Quá trình thực hiện chiến lược văn hóa đối ngoại của bộ văn hóa, thể thao và du lịch giai đoạn 2015 đến nay

Trong cuốn Văn hóa đối ngoại Việt Nam trong quá trình hội nhập quốc tế, 2015, của tác giả Lê Thanh Bình và Vũ Trọng Lâm đồng chủ biên đã đưa ra một số vấn đề lý luận về văn hóa và văn h

HỒ CHÍ MINH HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

NGUYỄN MINH GIANG

QUÁ TRÌNH THỰC HIỆN CHIẾN LƯỢC VĂN HÓA ĐỐI NGOẠI CỦA

BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH GIAI ĐOẠN 2015 ĐẾN NAY

LUẬN VĂN THẠC SỸ QUAN HỆ QUỐC TẾ

HÀ NỘI - 2022

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

NGUYỄN MINH GIANG

QUÁ TRÌNH THỰC HIỆN CHIẾN LƯỢC VĂN HÓA ĐỐI NGOẠI CỦA

BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH GIAI ĐOẠN 2015 ĐẾN NAY

NGÀNH QUAN HỆ QUỐC TẾ CHUYÊN NGÀNH QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG ĐỐI NGOẠI

Mã số: 831.02.06

LUẬN VĂN THẠC SỸ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS NGUYỄN THỊ THU THỦY

HÀ NỘI – 2022

Hà Nội, ngày tháng năm 2022

CHỦ TỊCH HỘI ĐỒNG

PGS.TS Nguyễn Ngọc Oanh

Tôi cam đoan luận văn “Quá trình thực hiện chiến lược văn hóa đối ngoại của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch giai đoạn 2015 đến nay” là công trình nghiên cứu của tôi Các nội dung nghiên cứu và kết quả được trình bày trong luận văn là trung thực và chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Việc tham khảo các nguồn tài liệu đã được thực hiện trích dẫn và ghi nguồn tài liệu tham khảo đúng quy định

Tác giả luận văn

Nguyễn Minh Giang

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn đặc biệt đến TS Nguyễn Thị Thu Thủy và

TS Nguyễn Thị Thương Huyền Hai cô đã tận tình, hết lòng hướng dẫn, giúp đỡ, tạo mọi điều kiện tốt nhất để tôi hoàn thành luận văn này

Tôi đặc biệt cảm ơn các thầy cô lãnh đạo, giảng viên Học viện Báo chí và Tuyên truyền, Khoa Quan hệ quốc tế, các khoa, đơn vị thuộc Học viện đã tạo mọi điều kiện tốt nhất về giảng dạy, học tập, nghiên cứu cũng như hỗ trợ, giúp hoàn thành các thủ tục cho học viên trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Tôi chân thành cảm ơn các đồng chí lãnh đạo, nguyên là lãnh đạo, đồng nghiệp ở Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (Cục Hợp tác quốc tế, Vụ Kế hoạch, Tài chính, Viện Văn hoá Nghệ thuật quốc gia Việt Nam, Thư viện Quốc gia Việt Nam, Đại học Văn hóa Hà Nội, Trung tâm Văn hoá Việt Nam tại Lào, Trung tâm Văn hoá Việt Nam tại Pháp) đã động viên, khuyến khích, trao đổi, góp ý, tạo điều kiện giúp đỡ về nguồn tài liệu quý báu để tôi hoàn thành luận văn này

Đặc biệt, tôi chân thành cảm ơn sự khích lệ, động viên từ gia đình tôi đã luôn sát cánh, ủng hộ, giúp đỡ và dành cho tôi sự quan tâm nhất trong suốt quá trình thực hiện luận văn

Tác giả luận văn

Nguyễn Minh Giang

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: NHỮNG NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN QUÁ TRÌNH THỰC HIỆN CHIẾN LƯỢC VĂN HÓA ĐỐI NGOẠI 9

1.1 Lý luận chung về văn hoá đối ngoại 9

1.2 Các nhân tố tác động đến việc hình thành Chiến lược văn hoá đối ngoại Việt Nam 25

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VÀ ĐÁNH GIÁ QUÁ TRÌNH CỦA BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH TRIỂN KHAI CHIẾN LƯỢC VĂN HÓA ĐỐI NGOẠI CỦA VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2015 ĐẾN NAY 42

2.1 Thực trạng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch triển khai Chiến lược Văn hóa đối ngoại 42

2.2 Đánh giá kết quả thực hiện Chiến lược văn hóa đối ngoại giai đoạn 2015 đến nay của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch 49

CHƯƠNG 3: KHUYẾN NGHỊ THỰC HIỆN CHIẾN LƯỢC VĂN HÓA ĐỐI NGOẠI CỦA VIỆT NAM GIAI ĐOẠN TIẾP THEO 73

3.1 Dự báo tình hình quốc tế và trong nước thời gian tới ảnh hưởng đến việc thực hiện Chiến lược văn hoá đối ngoại 73

3.2 Một số đề xuất, khuyến nghị thực hiện Chiến lược Văn hóa đối ngoại của Việt Nam giai đoạn tiếp theo 77

KẾT LUẬN 94

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 97

PHỤ LỤC 106

Chữ viết đầy đủ Chữ viết tắt

Cộng đồng Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á AC

Tổ chức Chiến lược hợp tác kinh tế Ayeyarwady - Chao

Phraya - Mê Kông

ACMECS

Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á ASEAN

Uỷ ban Văn hóa – Thông tin của Hiệp hội các quốc gia

Đông Nam Á

ASEAN - COCI

Campuchia, Lào, Mianma và Việt Nam CLMV

Công nghiệp hóa – Hiện đại hóa CNH-HĐH

Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hiệp Quốc UNESCO

Văn hóa, Thể thao và Du lịch VH,TT&DL

Tổ chức Sở hữu Trí tuệ Thế giới WIPO

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Ngày nay, thế giới đang biến đổi nhanh chóng, không ngừng và phức tạp khó lường với các cuộc cách mạng khoa học công nghệ hiện đại, đặc biệt là trong lĩnh vực công nghệ số đã thúc đẩy nhanh chóng quá trình xã hội hóa lực lượng sản xuất, nhất là ở những quốc gia có nền công nghiệp phát triển hiện đại Những yếu tố này trở thành điều kiện thúc đẩy quá trình toàn cầu hóa trở nên mạnh mẽ không chỉ đối với kinh tế mà thực chất đã mở rộng ra hầu hết mọi lĩnh vực của đời sống con người Trong bối cảnh chung ấy, văn hóa đối ngoại có vai trò và ý nghĩa to lớn cho sự phát triển xã hội bền vững

