổ chức

Mặc dù tên gọi là Toà trọng tài thường trực nhưng PCA không hẳn là cơ quan tài phán quốc tế thường trực Thực chất PCA chỉ là một danh sách các trọng tài viên thường trực, có thể được các quốc gia lựa chọn khi giải quyết các tranh chấp Cấu trúc của PCA gồm có 3 bộ phận chính gồm: Hội đồng hành chính, Thành viên Tòa và Văn phòng quốc tế (hoặc Ban thư ký)

Hội

đồng hành chính (Administrative Council)

Hội đồng hành chính là cơ quan chủ quản của PCA, bao gồm đại diện ngoại giao tại La Hay của tất cả các quốc gia thành viên tham gia Hội nghị hòa bình năm

1899 và Hội nghị hòa bình năm 1907 và do Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Hà Lan làm chủ tịch Hội đồng hành chính Hội đồng hành chính nhóm họp mỗi năm hai lần tại

La Hay, đưa ra sự chỉ đạo chung cho công việc của PCA, giám sát và phê duyệt ngân sách và chi tiêu của PCA Tổng thư ký báo cáo thường niên với Hội đồng hành chính về hoạt động của PCA

Thành viên của Tòa (Members of the Court)

Ban trọng tài của PCA gồm các trọng tài viên được chỉ định bởi các quốc gia thành viên Công ước (hiện nay có 115 quốc gia là thành viên của hai Công ước Lahay I và Lahay II) Mỗi quốc gia được đề cử không quá bốn trọng tài viên với

nhiệm kỳ sáu năm Các trọng tài viên này phải là những cá nhân có hiểu biết

chuyên sâu về luật quốc tế, có kinh nghiệm, uy tín và luôn sẵn sàng thực hiện nhiệm vụ của trọng tài viên (Điều 44 Công ước La Haye 1907)

Văn

phòng quốc tế hoặc Ban Thư ký (International Bureau)

Văn phòng quốc tế hoặc Ban thư ký là cơ quan thương trực của PCA, có trụ sở đóng tại Cung điện Hòa Bình ở La Haye Văn phòng quốc tế đứng đầu là Tổng thư

ký và bao gồm một đội ngũ các chuyên viên pháp lý và hành chính giàu kinh nghiệm đến từ nhiều quốc gia khác nhau Thông qua Văn phòng quốc tế, PCA cung cấp các dịch vụ đăng ký và hỗ trợ hành chính cho Tòa án tại bất cứ nơi nào trên thế giới Văn phòng quốc tế duy trì danh sách những Trọng tài viên của PCA trên cơ sở sự đề cử của các Quốc gia thành viên Văn phòng quốc tế là kênh thông tin liên lạc chính thức của PCA, nhận những thông báo trực tiếp gửi đến PCA (bao gồm những yêu cầu về trọng tài), cung cấp các nguồn thông tin chính thức và bảo đảm sự an toàn của các tài liệu trong trọng tài quốc tế và các thủ tục giải quyết các tranh chấp, Ngôn ngữ chính thức được sử dụng trong PCA là tiếng Anh và tiếng Pháp, nhưng các vụ kiện có thể tiến hành bằng bất kỳ một ngôn ngữ nào được các bên đồng ý

Cơ

quan khác

(Tòa) PCA không hẳn là một cơ quan tài phán thường trực vì vậy không có một tòa thực sự nào Một Tòa án hoặc một bộ phận giải quyết các tranh chấp được thiết lập theo từng vụ việc cụ thể được đệ trình, và phương pháp thành lập Tòa án

sẽ dựa trên Công ước La Haye 1899, Công ước La Haye 1907 và các văn bản ban hành sau đó

2 Các văn kiện pháp lý cơ bản

- Công ước La Haye 1899 và Công ước La Haye 1907 tạo thành những văn

kiện cơ bản của PCA.

