Lập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ.Lập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ.Lập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ.Lập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ.Lập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ.Lập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ.Lập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ.Lập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ.Lập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ.Lập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ.Lập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ.Lập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ.Lập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ.Lập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ.Lập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ.Lập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ.Lập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ.Lập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ.Lập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ.Lập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ.Lập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ.Lập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ.Lập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ.Lập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ.Lập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ.Lập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ.Lập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ.Lập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ.Lập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ.Lập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ.Lập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ.Lập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ.Lập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ.Lập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ.
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI
LÊ THỊ TRANG
LẬP LUẬN TRONG KỊCH CỦA LƯU QUANG VŨ
Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
Mã số: 9.22.90.20
TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC
HÀ NỘI - 2023
Trang 2Công trình được hoàn thành
tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
Người hướng dẫn khoa học: 1 GS.TS Đỗ Việt Hùng
Phản biện 3: PGS TS Hoàng Kim Ngọc, Đại học Thăng Long
Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Trường họp tại Trường Đại học Sư
phạm Hà Nội
Vào hồi giờ , ngày tháng năm 2023.
Trang 3Có thể tìm hiểu luận án tại:
- Thư viện Quốc gia Việt Nam
- Thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
Trang 4DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ
ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
1 Lê Thị Trang (2016), “Về lập luận trong Hồn Trương
Ba, da hàng thịt của Lưu quang Vũ”, Tạp chí Ngôn ngữ, (6), tr 69-80.
2 Lê Thị Trang (2020), “Kết tử lập luận trong kịch của
Lưu Quang Vũ”, Tạp chí Ngôn ngữ & Đời sống, 11A
(304), tr 45-49.
3 Lê Thị Trang (2021), “Tác tử lập luận trong kịch của
Lưu Quang Vũ”, Tạp chí Ngôn ngữ & Đời sống,
1(307), tr 34-37.
4 Lê Thị Trang (2022), “Kết luận của lập luận trong kịch
của Lưu Quang Vũ”, Văn học và ngôn ngữ trong thế
giới đương đại bản sắc và hội nhập (Hội thảo khoa
học quốc gia), tr 740-747.
5 Lê Thị Trang (2022), “Lập luận đơn trong kịch của
Lưu Quang Vũ”, Ngôn ngữ học ứng dụng trong xu
hướng hội nhập quốc tế (Hội thảo Ngữ học toàn quốc
2022), tr 1472-1477.
Trang 5MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Lập luận có mặt xung quanh ta, hình thành và phát triển cùng với sựhình thành và phát triển của ngôn ngữ Nó, thậm chí, dường như đã trởthành một phần tự nhiên, máu thịt, bản năng trong ngôn ngữ của nhân loại,trong ngôn ngữ của mỗi dân tộc và của mỗi cá nhân Chính bởi thế, nênnhiều khi, chúng ta không ý thức rõ rệt, không quan tâm đến lập luận là gì,lập luận được thực hiện như thế nào, có bao nhiêu con đường để một lậpluận có thể đến được đích của nó Lựa chọn nghiên cứu lập luận, tác giảluận án mong muốn được đi sâu tìm hiểu cơ chế, bản chất, hình thức củamột hiện tượng ngôn ngữ vốn quen thuộc mà đóng vai trò hết sức quantrọng trong cuộc sống của chúng ta