Văn hóa là một trong những lĩnh vực tham gia hội nhập quốc tế từ rất sớm Các hoạt động giao lưu, tuyên truyền văn hóa đối ngoại đóng vai trò tiên phong,

mở đường, khai thông quan hệ giữa các nước trên thế giới Thực tiễn cho thấy giao lưu văn hóa có vai trò lớn trong việc đẩy lùi các cuộc xung đột, hòa giải các mâu thuẫn, chiến tranh về sắc tộc, tôn giáo, trở thành nhịp cầu nối liền các quốc gia và đồng thời xây dựng lòng tin, quảng bá giá trị văn hóa ra thế giới, tiếp thu văn hóa nhân loại để làm giàu cho nền văn hóa đất nước Mặt khác, văn hóa là hồn cốt của dân tộc, do đó một dân tộc không giữ được bản sắc văn hóa riêng, bị các nền văn hóa khác đồng hóa thì dân tộc đó sẽ không còn tên trên bản đồ văn hóa thế giới Chính vì vậy, các quốc gia ngày càng đề cao bản sắc văn hóa dân tộc, chống khuynh hướng đồng hóa về văn hóa, tiếp tục giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống

Trong thời gian qua, Đảng và Nhà nước Việt Nam đã dành sự quan tâm đặc biệt đến công tác văn hóa đối ngoại Vai trò của văn hóa đối ngoại trong phát triển đất nước đã được khẳng định trong các văn kiện của Đảng, chính sách cụ thể của Nhà nước Đảng và Nhà nước Việt Nam xem văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển kinh tế - xã hội Nhằm góp

phần làm cho văn hóa đối ngoại trở thành một trong những kênh quan trọng trong toàn bộ công tác đối ngoại của Nhà nước, Bộ VH, TT&DL đã nghiên cứu xây dựng Chiến lược văn hóa đối ngoại của Việt Nam đến năm 2020 và tầm nhìn đến năm 2030 và đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt năm 2015 và Chỉ thị số 25/CT-TTg về việc triển khai Chiến lược văn hóa đối ngoại của Việt Nam giai đoạn 2022 – 2026, tiếp tục đẩy mạnh triển khai Chiến lược văn hóa đối ngoại của Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030 đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt ngày 10/9/2021 Cùng với những thành tựu của công tác chính trị đối ngoại và kinh tế đối ngoại, kết quả của Chiến lược văn hóa đối ngoại đã đóng góp quan trọng, hiệu quả vào việc nâng cao vị thế, uy tín của Việt Nam trên trường quốc tế

Với những lý do trên, tác giả lựa chọn đề tài “Quá trình thực hiện chiến

lược văn hóa đối ngoại của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch giai đoạn 2015 đến nay” để làm đề tài Luận văn Cao học chuyên ngành Quản lý Hoạt động đối ngoại,

Trường Học viện Báo chí và Tuyên truyền

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Về lĩnh vực này, trên thế giới và ở Việt Nam đã có khá nhiều công trình nghiên cứu, bài viết về những vấn đề có liên quan trực tiếp và gián tiếp đến văn hóa đối ngoại, với nhiều cấp độ và phạm vi nghiên cứu khác nhau, cơ bản có thể chia thành những luận điểm làm tiền đề cho lý luận văn hóa đối ngoại

Văn hoá Hồ Chí Minh với chính sách ngoại giao văn hoá của Việt Nam,

2019, do TS Trịnh Thị Phương Oanh biên soạn, đã nêu rõ Chủ tịch Hồ Chí Minh không chỉ là người khai sinh ra nền ngoại giao Việt Nam mà trong lĩnh vực ngoại giao văn hóa, Người còn là hiện thân tiêu biểu nhất của việc vận dụng sự hiểu biết sâu sắc và vốn văn hóa rộng lớn của mình vào các hoạt động ngoại giao Qua các nội dung nghiên cứu được trình bày trong sách cho thấy, đối với Việt Nam hiện nay, việc quảng bá các giá trị văn hóa Hồ Chí Minh trong chiến lược ngoại giao văn hóa là một trong những việc làm thiết thực để góp phần thực hiện thắng lợi

đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, hòa bình, hợp tác và phát triển; đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ, chủ động và tích cực hội nhập quốc tế

Cuốn Tương lai của quyền lực của Joseph S Nye, 2016, nêu rõ yếu tố cấu

thành của quyền lực mềm, trong đó có văn hóa, qua đó luận giải vai trò và tầm nhìn quan trọng của văn hóa đối ngoại Ông cũng nhấn mạnh cần phải phát triển một chiến lược về quyền lực thông minh (Smart power strategy) trong sự hợp tác chân thành với các quốc gia khác, chứ không thể cứ ỷ thế vào quyền lực cứng (Hard power) như sức mạnh kinh tế quân sự, để mặc sức tung hoành áp đảo trên trường quốc tế

Cuốn Đối ngoại công chúng, Mô hình hoạt động của một số nước lớn trên

thế giới và đề xuất đối với Việt Nam, 2016, của PGS.TS Phạm Minh Sơn tập trung

nghiên cứu mô hình hoạt động, kinh nghiệm đối ngoại công chúng của các nước lớn, tiêu biểu là Hoa Kỳ, Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ, Anh, Pháp,… và mô hình hoạt động đối ngoại công chúng của các nước này tại Việt Nam Từ những

cơ sở trên, tác giả đề xuất các giải pháp nhằm tăng cường các hoạt động đối ngoại công chúng của Việt Nam, để thế giới hiểu rõ hơn về đường lối đối ngoại đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ quốc tế của Việt Nam

Trong cuốn Văn hóa đối ngoại Việt Nam trong quá trình hội nhập quốc tế,

2015, của tác giả Lê Thanh Bình và Vũ Trọng Lâm đồng chủ biên đã đưa ra một số vấn đề lý luận về văn hóa và văn hóa đối ngoại, đi sâu phân tích thực tiễn hoạt động văn hóa đối ngoại của Việt Nam trong thời gian qua và đề ra các phương hướng, giải pháp chủ yếu phát triển văn hóa đối ngoại Việt Nam trong thời gian tới