- Những nguyên tắc không bắt buộc cho việc giải quyết tranh chấp bằng hình thức trọng tài giữa 2 quốc gia (1992)

- Những nguyên tắc không bắt buộc cho việc giải quyết tranh chấp bằng hình thức trọng tài giữa 2 bên mà chỉ có một bên là quốc gia (1993)

- Những nguyên tắc không bắt buộc cho việc giải quyết bằng hình thức trọng tài liên quan đến các tổ chức quốc tế và các quốc gia (1996)

- Những nguyên tắc không bắt buộc cho giải quyết bằng hình thức trọng tài giữa các tổ chức quốc tế và các bên cá nhân (1996)

- Những nguyên tắc hòa giải không bắt buộc (1996)

- Những nguyên tắc không bắt buộc cho việc tìm hiểu tình hình thực tế của ủy ban điều tra (1997)

- Những nguyên tắc không bắt buộc cho giải quyết tranh chấp bằng hình thức trọng tài liên quan đến tài nguyên thiên nhiên và môi trường (2001)

- Những nguyên tắc không bắt buộc cho sự hòa giải tranh chấp liên quan đến tài nguyên thiên nhiên và môi trường (2002)

- Những quy tắc không bắt buộc cho sự hòa giải tranh chấp liên quan đến các hoạt động ngoài không gian (có hiệu lực từ ngày 06/12/2011)

- Quy tắc trọng tài PCA năm 2012 (có hiệu lực từ ngày 17/12/ 2012)

3 Thẩm quyền giải quyết tranh chấp

a) Thẩm quyền về vụ việc

PCA có thẩm quyền giải quyết tất cả các tranh chấp phát sinh giữa các quốc gia thành viên, trừ khi các quốc gia thoả thuận lựa chọn một phương thức giải quyết khác Ngoài các quốc gia thì cả các tổ chức quốc tế liên chính phủ và các

thực thể tư nhân cũng được sử dụng cơ chế giải quyết tranh chấp tại PCA (Điều 42 của Công ước La Haye 1907)

Từ các quy định của Công ước La Haye 1899, Công ước La Haye 1907 cũng như các quy tắc tố tụng được ban hành sau đó có thể rút ra các lĩnh vực tranh chấp sau đây thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa trọng tài thường trực La Haye:

 Tranh chấp giữa quốc gia với quốc gia liên quan đến chủ quyền lãnh thổ hoặc các vấn đề khác trong lĩnh vực dân sự, thương mại;

 Tranh chấp giữa một bên là quốc gia với các chủ thể khác về các vấn đề dân

sự, thương mại;

 Tranh chấp giữa một bên là quốc gia với một bên là tổ chức quốc tế về các vấn đề trong lĩnh vực công pháp cũng như các vấn đề về dân sự, thương mại

và các vấn đề khác;

 Tranh chấp giữa hai tổ chức quốc tế liên quan đến các vấn đề dân sự, thương mại;

 Tranh chấp giữa một bên là tổ chức quốc tế với một bên là cá nhân về các vấn

đề dân sự và thương mại

Thẩm quyền xét xử của tòa PCA là không giới hạn Tuy nhiên trong từng vụ việc, phạm vi của thẩm quyền xét xử bị hạn chế bởi cách diễn đạt trong Thỏa thuận đưa vụ việc ra giải quyết tại Tòa trọng tài Những nguyên tắc thủ tục của PCA về giải quyết tranh chấp bằng trọng tài liên quan đến tài nguyên thiên nhiên và môi trường quy định rõ ràng rằng “Sự mô tả tính chất của tranh chấp liên quan tới môi trường hoặc tài nguyên thiên nhiên là không cần thiết cho thẩm quyền xét xử, tất cả các bên đều đồng ý đặt một tranh chấp đặc biệt dưới sự điều chỉnh của các điều luật này”

Nhìn chung, về nguyên tắc các văn bản pháp lý thành lập ra Tòa trọng tài thường trực La Haye không liệt kê cụ thể những vụ việc thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa Điều này cũng khác biệt so với quy chế của các cơ quan tài phán

quốc tế khác (Ví dụ: Điều 36 Quy chế của Tòa án quốc tế quy định tương đối cụ thể những vụ việc mà Tòa có thẩm quyền giải quyết)