Tìm hiểu lập luận trong các tác phẩm văn học là một hướng tiếpcận mới , T t hông qua đó, có thể thấy các nhân vật trong tác phẩm khitham gia hội thoại đã dẫn dắt vấn đề mình cần trình bày hay thuyết phụcđối tượng mà họ đang giao tiếp như thế nào , Lập luận cũng góp phầncho thấy đ ồng thời, làm sáng tỏ giá trị nghệ thuật của tác phẩm cũng nhưphong cách và thấy rõ chất triết lí, trí tuệ và tài năng của người sángtác tác giả
Ngôn ngữ kịch vừa mang tính nghệ thuật vừa mang tính khẩu ngữ,gần gũi với lời ăn tiếng nói hằng ngày Bởi vậy, nghiên cứu lập luận trongkịch không chỉ đem đến những tri thức về lập luận, về tác gia, tác phẩm, vềdiện mạo văn học, mà còn có tính ứng dụng trong thực tiễn đời sống, tronggiao tiếp thường ngày
Là một kịch gia có tầm ảnh hưởng lớn với đời sống xã hội cũngnhư với nền văn học nước nhà những năm 80 của thế kỉ XX, Lưu Quang
Vũ (1948 -1988) được đánh giá là “nhà viết kịch kịch
Trong nền văn học Việt Nam, Lưu Quang Vũ (1984 - 1988) là một trongnhững tài năng rực rỡ, có tầm ảnh hưởng lớn, ông là tác giả đã giành được
sự ưu ái của khán giả cũng như giới nghiên cứu kịch nói suốt những năm
80 của thế kỉ XX Cho đến ngày nay, kịch Lưu Quang Vũ vẫn có sức hút vôcùng lớn Với hơn năm mươi vở kịch bao quát những vấn đề nóng bỏng củacuộc sống, của con người, là kết quả của một sự lao động nghệ thuật miệtmài và tâm huyết, ông được đánh giá là “nhà viết kịch lớn nhất của thế kỉnày (XX), là một nhà văn hóa” (Phan Ngọc), “người khổng lồ”, có “năngkhiếu đặc biệt” trước các sự kiện của đời sống (Ngô Sơn), một “hiệntượng” (Phạm Thị Thành) của đời sống văn học nghệ thuật (Phạm ThịThành)… Với những cống hiến của mình, năm 2000, Lưu Quang Vũ đãđược truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học nghệ thuật Nhữngdanh hiệu đó cùng những tấm huy chương trong các hội diễn sân khấu và
Trang 6sự yêu mến của độc giả đã khẳng định giá trị nghệ thuật của những vở kịch
và tài năng của Lưu Quang Vũ Với những cống hiến của mình, năm 2000,Lưu Quang Vũ đã được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn họcnghệ thuật Một trong những điều tạo nên sức sống của kịch Lưu Quang Vũ
là những lập luận đầy sắc sảo, mang tầm triết lí mà cũng rất dí dỏm Chođến ngày nay, kịch của Lưu Quang Vũ vẫn có sức hút vô cùng lớn Mộttrong những điều tạo nên sức sống cho những vở kịch của ông là những lậpluận đầy sắc sảo, mang tầm triết lí mà cũng rất đời thường Tuy nhiên, từgóc độ ngôn ngữ học, chưa có công trình nào nghiên cứu chuyên sâu vềlập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ
Xuất phát từ những lí do trênXuất phát từ những lí do trên, chúng tôichọn “Lập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ ” làm đề tài nghiên cứu choluận án của mình
2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
2.1 Mục đích nghiên cứu
Với đề tài “Lập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ”, chúng tôi đặt ra
mục đích: Phân tích và đánh giá vai trò của lập luận với những vấn đề nghệthuật trong kịch của Lưu Quang Vũ, cũng như vai trò của lập luận trongviệc nghiên cứu các tác phẩm văn học nói chung
2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
Để hoàn thành được mục đích nghiên cứu, luận án đề ra các nhiệm
vụ sau:
- Tổng quan những vấn đề lí thuyết làm cơ sở lí luận cho đề tài Đó
là các vấn đề trong lí thuyết lập luận và tình hình nghiên cứu về Lưu Quang
Vũ và các sáng tác kịch của ông
- Nhận diện, phân loại, miêu tả, phân tích cấu tạo của các lập luậncăn cứ vào vị trí của các thành phần lập luận, sự hiện diện của các thànhphần lập luận, tính phức hợp của lập luận và đặc điểm các thành phần luận
cứ, kết luận, các chỉ dẫn lập luận ( kết tử, tác tử) và, lẽ thường của lập luận
- Phân tích vai trò của lập luận trong việc xây dựng ngôn ngữ kịch,kịch tính của các vở kịch, cũng như thể hiện tính cách các nhân vật và tưtưởng nghệ thuật của các tác phẩm, từ đó thấy được những đặc điểm nổi bậttrong phong cách sáng tác của Lưu Quang Vũ
3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
3.1 Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của luận án là các lập luận của các nhân vậttrong kịch Lưu Quang Vũ
3.2 Phạm vi nghiên cứu
Luận án nghiên cứu lập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ ở nhữngnội dung như: cấu trúc lâp luận (các dạng cấu tạo của lập luận, các thành
Trang 7phần lập luận, chỉ dẫn lập luận, cơ sở của lập luận), vai trò của lập luậntrong việc thể hiện giá trị nghệ thuật của tác phẩm và tư tưởng của tác giả.