Cuốn sách Chính sách đối ngoại đổi mới của Việt Nam (1986-2015) của

GS.TS Phạm Quang Minh, đây là công trình vừa nhận giải thưởng toàn quốc về thông tin đối ngoại năm 2018 Cuốn sách này phân tích quá trình hình thành, vận động và phát triển của chính sách đối ngoại đổi mới của Việt Nam từ năm 1986 đến năm 2015, nêu ra những đổi mới về nhận thức, phương châm, hình thức và cách tiếp cận trong quan hệ đối ngoại của Việt Nam, trong đó đề cập đến vai trò

của văn hóa trong quan hệ quốc tế

Trong cuốn Một số vấn đề lý luận quan hệ quốc tế dưới góc nhìn lịch sử,

2014, của PGS.TS Hoàng Khắc Nam đã tập trung phân tích một số vấn đề lý luận

cơ bản về hệ thống quốc tế, như tìm hiểu nhận thức về hệ thống quốc tế, các yếu

tố tạo nên hệ thống quốc tế và khái niệm hệ thống quốc tế, trình bày các khái niệm

về quyền lực, lý thuyết quyền lực, chạy đua vũ trang, nguyên nhân chiến tranh, quản trị toàn cầu,… Đồng thời, một số lý thuyết và khái niệm mới mẻ như chính trị xanh, lý thuyết phụ thuộc, phân định khu vực,…

Bên cạnh đó còn có một số đề tài, luận văn, luận án như:

Đề tài nghiên cứu: “Hoạt động quảng bá hình ảnh đất nước Việt Nam của

Bộ Ngoại giao năm 2011” – PGS.TS Phạm Minh Sơn và ThS Lưu Trần Toàn,

2012, Học viện Báo chí và Tuyên truyền Trên cơ sở nghiên cứu, phân tích những hoạt động quảng bá hình ảnh đất nước của Bộ Ngoại Giao, đề tài đã tổng kết, đánh giá hiểu quả các hoạt động quảng bá; từ đó đưa ra những giải pháp, đề xuất cụ thể

để tang cường, nâng cao hiệu quả quảng bá đất nước

Đề tài nghiên cứu “Quảng bá hình ảnh Việt Nam qua triển lãm văn hóa nghệ thuật Việt Nam” của Nguyễn Thị Thương Huyền, 2009, Học viện Báo chí

và Tuyên truyền Đề tài giới thiệu hoạt động triển lãm văn hóa nghệ thuật Việt Nam, phân tích hiệu quả, hạn chế; từ đó đưa ra các đề xuất tăng cường hiệu quả các triển lãm văn hóa trong việc quảng bá hình ảnh đất nước Việt Nam

Luận văn “Quảng bá hình ảnh việt nam trong hoạt động ngoại giao văn hóa hiện nay” – Lê Hoàng Diễm Linh, 2018, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐHQGHN) Tác giả đã làm rõ các khái niệm về ngoại giao, ngoại giao văn hóa, phân tích thực trạng hoạt động quảng bá hình ảnh Việt Nam thông qua văn hóa

Từ đó đưa ra các giải pháp nâng cao hoạt động quảng bá trong thời gian tới

Khoá luận “Quảng bá hình ảnh Việt Nam trong hoạt động ngoại giao văn hóa hiện nay” của tác giả Lê Hoàng Diễm Linh tìm hiểu về các hoạt động ngoại giao văn hóa đã góp phần tăng cường quảng bá hình ảnh Việt Nam ra thế giới, tăng cường

kiến tạo lòng tin để xây dựng quan hệ hữu nghị bền vững giữa Việt Nam với cộng đồng quốc tế Do đó, công tác quảng bá hình ảnh, đất nước Việt Nam thông quan hoạt động ngoại giao văn hóa cần được đẩy mạnh và chú trọng hơn nữa

Bài viết “Xây dựng, quảng bá hình ảnh quốc gia trong chiến lược ngoại giao văn hóa” của tác giả Hoa Nguyễn trên Tạp chí Cộng sản cũng đề cập đến những cách thức nhằm xây dựng, định vị hình ảnh Việt Nam trong mắt bạn bè quốc tế cũng như tầm quan trọng của Đảng và Nhà nước ta trong việc xây dựng chiến lược tổng thể, toàn diện mang tầm quốc gia về quảng bá hình ảnh Việt Nam

ra thế giới

Những đề tài, bài viết nghiên cứu chuyên sâu đề cập đến những khía cạnh của vấn đề hay những vấn đề cụ thể khác nhưng chưa có một đề tài nào nghiên cứu chuyên sâu và khoa học đề cập đến quá trình thực hiện chiến lược văn hóa đối ngoại của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Kế thừa những thành quả nghiên cứu của các tác giả trước, tác giả đề tài đi sâu nghiên cứu về Quá trình thực hiện chiến lược văn hóa đối ngoại của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch giai đoạn 2015 đến nay

3 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục tiêu nghiên cứu của luận văn

Trên cơ sở làm rõ những vấn đề lý luận về văn hóa đối ngoại– sức mạnh mềm ở thế kỷ XXI và nghiên cứu thực trạng Bộ VH,TT&DL trong việc thực hiện chiến lược văn hóa đối ngoại của Việt Nam giai đoạn 2015 đến nay, luận văn đề xuất các khuyến nghị nhằm thực hiện tốt hơn chiến lược văn hóa đối ngoại của Việt Nam trong thời gian tới

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn

Để hoàn thành mục tiêu nghiên cứu này, Luận văn đề ra những nhiệm vụ nghiên cứu như sau:

Thứ nhất nghiên cứu về những cơ sở lý luận và cách tiếp cận về văn hóa đối ngoại, mối liên hệ giữa văn hoá đối ngoại, ngoại giao văn hoá và thông tin đối

ngoại, vai trò của văn hoá đối ngoại, các nhân tố tác động đến việc hình thành Chiến lược văn hoá đối ngoại

Thứ hai, phân tích các hoạt động của Bộ VH,TT&DL thực hiện Chiến lược văn hóa đối ngoại của Việt Nam giai đoạn 2015 đến nay, từ đó đưa ra những đánh giá về kết quả ngành văn hóa thực hiện Chiến lược này

Thứ ba, đề xuất một số khuyến nghị về nội dung của Chiến lược văn hóa đối ngoại của Việt Nam giai đoạn tiếp theo

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận văn tập trung nghiên cứu quá trình Bộ VH,TT&DL triển khai chiến lược văn hóa đối ngoại của Việt Nam giai đoạn 2015 đến nay

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Trong phạm vi luận văn, tác giả tập trung phân tích các hoạt động của Bộ VH,TT&DL triển khai chiến lược văn hóa đối ngoại của Việt Nam giai đoạn 2015 đến nay