Việc xác định một cách rõ ràng thẩm quyền của Tòa trọng tài thường trực La Haye sẽ giúp các bên tham gia tranh chấp có sự cân nhắc, lựa chọn hợp lý trước khi quyết định đưa vụ việc ra giải quyết tại Tòa trọng tài, bởi lẽ mỗi cơ quan tài phán đều có ưu điểm và hạn chế riêng Việc lựa chọn một cơ quan tài phán phù hợp sẽ góp phần giải quyết nhanh chóng, hiệu quả tranh chấp, đáp ứng các yêu sách của các bên một cách hợp lý, đặc biệt là trong các tranh chấp liên quan đến vấn đề lãnh thổ giữa các quốc gia

b) Thẩm quyền về dịch vụ pháp lý của PCA

Các Công ước La Haye I và La Haye II cũng như các Quy tắc được ban hành sau đó của PCA đã thể hiện khá rõ thẩm quyền xét xử và thẩm quyền tư vấn của PCA Thực tiễn của PCA không giống như ICJ, không có sự phân biệt giữa thẩm quyền xét xử và thẩm quyền tư vấn Toà trọng tài luôn luôn có quyền xét xử và được phân biệt với các hình thức giải quyết tranh chấp không qua xét xử khác bằng những phán quyết cuối cùng và có tính ràng buộc

Những phương pháp giải quyết tranh chấp không mang tính ràng buộc bao gồm sự hòa giải, điều tra và có thể phù hợp hơn với các bên trong việc tìm kiếm một tuyên bố có tính tư vấn hoặc không ràng buộc đối với quyền và nghĩa vụ chung của các bên Công ước La Haye 1899 và 1907 đã tạo cơ sở pháp lý cho việc thành lập một Ủy ban quốc tế về điều tra để giải quyết một số loại tranh chấp thông qua việc tìm hiểu một cách khách quan tình hình thực tế của vụ việc, trên cơ sở đó năm 1997 PCA đã thông qua Những nguyên tắc không bắt buộc cho việc tìm hiểu tình hình thực tế của Ủy ban điều tra Năm 1937, Hội đồng hành chính của PCA ủy quyền cho Văn phòng quốc tế thành lập và quản lý Ủy ban hòa giải thực hiện chức năng hòa giải, những quy tắc hòa giải của PCA được soạn thảo trên cơ sở các quy

tắc hòa giải của UNCITRAL năm 1980 và đã được PCA thông qua năm 1996 Tiếp

đó năm 2002 PCA đã thông qua Những nguyên tắc không bắt buộc cho sự hòa giải tranh chấp liên quan đến tài nguyên thiên nhiên và môi trường, Quy tắc này đã bổ sung cho Những nguyên tắc không bắt buộc cho giải quyết các tranh chấp bằng hình thức trọng tài liên quan đến tài nguyên thiên nhiên và môi trường năm 2001 Ngoài ra, theo các Quy tắc xét xử của Ủy ban Liên hợp quốc về Luật thương mại (UNCIRAL), Tổng thư ký của PCA còn có thẩm quyền chỉ định trong trường hợp các bên tranh chấp không đạt được thỏa thuận lựa chọn trọng tài theo các quy định của UNCITRAL (Điều 6 khoản 2, Điều 7 khoản 2b Quy tắc UNCITRAI 1976

và Điều 6 khoản 1, 2, 4, 5 Quy tắc của UNCITRAL năm 2010)

4 Trình tự thủ tục để giải quyết tranh chấp

Theo Công ước La Haye 1899, trình tự thủ tục giải quyết một vụ tranh chấp bao gồm các bước sau đây:

- Ký Thỏa thuận trọng tài :

Điều 31 Công ước La Haye 1899 quy định các bên tham gia tranh chấp mà muốn giải quyết tại PCA phải ký một Thỏa thuận trọng tài trong đó nói rõ nội dung tranh chấp, phạm vi thẩm quyền của Trọng tài viên đồng thời cam kết sẽ tuân thủ nghiêm túc mọi phán quyết của Trọng tài Điều 52 Công ước La Haye 1907 quy định cụ thể hơn về nội dung của Thỏa thuận trọng tài Ngoài những nội dung trên, Thỏa thuận trọng tài còn phải quy định thời gian cụ thể chỉ định Trọng tài viên, hình thức, cách thức và thời gian tiến hành tố tụng và số tiền mỗi bên phải đặt cọc trước để thanh toán chi phí trọng tài Nội dung Thỏa thuận trọng tài còn quy định

về cách thức chỉ định Trọng tài viên, những quyền quyết định đặc biệt của Tòa, nơi tiến hành giải quyết, ngôn ngữ sẽ được sử dụng,…