3.3 Ngữ liệu khảo sát
Kịch có hai đời sống: đời sống của một vở diễn và đời sống của mộtkịch bản văn học Với khuôn khổ của luận án này, chúng tôi nghiên cứu cáctác phẩm kịch của Lưu Quang Vũ dưới dạng kịch bản, đó là những tác
phẩm được tuyển chọn trong Tuyển tập Hồn Trương Ba, da hàng thịt do
Nhà xuất bản Hội Nhà văn ấn hành năm 2013 Tuyển tập gồm năm tácphẩm đặc sắc của Lưu Quang Vũ, phân bổ ở đủ tất cả các mảng đề tài mà
ông sáng tác: từ các tác phẩm có nguồn gốc dân gian (Hồn Trương Ba, da
hàng thịt, Ông vua hóa hổ), đến các tác phẩm đề tài lịch sử (Ngọc Hân công chúa) và đề tài hiện đại (Tôi và chúng ta, Điều không thể mất) Tìm
hiểu năm tác phẩm nêu trên, luận án đã khảo sát và phân tích tổng số 2163lập luận trong lời thoại của các nhân vật
4 Phương pháp nghiên cứu
Để thực hiện mục đích nghiên cứu đã đề ra, luận án sử dụng nhữngphương pháp, thủ pháp nghiên cứu sau đây
4.1 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp phân tích diễn ngôn: Phương pháp này được vận dụng
để miêu tả và phân tích các lập luận trong mối tương quan với ngữ cảnhnhằm làm rõ các đặc điểm của cấu trúc lập luận, các thành phần và các lẽthường trong lập luận Phương pháp phân tích diễn ngôn được sử dụng đểlàm nổi bật giá trị nghệ thuật của các lập luận trong tác phẩm
- Phương pháp miêu tả: Đây là phương pháp đóng vai trò quan trọngtrong luận án Phương pháp này dùng để làm rõ nguồn ngữ liệu khảo sát với các
số liệu và nội dung cụ thể Chúng tôi miêu tả các kiểu cấu trúc lập luận, cácthành phần lập luận và so sánh chúng với nhau để làm cơ sở cho việc phân tích
và chỉ ra nhưng đặc điểm của lập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ
- Hướng tiếp cận liên ngành: Đề tài của luận án có liên quan chặt chẽvới văn học và một số lĩnh vực như văn hóa, tâm lí xã hội , vì vậy, chúngtôi đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu liên ngành như: ngôn ngữ - vănhọc, ngôn ngữ - dân tộc học…
4.2 Thủ pháp nghiên cứu
- Thủ pháp thống kê, phân loại: Đây là thủ pháp cơ bản cho giai
đoạn tiền triển khai đề tài Chúng tôi sử dụng Nghiên cứu sinh sử dụng thủpháp này nhằm thống kê các lập luận, các dạng lập luận, các thành phầnlập luận, các chỉ dẫn lập luận có mặt trong hội thoại của các nhân vậttrong tác phẩm Sau khi đã thống kê được các lập luận, luận án chúng tôitiến hành phân loại theo các tiêu chí cấu tạo và đặc điểm của từng thànhphần lập luận
Trang 8- Thủ pháp mô hình hóa: Thủ pháp này dùng để mô hình hóa dướidạng sơ đồ những lập luận cụ thể Thông qua các mô hình khái quát này,chúng ta có thể nhận diện được các cấu trúc, các dạng, các kiểu loại và đặcđiểm của các thành phần lập luận.
- Thủ pháp so sánh, đối chiếu: Thủ pháp so sánh - đối chiếu đượcdùng trong việc so sánh, đối chiếu các trường hợp để đưa ra đánh giá, nhậnđịnh khái quát xu hướng sử dụng các phương diện của lập luận
5 Đóng góp của luận án
5.1 Về mặt lí luận
Nghiên cứu đề tài “Lập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ” góp
phần hệ thống hóa và làm sáng tỏ hơn một số vấn đề về lí thuyết lập luận:cấu trúc và các thành phần của lập luận, cơ sở của lập luận
Luận án cũng khẳng định một hướng nghiên cứu liên ngành ngônngữ - văn học từ góc độ ngữ dụng học mà cụ thể là vận dụng lí thuyết lậpluận vào tìm hiểu lời thoại của các nhân vật trong kịch
Những kết quả nghiên cứu có thể dùng làm tài liệu cho các tác giảkịch vận dụng trong sáng tác của mình
6 Cấu trúc của luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận ánđược triển khai thành 3 chương:
Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lí luận.