Về mặt thời gian, luận văn tập trung vào giai đoạn bắt đầu từ năm 2015 đến

2021 vì đây là thời điểm Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược văn hóa đối ngoại của Việt Nam đến năm 2020 và tầm nhìn đến 2030 theo đề nghị của Bộ VH,TT&DL và ban hành Chỉ thị số 25/CT-TTg ngày 10/9/2021 về việc đẩy mạnh triển khai Chiến lược Văn hóa Đối ngoại của Việt Nam và Chiến lược Ngoại giao văn hóa đến năm 2030

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp luận:

Luận văn áp dụng phương pháp tiếp cận của chủ nghĩa tự do về quan hệ quốc tế, với cấp độ phân tích toàn cầu và trong nước, vận dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác – Lênin

và tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối đối ngoại của Đảng và nhà nước Việt Nam

để tiếp cận và giải quyết các vấn đề khoa học của đề tài

5.2 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp tổng hợp, phân tích tài liệu

Được sử dụng để tổng hợp, phân tích tài liệu thứ cấp, giúp tác giả sử dụng nhiều nguồn tài liệu liên quan đến vấn đề nghiên cứu, dùng để đánh giá, phân loại tài liệu trong quá trình nghiên cứu nhằm phân tích, luận giải cơ sở lý luận liên quan đến ngoại giao văn hóa, hệ thống hóa quan điểm của điểm của Đảng và Nhà nước về ngoại giao văn hóa, phân tích chính sách đối ngoại của Việt Nam, phân tích hoạt động thực tiễn của Bộ VH,TT&DL trong quá trình thực hiện Chiến lược văn hóa đối ngoại của Việt Nam giai đoạn 2015 đến 2022

- Phương pháp phỏng vấn sâu

Trên cơ sở nội dung của luận văn, tác giả lựa chọn các chuyên gia, những người am hiểu về lý luận và thực tiễn về văn hóa đối ngoại làm việc tại các cơ quan nghiên cứu và các cục, vụ chức năng của Bộ VH,TT&DL để trao đổi, tham khảo những quan điểm, ý kiến đối với vấn đề nghiên cứu Nội dung phỏng vấn chủ yếu là quan điểm của các chuyên gia về các vấn đề liên quan đến quá trình thực hiện chiến lược văn hóa đối ngoại Việt Nam, đánh giá của chuyên gia về vai trò của văn hoá đối ngoại, thành công và hạn chế của quá trình thực hiện văn hoá đối ngoại của Việt Nam

và nhân văn, ngành truyền thông quốc tế Tác giả sử dụng phương pháp liên ngành, đa ngành vào đề tài luận văn giúp khai thác và xử lý hiệu quả các nguồn

tư liệu khác nhau trong vấn đề nghiên cứu

6 Đóng góp mới của luận văn

Về mặt lý luận: Góp phần hệ thống hóa cơ sở lý luận về ngoại giao văn hóa

là một trong những trụ cột của nền ngoại giao hiện đại

Xác định khái niệm ngoại giao văn hóa, cơ cấu của văn hóa đối ngoại, vai trò của văn hóa đối ngoại trong quá trình hội nhập

Nâng cao nhận thức về văn hóa đối ngoại trong hoạt động ngoại giao tổng hợp

Về mặt thực tiễn: Khảo sát thực tiễn hoạt động của Bộ VH,TT&DL trong quá trình thực hiện Chiến lược văn hóa đối ngoại của Việt Nam, từ đó đánh giá được vai trò của Bộ VH,TT&DL trong Chiến lược văn hóa đối ngoại

7 Kết cấu luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn gồm 3 chương 9 tiết

CHƯƠNG 1:

NHỮNG NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN QUÁ TRÌNH THỰC HIỆN

CHIẾN LƯỢC VĂN HÓA ĐỐI NGOẠI

1.1 Lý luận chung về văn hoá đối ngoại

1.1.1 Khái niệm

* Văn hóa

Văn hóa là một phạm trù đa nguyên vô cùng phức tạp và luôn vận động, biến đổi theo sự phát triển của nhân loại Đã có nhiều bài viết và công trình nghiên cứu luận bàn về khái niệm hay định nghĩa về văn hóa, nhưng các học giả, nhà nghiên cứu về văn hóa trong nước cũng như trên thế giới vẫn chưa thống nhất được một khái niệm chung nhất Năm 1964 hai nhà nhân học Mỹ là Alfred Kroeber và Clyde Kluckhohn đã thống kê được 257 định nghĩa khác nhau về văn hóa Trong cuốn sách Triết học văn hóa, M.S Kagan tổng hợp được hơn 70 định nghĩa khác nhau về văn hóa Năm 2008, trong một thống kế không chính thức của

Bộ Ngoại giao đã cho thấy trên thế giới có khoảng 500 định nghĩa khác nhau về văn hóa [17], hiện nay số lượng khái niệm về văn hóa ngày càng tăng thêm, khó

có thể thống kê đầy đủ Trong khuôn khổ và phạm vi nghiên cứu, Luận văn đã rút

ra những nội dung cơ bản nhất về văn hóa từ những định nghĩa có sẵn, xem xét

và đánh giá các ảnh hưởng, tác động và chi phối của văn hóa trong quan hệ quốc

tế, làm cơ sở cho việc nghiên cứu, phân tích và làm rõ mục tiêu chính của Luận văn là văn hóa đối ngoại trong quan hệ quốc tế đương đại

Văn hóa theo nghĩa hẹp là những khái niệm theo một lĩnh vực nào đó mà nó

được gắn với chữ văn hóa (trong ngôn ngữ Việt Nam) và những từ được gắn với từ

“văn hóa” sẽ chiếm vị trí chính yếu trong khái niệm đó Ví dụ khái niệm “văn hóa

tư tưởng” là khái niệm gắn với thể chế chính trị và công tác lý luận; Khái niệm “văn hóa giao tiếp” nói đến mối quan hệ ứng xử giữa người với người; Khái niệm “văn hóa nghệ thuật” hay “văn học nghệ thuật” là khái niệm văn hóa gắn với việc sáng

tạo, hưởng thụ và phê bình các chuyên ngành văn hóa nghệ thuật như âm nhạc, mỹ thuật, sân khấu, điện ảnh…; Khái niệm “địa văn hóa” nói đến điều kiện địa lý khí hậu trong một không gian nhất định ảnh hưởng đến một nền văn hóa nào đó Có điều chắc chắn là trong thời đại này, mọi tổ chức nhà nước, công ty (kể cả xuyên quốc gia), tổ chức phi chính phủ (NGOs) đều nhận thức rõ rằng mọi chính sách đều liên quan đến văn hóa, bởi văn hóa vừa là mục tiêu vừa là động lực phát triển mọi

xã hội văn minh, phát triển văn hóa có liên quan đến tiến bộ xã hội, mà bản chất của tiến bộ xã hội tức là phát triển con người [39, tr.18]