Giải quyết các vấn đề có liên quan đến Thỏa thuận trọng tài: Theo Điều 53 Công ước La Haye 1907 thì PCA sẽ có thẩm quyền giải quyết các vấn đề có liên quan đến Thỏa thuận trọng tài nếu các bên có yêu cầu Trong một số trường hợp đặc biệt, việc thay đổi nội dung của Thỏa thuận trọng tài cũng được giải quyết dù chỉ có một bên tham gia tranh chấp yêu cầu Ví dụ: Tranh chấp bị ràng buộc bởi một Hiệp định về trọng tài được ký kết sau thời điểm Công ước La Haye 1907 có hiệu lực trong đó quy định thẩm quyền thay đổi Thỏa thuận trọng tài thuộc về PCA

- Chỉ định Trọng tài viên và thành lập Hội đồng trọng tài:

Theo Điều 32 Công ước La Haye 1899 thì các nghĩa vụ của Trọng tài viên được trao cho một Trọng tài viên duy nhất hoặc một vài Trọng tài viên được chọn bởi các bên tham gia tranh chấp bất kỳ người nào mà họ mong muốn hoặc chọn lựa trong số các thành viên của PCA được quy định bởi Công ước La Haye 1899 Trong trường hợp các bên không thống nhất được trong việc lựa chọn Trọng tài viên thì sẽ áp dụng các cách thức sau:

i Mỗi bên chỉ định 02 Trọng tài viên và các Trọng tài viên đã được chỉ định sẽ cùng nhau chọn 1 Trọng tài viên thứ 5 làm Chủ tịch Hội đồng trọng tài;

ii Trong trường hợp tỷ lệ chọn Trọng tài viên thứ 5 là bằng nhau giữa hai bên thì Trọng tài viên thứ 5 sẽ do bên thứ 3 giới thiệu và các bên tham gia tranh chấp lựa chọn theo cách thức chung;

iii Nếu sau khi đã áp dụng các cách thức này mà vẫn không lựa chọn được Trọng tài viên thứ 5 thì mỗi bên tham gia tranh chấp sẽ chọn một nước thành viên và các nước thành viên được chọn này sẽ lựa chọn Trọng tài viên thứ 5.

Theo quy định tại Điều 45 Công ước La Haye 1907 thì trong trường hợp các bên tham gia tranh chấp không trực tiếp chỉ định được Trọng tài viên thì áp dụng các cách thức sau:

i Mỗi bên chỉ định hai Trọng tài viên trong đó chỉ có một Trọng tài viên có quốc tịch của bên chỉ định hoặc các Trọng tài viên phải được chọn từ danh sách các Trọng tài viên của PCA Sau đó những Trọng tài viên được chọn này sẽ cùng nhau chọn ra Trọng tài viên thứ 5 làm Chủ tịch Hội đồng trọng tài;

ii Trong trường hợp tỷ lệ chọn Trọng tài viên thứ 5 là bằng nhau giữa hai bên thì Trọng tài viên thứ 5 sẽ do bên thứ 3 giới thiệu và các bên tham gia tranh chấp lựa chọn theo cách thức chung (tương tự Công ước La Haye 1899);

iii Nếu sau khi đã áp dụng các cách thức này mà vẫn không lựa chọn được Trọng tài viên thì mỗi bên tham gia tranh chấp sẽ chọn một nước khác nhau và các nước được chọn này sẽ lựa chọn Trọng tài viên thứ 5;

iv Nếu trong vòng 2 tháng các nước tham gia tranh chấp vẫn không thể thống nhất được danh sách Trọng tài viên thì mỗi bên sẽ đưa ra 2 ứng cử viên được chọn từ danh sách các Trọng tài viên của PCA, không bao gồm những Trọng tài viên đã được chọn bởi các bên tranh chấp và cũng không có quốc tịch của các bên tranh chấp Ứng cử viên được chọn bằng cách rút thăm theo cách thức như vậy sẽ là Trọng tài viên thứ 5.

2 Thực tiễn hoạt động của Tòa trọng tài thường trực Lahaye

Bắt đầu đi vào hoạt động từ năm 1902, tuy nhiên do quy chế hoạt động của Tòa chưa thật sự phù hợp, nhiều quốc gia cũng chưa có thói quen sử dụng Tòa như một cách thức giải quyết các tranh chấp mâu thuẫn và quan trọng hơn cả đó là tại thời điểm này phần lớn các quốc gia trên thế giới gian đoạn này đều là thuộc địa hoặc phụ thuộc vào các nước tư bản chủ nghĩa Tây Âu, chỉ có một số nước ở các