Chương 2: Đặc điểm cấu tạo của lập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ
Chương 3: Giá trị của lập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ
Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu
1.1.1 Tình hình nghiên cứu về lập luận
1.1.1.1 Tình hình nghiên cứu về lập luận trên thế giới
Lập luận (argumentation) là một vấn đề ngôn ngữ được nghiên cứu từ
Trang 9rất sớm Ban đầu, lập luận được coi là một phạm vi của thuật hùng biện một “nghệ thuật nói năng”, nó được trình bày trong công trình “Tu từ học”của nhà triết học lừng danh Aristotle (384 -322 Trước công nguyên -TCN).Đến thế kỉ thứ V TCN, lập luận được nghiên cứu trong logic học
Đến thời Trung - Cận đại, lập luận được nghiên cứu theo hai hướnglớn, là hướng lập luận hình thức và hướng biện chứng - phi hình thức.Hướng lập luận theo quan điểm ngữ dụng - biện chứng, nghiên cứu theologic hình thức nhìn nhận sự lập luận như một phức hợp hành vi ngôn ngữ,xuất hiện như một bộ phận hoạt động ngôn ngữ tự nhiên và có những mụcđích thông tin đặc thù Hướng lập luận theo logic phi hình thức nghiên cứulập luận, đưa ra những nguyên lí giúp cho con người tìm được các cách xâydựng lập luận trong cuộc sống hàng ngày, nó cũng cải thiện tư duy phảnbiện và khả năng phân tích trong các tình huống pháp lí, đạo đức, tôn giáo,khoa học, triết học
Nửa sau thế kỉ XX, lí thuyết lập luận được nhiều nhà nghiên cứuquan tâm và thu được nhiều thành quả Nhiều công trình nghiên cứu về lậpluận đã ra đời, các công trình này đưa ra những kiến giải mới về lập luận.Các tác giả có đóng góp lớn trong giai đoạn này: Perelman, Olbrechts-Tyteca, S Toulmin, Grize, O Ducrot và J Anscombre
Có thể thấy, lập luận nhận được sự quan tâm rất lớn từ giới nghiêncứu Bắt đầu từ những nghiên cứu trong tranh biện, đến nay, đối tượng này
đã được các nhà khoa học mở rộng tìm hiểu trong giao tiếp nói chung
1.1.1.2 Tình hình nghiên cứu về lập luận ở Việt Nam
Ở Việt Nam, tiếp thu những thành tựu của ngôn ngữ học thế giới,năm 1993, lần đầu tiên lí thuyết lập luận được giới thiệu và đưa vào giảngdạy, nghiên cứu quatrong giáo trình Đại cương ngôn ngữ học (Tập 2, Phần
Ngữ dụng học) của tác giả Đỗ Hữu Châu Ra đời cùng thời điểm nàyTiếpsau đó là cuốn Ngữ dụng học (tập 1) của nhà nghiên cứu Nguyễn Đức Dân(1998) Những vấn đề được trình bày trong hai cuốn này tương đối hoànchỉnh, trọn vẹn về lí thuyết lập luận, Từ đó, nó làtrở thành cơ sở lí luận chonhiều đề tài nghiên cứu về lập luận sau này
Theo tìm hiểu của chúng tôi, các nghiên cứu về lập luận và ứng dụng
lí thuyết về lập luận trong nghiên cứu ở Việt Nam, có thể khái quát thànhhai nhóm sau đây:
Như vậy, lí thuyết chung về lập luận đã được nhiều nhà ngôn ngữhọc trên thế giới, trong đó có Việt Nam đề cập đến với tư cách một lĩnh vựcthuộc Ngữ dụng học