Văn hóa theo nghĩa rộng nhất là khái niệm văn hóa bao gồm tất cả những sản phẩm vật thể và phi vật thể do con người sáng tạo ra và mang tính giá trị Theo khái niệm này, văn hóa bao gồm tinh thần và vật chất, cả kinh tế và xã hội Có lẽ đây là những khái niệm theo nghĩa rộng nhất về văn hóa

Năm 1942, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đưa ra quan điểm khá sâu sắc về văn hóa, được coi là khái niệm về văn hóa theo nghĩa rộng:

“Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng

tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày

về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn”

[57, tr.458]

Ở khái niệm trên, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhận định văn hóa là sản phẩm của loài người, là toàn bộ giá trị vật chất và giá tinh thần, được con người sáng tạo ra và phát triển trong quá trình hoạt động thực tiễn lịch sử - xã hội, trong xu hướng vươn đến cái tiến bộ, cái nhân văn, cái đẹp và văn minh của xã hội Văn hóa thể hiện trình độ phát triển của con người và của xã hội Tuy nhiên không phải tất cả những sản phẩm do con người sáng tạo ra đều là văn hóa, chỉ những

sản phẩm chứa đựng giá trị (là cái có ích cho con người và hướng tới chân, thiện, mỹ) được xem là văn hóa

Năm 1982, tại Hội nghị quốc tế về văn hóa tổ chức tại Mexico, tổ chức UNESCO đã đưa ra định nghĩa:

“Văn hóa là tổng thể những nét riêng biệt tinh thần và vật chất, trí tuệ

và xúc cảm quyết định tính cách đặc trưng của một xã hội hay một nhóm

xã hội Văn hóa không chỉ bao gồm văn học, nghệ thuật mà còn cả lối sống, các hình thức cùng chung sống, hệ thống các giá trị, truyền thống

“Văn hóa là một tổng hợp các đặc điểm tinh thần, thể chất, tri thức và

tình cảm đặc trưng cho một xã hội hoặc một nhóm xã hội, bao hàm không chỉ nghệ thuật và văn học mà còn cả lối sống, cách thức cùng chung sống, các hệ thống giá trị, truyền thống và tín ngưỡng Những đặc trưng của các yếu tố cấu thành đó giúp ta phân biệt được một xã hội (hoặc một nhóm xã hội) với các xã hội (hoặc nhóm xã hội) khác”

[110]

Với định nghĩa này, UNESCO chỉ ra bản chất của văn hóa là tổng thể nói chung những giá trị vật chất và tinh thần của một cộng đồng, do con người sáng tạo ra, đồng thời nhấn mạnh vai trò của văn hóa trong việc giúp một xã hội khẳng định sự hiện diện của mình trên thế giới và đảm bảo sự tồn tại của xã hội đó theo dòng thời gian

Quan điểm về văn hóa của Hồ Chí Minh so với quan điểm hiện đại của UNESCO thì có nhiều điểm tương đồng về hình thức và nội hàm Hồ Chí Minh đưa ra khái niệm về văn hóa đã thể hiện đầy đủ bản chất văn hóa trong lịch sử

phát triển của loài người Để thống nhất cách hiểu về văn hóa, tác giả sử dụng định nghĩa của Chủ tịch Hồ Chí Minh làm nền tảng chính để phát triển những luận điểm phục vụ cho nghiên cứu của luận văn, đồng thời sử dụng định nghĩa của UNESCO về văn hóa trong Tuyên bố toàn cầu về Đa dạng văn hóa để bổ trợ cho những phân tích của luận văn

* Văn hóa đối ngoại

Trải qua những thăng trầm của lịch sử, văn hóa đang dần chiếm lĩnh vị trí quan trọng trong xã hội, trở thành mục tiêu và động lực thúc đẩy xã hội phát triển, trở thành yếu tố nội sinh cơ bản, chủ chốt nhất cấu thành sức mạnh mềm của quốc gia Với ưu thế nổi bật hơn so với chính trị đối ngoại và kinh tế đối ngoại như dễ dàng vượt qua sự khác biệt chính trị, tư tưởng, xây dựng lòng tin và sự hiểu biết lẫn nhau, văn hóa đối ngoại trở thành một bộ phận hữu cơ trong hoạt động đối ngoại của một quốc gia, tạo điều kiện thuận lợi cho giao lưu kinh tế và chính trị, đồng thời đặt dưới sự chi phối của đường lối đối ngoại

Trong thời đại ngày nay, văn hóa đã khẳng định vị trí then chốt, đóng vai trò là cầu nối gắn kết các dân tộc trên thế giới, là mục tiêu và động lực phát triển,

là nền tảng gìn giữ và bảo vệ hòa bình, là nhân tố để thúc đẩy các lĩnh vực khác cùng phát triển Một số ít quốc gia đã khai thác và phát huy hiệu quả bản sắc văn hóa của mình, tạo ra sức mạnh trong mối quan hệ kinh tế, chính trị, xã hội với các nước trong khu vực và trên thế giới Yếu tố văn hóa ngày càng được chú trọng trong hoạch định và triển khai thực hiện chính sách đối ngoại Văn hóa được xem

là phương thức và công cụ quan trọng để đạt được những mục tiêu cơ bản của chính sách đối ngoại Các giá trị văn hóa dân tộc dần trở thành chỗ dựa tinh thần vững chắc cho hoạt động ngoại giao, bổ trợ cho hoạt động ngoại giao trong quan

hệ với các đối tác để thực hiện hiệu quả và thắng lợi các mục tiêu chính trị, kinh

tế và văn hóa trong quan hệ quốc tế

Cho tới ngày nay vẫn chưa có khái niệm thống nhất về văn hóa đối ngoại Theo đánh giá của các nhà nghiên cứu của Đại học St Peterburg (Liên bang Nga),

khái niệm “văn hóa đối ngoại” mới được đưa vào sử dụng trong một số văn bản chính thức của các nước như Nga, Đức, Pháp, Italy, Tây Ban Nha, Áo… và trong một số công trình nghiên cứu về chính trị và ngoại giao trên thế giới vào đầu thế

kỷ XXI [93] và vẫn còn nhiều tranh cãi xung quanh nội hàm của khái niệm này

Từ trước đến nay, cụm từ vẫn được sử dụng nhiều là “giao lưu văn hóa quốc tế” hay “hợp tác quốc tế về văn hóa” Về bản chất, “giao lưu văn hóa quốc tế” hay

“hợp tác quốc tế về văn hóa” của một quốc gia là việc tổ chức, triển khai thực hiện các hoạt động hợp tác, giao lưu về văn hóa với một quốc gia khác trên cơ sở những thỏa thuận, nhất trí giữa hai bên và có đi có lại Còn “văn hóa đối ngoại” được hiểu là tổng hợp các hoạt động mà một quốc gia sử dụng trong chính sách, chiến

lược, sách lược đối ngoại của mình, trong đó “yếu tố văn hóa là nòng cốt nhằm

đạt những mục tiêu cơ bản của chính sách đối ngoại, tạo hình ảnh tốt đẹp về đất nước, quảng bá văn hóa và ngôn ngữ của mình trên thế giới” [53, tr.28] Nói khát

quát hơn, so với “giao lưu văn hóa quốc tế” hay “hợp tác quốc tế về văn hóa”,

“văn hóa đối ngoại” bao hàm một phạm vi rộng hơn, mang tính chủ trương, định hướng, chính sách và cả hành động của một quốc gia trong thúc đẩy, truyền bá, xuất khẩu văn hóa và các sản phẩm văn hóa của mình ra thế giới, cũng như trong quản lý các hoạt động văn hóa mang yếu tố nước ngoài trên lãnh thổ quốc gia đó Văn hóa đối ngoại là sản phẩm chung của chính sách ngoại giao và chính sách

văn hóa, là tổng thể các hoạt động đối ngoại bằng văn hóa và vì văn hóa “Văn

hóa đối ngoại vừa mang đặc tính của lĩnh vực đối ngoại, hướng tới người nước ngoài ở trong và ngoài lãnh thổ Việt Nam cũng như người Việt Nam ở nước ngoài” [88]

Lê Thanh Bình, nguyên Trưởng Khoa Truyền thông và Văn hóa đối ngoại của Học viện Ngoại giao Việt Nam đã có những nhận định tương đối cụ thể:

“Văn hóa đối ngoại là tất cả các hoạt động giao lưu văn hóa của một quốc gia, dân tộc hướng vào thế giới Cũng như giao lưu văn hóa, văn hóa đối ngoại bằng những con đường phù hợp (ví dụ như hoạt động

quan hệ công chúng PR) đưa văn hóa của quốc gia giới thiệu ra bên ngoài để nâng cao hình ảnh, sự hiểu biết và cũng để tiếp thu tinh hoa văn hóa bên ngoài, làm giàu thêm văn hóa quốc gia, nâng tầm văn hóa quốc gia trước cộng đồng thế giới, hỗ trợ tích cực cho các loại hình đối ngoại khác (chính trị, kinh tế…) để quốc gia chủ thể tăng cường hợp tác, phát triển bền vững với cộng đồng quốc tế” [12, tr.16]

“Văn hóa đối ngoại là thuật ngữ thiên về hoạt động thực tiễn, bao trùm

mọi hình thức, quy trình, cách thức, công cụ, hành động…liên quan đến văn hóa nhằm phục vụ mục tiêu đối ngoại của quốc gia” [12, tr.20]

Từ những phân tích trên, có thể khái quát một số nội dung liên quan đến

khái niệm văn hóa đối ngoại như sau Thứ nhất,nhìn từ góc độ chính sách, bên

cạnh các chính sách chính trị đối ngoại, kinh tế đối ngoại, văn hóa đối ngoại là một bộ phận trong đường lối, chính sách đối ngoại của một quốc gia Chính sách văn hóa đối ngoại là một tổng thể các nguyên tắc hoạt động, văn bản quy phạm pháp luật, cách thức thực hành, phương pháp quản lý hành chính và giải pháp về ngân sách của nhà nước dùng làm cơ sở cho triển khai các hoạt động hợp tác về văn hóa hoặc liên quan đến văn hóa với nước ngoài hoặc có yếu tố nước ngoài,

kể cả hợp tác song phương và đa phương Do tính đa dạng, đa lĩnh vực của văn hóa nên ít khi có văn bản pháp luật riêng về văn hóa đối ngoại, mà hệ thống văn bản luật pháp, chính sách về văn hóa đối ngoại luôn được thể hiện lồng ghép trong các chính sách của nhà nước về văn hóa, những văn bản pháp luật về từng lĩnh vực của văn hóa, bao gồm cả những văn bản quy phạm pháp luật về nghệ thuật biểu diễn, mỹ thuật, nhiếp ảnh, triển lãm, văn học, điện ảnh, di sản văn hóa, báo chí, phát thanh, truyền hình, ấn phẩm du lịch, quảng cáo, quảng bá hình ảnh quốc gia, các sản phẩm của công nghiệp văn hóa, thể thao, du lịch… Ngoài ra, những cam kết của quốc gia hay các điều kiện ràng buộc mà một quốc gia đặt ra cho lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật với các nước, các tổ chức trong các hiệp định song

phương và đa phương mà quốc gia đó tham gia hoặc ký kết đều nằm trong hệ thống luật pháp về văn hóa đối ngoại

Thứ hai, nhìn từ góc độ hoạt động cụ thể, tất cả các hoạt động văn hóa và

liên quan đến văn hóa mà một quốc gia thực hiện nhằm triển khai chính sách văn hóa đối ngoại, góp phần thực hiện các mục tiêu đối ngoại của đất nước được gọi

là văn hóa đối ngoại Nội hàm chủ yếu của văn hóa đối ngoại là (i) Giới thiệu văn hóa đất nước và con người của quốc gia ra thế giới, góp phần nâng cao nhận thức, hiểu biết và cảm tình của nhân dân thế giới về quốc gia đó, tạo môi trường hòa bình, ổn định để xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; (ii) Tiếp thu có chọn lọc các giá trị nhân văn, khoa học, tiến bộ của các nền văn hóa nước ngoài; (iii) Phổ biến những kinh nghiệm tốt về xây dựng và phát triển văn hóa của các nước, qua đó làm giàu mạnh thêm nền văn hóa dân tộc; (iv) Duy trì sự gắn kết mật thiết giữa nhân dân trong nước với cộng đồng người dân của quốc gia đang sinh sống và học tập, lao động ở nước ngoài, chú trọng gìn giữ truyền thống, duy trì bản sắc văn hóa trong cộng đồng kiều bào; (v) Ngăn ngừa sự thâm nhập các sản phẩm văn hóa phản động, đồi trụy, làm phương hại tới văn hóa, thuần phong mỹ tục và đạo đức trong nước