Theo tìm hiểu của chúng tôi, chưa có công trình nào nghiên cứu lậpluận trong tác phẩm kịch của Lưu Quang Vũ Tuy nhiên, xung quanh vấn đềlập luận và kịch chúng tôi thấy đã có một số công trình nghiên cứu sau đây:
Trang 10Thứ nhất, đó là những công trình nghiên cứu riêng lẻ về các thành
phần của lập luận Đây là những công trình góp phần đưa cái nhìn tổngquát về mặt lí thuyết của một số hiện tượng ngôn ngữ quan trọng trong lậpluận Việc làm rõ những nội dung trên sẽ góp phần không nhỏ cho việckhẳng định sự chặt chẽ, logic của lập luận trong giao tiếp ngôn ngữ
Thứ hai, những công trình nghiên cứu về lập luận trong các văn bản.,Đđó là một số luận văn, luận án có đóng góp trong việc đi sâu vào tìm hiểulập luận trong một kiểu văn bản cụ thể Những công trình này đã vận dụngthành công lí thuyết lập luận để khám phá những giá trị của lập luận đối vớicác kiểu loại văn bản, các tác phẩm cụ thể Có thể dẫn ra một số công trình
sau: “Mô hình lập luận ưa dùng trong các diễn ngôn quảng cáo” của Trần Thuỳ Linh (2011), “Lập luận trong hội thoại của nhân vật (qua tư liệu văn
xuôi Việt Nam, giai đoạn 1930 - 1945)” của Chu Thị Thùy Phương (2016)…
l
đi theo hướng này.Đề tài luận án của chúng tôi làác nghiên cứu kể trên Bên cạnh đó, cũng thể hiện lập luận đang là một đối tượng còn nhiềuhấp dẫn cần khám phá
1.1.2 Tình hình nghiên cứu về kịch Lưu Quang Vũ
1.1.2.1 Những nghiên cứu về kịch Lưu Quang Vũ dưới góc độ văn học
Đã có không ít nghiên cứu về kịch của Lưu Quang Vũ theo hướng vănhọc, đó là những bài viết trên các tạp chí, báo, và cả những nghiên cứu chuyênsâu trong các luận văn, luận án Lưu Quang Vũ là một tác giả được các nhànghiên cứu văn học quan tâm đặc biệt Về , các sáng tác kịch, có hai hướngnghiên cứu chuyên sâu, đó là tìm hiểu của ông được nghiên cứu chuyên sâu từnhiều góc độ như từ các tác phẩm riêng lẻ hoặc dưới góc độđến đặc điểm hệthống các tác phẩm
1.1.2.2 Những nghiên cứu về kịch Lưu Quang Vũ dưới góc
độ ngôn ngữ học
Ở góc độ ngôn ngữ học, các sáng táckịch của Lưu Quang Vũ đã cũngthu hút được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứuđược nghiên cứu ở cáckhía cạnh sau: hành động ngôn ngữ (“Cặp thoại hỏi – trả lời, cầu khiến – hồi đáp trong kịch Lưu Quang Vũ” (2016) – Đàm hị Ngọc Ngà), hội thoại
(“Vận động hội thoại trong vở kịch Hồn Trương Ba, da h à ang thị của Lưu Quang Vũ” (2009) – Trần Thị Thanh Vân)., lập lun trong một tác phẩm cụ
thể (“Lập luận trong hội thoại của các nhân vật trong Hồn Trương Ba, da
hàng thịt” (2016) – Lê Thị Trang) , tri nhận (“Ẩn dụ ý niệm trong thơ và
kịch Lưu Quang Vũ” (2017) – Trần Lan Anh)) Ví dụvề…Có nhiều luậnvăn, luận án nghiên cứu về các tác phẩm kịch của Lưu Quang Vũ
Với đề tài Lập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ, chúng tôi hi
Trang 11vọng góp phần hoàn thiện hơn những hiểu biết về Lưu Quang Vũ và các tácphẩm kịch của ông từ hướng tiếp cận của lí thuyết lập luận.