Các hoạt động văn hóa đối ngoại phải được hiểu theo một nghĩa rộng hơn, không đơn thuần chỉ là việc tổ chức các sự kiện giới thiệu văn hóa, nghệ thuật ra nước ngoài, mà cần hiểu nó gồm 2 nhóm: Nhóm thứ nhất là hoạt động nghiệp vụ

về văn hóa đối ngoại; Nhóm thứ hai là hoạt động quản lý nhà nước đối với các hoạt động văn hóa hoặc liên quan đến văn hóa có yếu tố nước ngoài trên lãnh thổ quốc gia, đảm bảo các hoạt động đó theo đúng quy định của pháp luật

Thứ ba, ở một phạm vi hẹp, “văn hóa đối ngoại” còn được hiểu là “văn hóa

ứng xử trong quan hệ đối ngoại” Theo đó, văn hóa đối ngoại có thể được hiểu là văn hóa ứng xử giữa một quốc gia với một hoặc nhiều quốc gia khác; giữa một vị nguyên thủ, nhà ngoại giao, nhân dân của quốc gia này với nguyên thủ, nhà ngoại giao và nhân dân của quốc gia khác Ở đây chủ yếu đề cập đến “hành vi”, “thái độ”, “cách ứng xử” giữa con người của quốc gia này với con người của quốc gia

khác trong quan hệ đối ngoại Thực tiễn cho thấy, sự phát triển xã hội đặt con người vào trung tâm của sự phát triển, ngược lại cách con người ứng xử với nhau trong xã hội có thể nhìn nhận được và có những tác động nhất định đến sự phát triển xã hội Chính bởi vậy, trong việc đánh giá sự phát triển của xã hội và sự tác động của văn hóa, thì cần chú ý đến tác động của văn hóa ứng xử Trên thực tế, Việt Nam được đánh giá là một trong những điểm đến hấp dẫn về du lịch trên thế giới không chỉ bởi những danh thắng thiên nhiên mà còn bởi những giá trị văn hóa, con người Việt Nam Chính hành vi thân thiện và thái độ mến khách đã góp phần quan trọng quảng bá thương hiệu du lịch Việt Nam ra thế giới, qua đó thúc đẩy kinh tế-xã hội phát triển

Từ những phân tích về khái niệm văn hoá đối ngoại trên, luận văn khái quát

cơ bản khái niệm văn hoá đối ngoại như sau: Văn hóa đối ngoại là một bộ phận trong đường lối, chính sách đối ngoại của một quốc gia, là sản phẩm chung của chính sách ngoại giao và chính sách văn hóa, là tổng thể các hoạt động đối ngoại bằng văn hóa và vì văn hóa nhằm đạt những mục tiêu cơ bản của chính sách đối ngoại, tạo hình ảnh tốt đẹp về đất nước, quảng bá văn hóa và ngôn ngữ của mình trên thế giới, đồng thời tiếp thu tinh hoa văn hóa thế giới, làm phong phú giá trị văn hóa quốc gia Văn hóa đối ngoại được thực hiện bởi mọi tầng lớp xã hội, trong

đó Nhà nước đóng vai trò chỉ đạo, định hướng, hỗ trợ về cơ chế, chính sách và xây dựng thông điệp hình ảnh quốc gia

* Thông tin đối ngoại

Thông tin là một nhu cầu thiết yếu trong đời sống xã hội, là công cụ để điều hành quản lý, chỉ đạo của mỗi quốc gia, đồng thời là phương tiện hữu hiệu để mở rộng giao lưu hiểu biết giữa các quốc gia, dân tộc

Quan niệm về thông tin đối ngoại vẫn chưa được các nhà nghiên cứu thống nhất trong các công trình nghiên cứu từ trước đến nay Theo tác giả Phạm Minh Sơn, Thông tin đối ngoại được là bộ phận quan trọng trong công tác tư tưởng và đối ngoại của một quốc gia nhằm truyền tải ra bên ngoài để thế giới hiểu rõ về

đường lối, chính sách, thành tựu của quốc gia đó, đấu tranh với những luận điệu xuyên tạc, đồng thời tranh thủ sự đồng tình, ủng hộ của bạn bè quốc tế

Theo tác giả, thông tin đối ngoại là một bộ phận quan trọng trong chính sách đối ngoại của mỗi quốc gia Thông tin đối ngoại là hoạt động mang tính tổng hợp, tương tác hai chiều, không chỉ là công tác thông tin, giới thiệu chủ trương, chính sách, đường lối, những thành tựu của quốc gia, quảng bá hình ảnh đất nước, con người, văn hóa của quốc gia đó ra thế giới, đồng thời tăng cường thông tin quốc tế cho nhân dân trong nước

* Ngoại giao văn hoá

Nhiều nhà nghiên cứu về quan hệ quốc tế và nhà ngoại giao chuyên nghiệp

đã đưa ra những cách luận giải khác nhau về vấn đề này Theo Joseph S Nye (nguyên trợ lý Thứ trưởng ngoại giao Mỹ từ 1977-1979, cha đẻ của thuyết Sức mạnh mềm), thì Ngoại giao văn hóa là một ví dụ về sức mạnh mềm thông qua văn hóa để chinh phục, không cưỡng ép thông qua sức mạnh quân sự Theo Nguyên Phó Thủ tướng Nguyễn Khánh cho rằng Ngoại giao văn hóa là một trong những trụ cột của ngoại giao, thực hiện chính sách đối ngoại để đạt được mục tiêu chính trị bằng công cụ văn hóa, biện pháp văn hóa, làm áp lực đối với các đối tác để thực hiện có kết quả các chính sách chính trị, kinh tế và văn hóa quốc gia

Đến nay vẫn chưa có sự thống nhất cao về khái niệm ngoại giao văn hóa, cách nhìn nhận về ngoại giao văn hóa còn tương đối đa dạng và theo nhiều xuất phát điểm khác nhau Theo tác giả, ngoại giao văn hóa là hoạt động ngoại giao,

sử dụng tất cả hệ thống giá trị của văn hoá, nhờ các phương tiện truyền thông đại chúng triển khai, phát huy hiệu quả và đạt được mục tiêu phục vụ chính trị và ngoại giao Ngoại giao văn hóa là một tiến trình hai chiều giữa quốc gia gửi đi với quốc gia tiếp nhận, vừa quảng bá, giới thiệu những giá trị văn hóa của dân tộc ra thế giới bên ngoài, nhưng đồng thời phải biết tôn trọng những giá trị văn hóa của dân tộc khác