Qua phần trình bày trên, có thể thấy chưa có công trình nào nghiên
cứu chuyên sâu về lập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ Với đề tài Lập
luận trong kịch của Lưu Quang Vũ, chúng tôi hy vọng góp phần làm hoàn
thiện hơn những nghiên cứu về tác gia và tác phẩm này, đặc biệt là cơ sở líthuyết nghiên cứu về lập luận
1.2 Cơ sở lí luận
1.2.1 Khái quát về lập luận
1.2.1.1 Khái niệm lập luận
Lập luận là đưa ra những lí lẽ để dẫn dắt người nghe đến một kếtluận nào đấy mà người nói muốn đạt tới Đồng thời, lập luận cũng đượcdùng để chỉ sản phẩm của quá trình lập luận bao gồm các thành phần luận
cứ, kết luận, quan hệ lập luận các chỉ dẫn lập luận và lẽ thường
Có thể biểu diễn quan hệ lập luận giữa các nội dung trong phát ngônnhư sau:
p1, p2, … rTrong đó: p1, p2, … là các luận cứ, lí lẽ; r là kết luận
Ví dụ: “Trương Ba: - Không thể bên trong một đằng, bên ngoài mộtnẻo được (p) Tôi muốn là tôi toàn vẹn (r).” [118, tr.69]Tối nay, bầu trờiđầy sao (p), thế nào ngay mai trời cũng nắng to (r)
1.2.1.2 Lập luận và suy diễn logic
Suy diễn logic hướng tới đích là giá trị chân lí, còn lập luận đờithường hướng tới đích mang tính hiệu quả, dẫn dắt, thuyết phục
1.2.1.3 Lập luận và thuyết phục
Lập luận là trình bày lí lẽ của mình, còn thuyết phục là làm chongười khác tin và theo mình, chấp nhận sự đúng đắn của một ý kiến, tin vàotính chân thực của một sự việc
1.2.2 Các thành phần chính của cấu trúc lập luận
1.2.2.1 Luận cứ
Luận cứ (kí hiệu: p,q) lLà những căn cứ để từ đó rút ra kết luận, mỗi lậpluận có thể có một hay nhiều luận cứ Các luận cứ có thể cùng hướng tới một kếtluận hoặc ngược hướng nhau Các luận cứ có thể đứng cạnh nhau hoặc xa nhau
Kí hiệu p
1.2.2.2 Kết luận
Kết luận (kí hiệu: r/R) là điều được rút ra từ luận cứ Trong một lậpluận, kết luận có thể hiện diện hoặc hàm ẩn Một lập luận có thể có một kếtluận hoặc nhiều kết luận Kí hiệu là r
Trang 121.2.3 Phân loại các dạng lập luận
1.2.3.1 Phân loại theo tổ chức của các thành phần trong lập luận
- Lập luận đơn: Lập luận đơn là lập luận chỉ có một kết luận
- Lập luận phức: Llà lập luận có từ hai kết luận trở lên
1.2.3.2 Phân loại theo vị trí của các thành phần trong lập luận
- Lập luận theo kiểu diễn dịch: Đây là cách trình bày, tổ chức, sắpxếp các ý từ cái chung, cái khái quát đến cái riêng, cái cụ thể, lập luận này
có kết luận đứng trước các luận cứ
- Lập luận theo kiểu quy nạp: Đây là kiểu lập luận đi từ các ý kiến,các dẫn chứng cứự thể, riêng lẻ rồi sau mới tổng hợp và khái quát về các ýkiến, sự kiện đó
- Lập luận theo kiểu tổng phân hợp: Đây là kiểu lập luận bằng cáchnêu một vấn đề có tính khái quát, tổng hợp, sau đó triển khai phân tích nhữngnội dung khái quát đó thành những bộ phận nhỏ để xem xét hoặc phân tích,cuối cùng lại khái quát, nâng lên thành luận điểm vấn đề được phân tích.Ngoài ba dạng đã được khái quát như trên, trong kịch của Lưu Quang
Vũ, chúng tôi còn tìm thấy dạng lập luận có kết luận đứng giữa các luận cứ,
và lập luận có kết luận hoặc luận cứ đứng độc lập
1.2.3.3 Phân loại theo sự hiện diện của các thành phần lập luận
- Lập luận đầy đủ thành phần: Dạng lập luận này có đủ hai thànhphần: luận cứ và kết luận trong một lập luận.Xuất hiện đủ cả luận cứ và kếtluận
1.2.4.2 Kết tử lập luận
Là những yếu tố phối hợp hai hoặc một số phát ngôn thành một lậpluận duy nhất như: nếu, thì, quả là, nên Ví dụ: “Vợ Trương Ba: - Tôi biết
Trang 13vậy, nên ngày nào chả phải lo sẵn cho ông có ấm nước thật ngon đây”
[118, tr.15]
1.2.5 Cơ sở của lập luận - Lẽ thường
1.2.5.1 Khái niệm lẽ thường
Lẽ thường là “những chân lí thông thường có tính chất kinh nghiệm,không có tính tất yếu, bắt buộc như các tiền đề logic, mang đặc thù địaphương hay dân tộc, có tính khái quát, nhờ chúng mà chúng ta xây dựngđược những lập luận riêng” [8, tr.191])
Các loại lẽ thường: Nguyễn Đức Dân phân chia lẽ thường thành baloại: lí lẽ khách quan, lí lẽ cá nhân và lí lẽ theo kinh nghiệm xã hội
1.3 Một số đặc điểm của thể loại kịch và kịch Lưu Quang Vũ
1.3.1 Ngôn ngữ kịch
Ngôn ngữ là phương tiện rất quan trọng để bộc lộ hành động kịch.Trong kịch không có nhân vật người kể chuyện nên không có ngôn ngữngười kể chuyện Vở kịch được diễn trên sân khấu chỉ có ngôn ngữ nhânvật Đặc điểm cơ bản của ngôn ngữ nhân vật kịch phải là ngôn ngữ mangtính hành động, tính khẩu ngữ, tính hàm súc và tính tổng hợp cao, đồngthời lại phải phù hợp với tính cách nhân vật Một đặc điểm quan trọng đểchúng tôi tiến hành nghiên cứu đặc điểm ngôn ngữ kịch, đó là ngôn ngữkịch gần gũi với khẩu ngữ, lời ăn tiếng nói hằng ngày Ngôn ngữ kịch mangtính chất khẩu ngữ chứ không biến thành khẩu ngữ thuần túy
1.3.2 Đặc trưng kịch tính
Kịch tính là trạng thái căng thẳng đặc biệt của mâu thuẫn, xung đột,được tạo ra bởi những hành động thể hiện các khuynh hướng tính cách và ýchí tự do của con người Chính trong những tình huống kịch tính, nhữngmâu thuẫn đẩy đến cao độ, những lập luận của các nhân vật phát huy đượctối đa vai trò của mình Lập luận có thể đưa kịch tính trở nên cao trào vàcũng thể cởi nút thắt cho các mâu thuẫn
1.3.3 Nhân vật kịch
Nhân vật kịch được khắc họa từ ngôn ngữ của nhân vật, qua lập luậncủa nhân vật mà không có nhiều sự hỗ trợ từ những lời gián tiếp của ngườitrần thuật Thông qua lập luận của mình, nhân vật có thể hiện lên với nhữngtính cách đa dạng, với nhiều môi trường sống, và hoàn cảnh khác nhau
Trang 141.3.4 Vài nét về cuộc đời và các tác phẩm kịch của Lưu Quang Vũ
Lưu Quang Vũ sinh ngày 17-4-1948, mất ngày 29-8-1988, ông có tài
vẽ tranh, viết văn, làm thơ, viết kịch Ở lĩnh vực nghệ thuật nào, ông cũngđạt được những thành công nhất định Tài năng kịch của Lưu Quang Vũ nở rộvào những năm 80 của thế kỉ XX Với mười năm sáng tác, ông để lại hơn 50
vở kịch, thể hiện những đóng góp to lớn của mình ông cho một giai đoạn mànền sân khấu nước nhà từng phát triển rực rỡ
Tiểu kết chương 1
Lập luận có mặt trong mọi phát ngôn và liên quan đến mọi phươngdiện trong một phát ngôn, từ hình thức đến nội dung, từ chi tiết đến tổngthể Để tìm hiểu đặc điểm lập luận trong kịch của Lưu Quang Vũ, chúng tôitrình bày một số vấn đề lí thuyết về lập luận để làm cơ sở tiền đề lí thuyếtcho luận án
Lập luận là đưa ra những lí lẽ nhằm dẫn dắt người nghe đến một kếtluận hay chấp nhận một kết luận nào đấy mà người nói muốn đạt tới Mộtlập luận bao gồm hai thành phần chính là kết luận và luận cứ Kết luận làcăn cứ để xác định một lập luận, và để phân định lập luận thành hai loại: lậpluận đơn (có một kết luận) và lập luận phức (có từ hai kết luận trở lên) Cơ sở
để xây dựng nên các lập luận không phải là các tiền đề lôgic mà là các lẽthường (topos) Lẽ thường là những chân lí thông thường, không có tính tấtyếu, bắt buộc Lẽ thường là căn cứ của lập luận, cơ sở để dẫn dắt luận cứ đếnkết luận Có những lẽ thường là khách quan, cũng có những lẽ thường là các quy luật nhân quả, hay lẽ thường dựa vào mối quan hệ giữa hành động, lờinói và phẩm chất của con người, hoặc những lẽ thường căn cứ vào thang
độ, và những lẽ thường đặc thù thuộc về từng cá nhân
Giữa các luận cứ với nhau có quan hệ lập luận: có thể là quan hệđồng hướng lập luận hoặc quan hệ nghịch hướng lập luận Các thành phầnluận cứ và kết luận của lập luận có thể hiện diện tường minh hoặc hàm ẩn,
có thể xuất hiện linh hoạt ở các vị trí khác nhau trong lập luận Các chỉ dẫn lậpluận bao gồm các tác tử lập luận, các kết tử lập luận, có vai trò định hướngngười đọc đến kết luận của lập luận
ết luận, cơ sở để rút ra kết luận, góc độ văn học
Đặc biệt chú ý đến ngôn ngữ
học-Lập luận là đưa ra những lí lẽ nhằm dẫn dắt người nghe đến một kếtluận hay chấp nhận một kết luận nào đấy mà người nói muốn đạt tới Mộtlập luận bao gồm hai thành phần chính là kết luận và luận cứ Kết luận làcăn cứ để xác định một lập luận, và để phân định lập luận thành hai loại: lậpluận đơn (có một kết luận) và lập luận phức (có từ hai kết luận trở lên) Giữacác luận cứ với nhau và các luận cứ với kết luận có quan hệ lập luận: có thể
là quan hệ đồng hướng lập luận hoặc quan hệ nghịch hướng lập luận Các
Trang 15thành phần luận cứ và kết luận của lập luận có thể hiện diện tường minhhoặc hàm ẩn, có thể xuất hiện linh hoạt ở các vị trí khác nhau trong lập luận Cácchỉ dẫn lập luận bao gồm các tác tử lập luận, các kết tử lập luận, có vai tròđịnh hướng người đọc đến kết luận của lập luận Cơ sở để xây dựng nên cáclập luận không phải là các tiền đề lôgic mà là các lẽ thường (topos) Lẽ thường
là những chân lí thông thường, không có tính tất yếu, bắt buộc Lẽ thường làcăn cứ của lập luận, cơ sở để dẫn dắt luận cứ đến kết luận Có những lẽ thường
là khách quan, cũng có những lẽ thường là các quy luật nhân quả, hay lẽthường dựa vào mối quan hệ giữa hành động, lời nói và phẩm chất của conngười, hoặc những lẽ thường căn cứ vào thang độ, và những lẽ thường đặcthù thuộc về từng cá nhân
Lưu Quang Vũ (1948 -1988), là một nhà viết kịch tài năng.nghệ sĩ đatài về nhiều mảng nghệ thuật: vẽ tranh, làm thơ, sáng tác truyện ngắn, viếtkịch… Ở mảng nào ông cũng gặt hái được những thành công nhất định.Tài năng kịch của ông nở rộ vào những năm cuối đời Với 10 năm sáng táckịch, Lưu Quang Vũ đã làm sôi động nền sân khấu kịch nước nhà, hơn 50
vở kịch đã được ra đời và nhiều vở đạt giải cao trong các hội diễn Sân khấuToàn quốc, được đông đảo quần chúng nhân dân mến mộ Đã có nữnghiềucông trình tìm hiểunghiên cứu về kịch của ôngLưu Quang Vũ trên nhiềuphương diện, đặc biệt là từ góc độ nghiên cứu văn học , Ttuy nhiên, từ góc
độ ngôn ngữ học, cho đến nay chưa có công trình nào đi vào nghiên cứumột cách hệ thống các sáng tác kịch của tác giả này dựa trên lí thuyết lậpluận hầu như chưa có công trình nào tìm hiểu chuyên sâu và hệ thống cácsáng tác kịch của Lưu Quang Vũ dựa trên lí thuyết lập luận
Trang 16Chương 2 ĐẶC ĐIỂM CỦA CẤU TRÚC LẬP LUẬN TRONG KỊCH
LƯU QUANG VŨ 2.1 Các dạng lập luận trong kịch Lưu Quang Vũ
2.1.1 Độ phức hợp của các lập luận trong kịch Lưu Quang Vũ
2.1.1.1 Lập luận đơn trong kịch của Lưu Quang Vũ
Có đến 1823/2613 lập luận trong các tác phẩm là lập luận đơn, chiếm69,77%, được chia thành 28 kiểu lập luận chủ yếu
Bảng 2.1: Các kiểu lập luận đơn trong kịch của Lưu Quang Vũ