Giữa văn hoá đối ngoại, ngoại giao văn hoá và thông tin đối ngoại có mối quan hệ tương hỗ cho nhau Cốt lõi của Ngoại giao văn hoá là thông qua các hoạt động văn hoá đối ngoại để xây dựng sự hiện diện của một quốc gia trong lòng người dân của một quốc gia khác Ngoại giao văn hoá muốn được triển khai thì phải dựa vào văn hóa, thông tin đối ngoại là phương tiện truyền tải văn hoá, lan toả hình ảnh quốc gia ra thế giới, phục vụ cho ngoại giao, cho chính trị

1.1.2 Vai trò của văn hóa đối ngoại trong thời kỳ hội nhập quốc tế

Ngày nay, với sự ảnh hưởng của cơn lốc toàn cầu hóa, các đường biên giới

về chính trị, kinh tế giữa các quốc gia đang mờ dần đi, thế giới ngày càng phẳng, thì văn hóa của quốc gia, dân tộc càng cần được đầu tư nhằm tăng cường “sức đề kháng” trước các giá trị văn hóa ngoại lai xâm nhập, có thể sẽ hủy diệt giá trị văn hóa dân tộc Vai trò, vị trí quan trọng của văn hóa nói chung và văn hóa đối ngoại nói riêng đã được thừa nhận rộng rãi không chỉ trong nghiên cứu và cả đối với các nhà hoạch định chính sách văn hóa ở các quốc gia cũng như trên phạm vi khu vực

và thế giới Văn hóa đối ngoại với tư cách một công cụ đối ngoại là những hoạt động giao lưu văn hóa góp phần thực hiện mục tiêu, nhiệm vụ công tác đối ngoại như xây dựng và quảng bá hình ảnh quốc gia, né tránh các xung đột khi có thể, hấp thu tinh hoa văn hóa của các quốc gia, dân tộc trên thế giới có chọn lọc và sáng tạo để làm giàu và phong phú thêm bản sắc văn hóa của quốc gia, góp phần nâng cao hiệu quả ngoại giao về chính trị, kinh tế, quốc phòng – an ninh Những

nỗ lực của các quốc gia trong triển khai chiến lược và hoạt động văn hóa đối ngoại nhằm thực hiện các mục tiêu đối ngoại của mình, đã tác động và điều chỉnh quan

hệ quốc tế đương đại, góp phần cụ thể hóa vai trò của ngoại giao văn hóa trong quan hệ quốc tế Có thể khái quát một số vai trò của ngoại giao văn hóa trong quan hệ quốc tế đương đại như sau:

Thứ nhất, văn hóa đối ngoại góp phần xây dựng và quảng bá hình ảnh quốc gia, phổ quát các giá trị của mình ra thế giới, đồng thờichủ động tiếp thu tinh hoa văn hóa có chọn lọc từ bên ngoài thông qua quá trình giao lưu văn hóa

Từ xa xưa, các quốc gia cổ đại đã cố gắng tạo lập cho mình một hình ảnh riêng biệt trong cộng đồng quốc tế và cư dân, ghi dấu ấn trong lịch sử nhân loại như nền văn minh sông Hằng, kiến trúc La Mã, văn hóa Trung Hoa cổ đại… Ngày nay, trong bối cảnh toàn cầu hóa đang diễn ra với tốc độ nhanh chóng, khoa học

kỹ thuật phát triển mạnh nên việc cạnh tranh giữa các quốc gia ngày càng gay gắt,

do đó việc xây dựng hình ảnh quốc gia và quảng bá các giá trị văn hóa dân tộc trở thành mối quan tâm hàng đầu của nhiều nước trên thế giới

Về phương diện vị thế quốc gia, có lẽ Mỹ là quốc gia thành công nhất trong việc truyền bá văn hóa, tư tưởng thông qua sự phổ biến của văn hóa “đồ ăn nhanh” với các thương hiệu nổi tiếng như McDonald’s, Starbucks, KFC, Burger King, Pizza Hut,… Bên cạnh đó, ngành công nghiệp giải trí của Mỹ đã phát tán “các giá trị Mỹ” thông qua các ấn phẩm văn hóa Ngành điện ảnh Mỹ trong thập niên 20 của thế kỷ

XX đã rất phát triển Phim ảnh không chỉ mang nội dung giải trí, nó còn phản ánh nhiều mặt của đời sống xã hội Mỹ lúc bấy giờ.Ý thức về tự do cá nhân và về những

gì mà lối sống tự do có thể mang lại luôn ẩn chứa trong mọi cuốn phim, mọi chương trình tivi, mọi cuốn sách hay bất cứ sản phẩm nghe nhìn nào của Mỹ Điện ảnh Hollywood và nhạc Pop của Mỹ đã đạt tới tầm toàn cầu Trước sự thống trị của Mỹ trong lĩnh vực văn hóa đại chúng và truyền thông, nhiều nhà văn hóa lo ngại sự thống trị của văn hóa Mỹ đối với cả văn hóa Châu Âu

Bên cạnh việc phổ quát giá trị văn hóa ra bên ngoài, văn hóa Mỹ tiếp thu các giá trị mới, góp phần làm phong phú và phát triển văn hóa dân tộc Khi những người nhập cư đến từ nhiều vùng khác nhau của Đông Âu tiếp xúc với nhạc blues của người

Mỹ gốc Phi đã tạo ra một loại nhạc mới, đó chính là nhạc Jazz Mặc dù nhạc Jazz là

sự cộng sinh từ âm nhạc truyền thống châu Phi và châu Âu, tuy nhiên nhạc Jazz truyền tải những yếu tố sáng tạo nhất định của văn hóa Mỹ

Tại Hàn Quốc, ngay từ sớm đã nhận thức và đánh giá đúng về vai trò của văn hóa đối với sức mạnh tổng hợp quốc gia, trên cơ sở đó đưa ra chiến lược xây dựng sức mạnh mềm với tầm nhìn dài hạn bên cạnh “sức mạnh cứng” Kể từ

World Cup 2022 được tổ chức tại Hàn Quốc và Nhật Bản, việc quảng bá hình ảnh đất nước được coi là mục tiêu quan trọng nhất và vào ngày 20/2/2009, Ủy ban hình ảnh quốc gia thuộc Văn phòng Tổng thống chính thức ra đời với 47 thành viên là các quan chức chính phủ Ngoài ra, Hàn Quốc còn xây dựng một tổ chức như một hội đồng tư vấn gồm 40 thành viên là người nước ngoài đến từ Hội đồng Anh, Viện Goethe, Quỹ Văn hóa Nhật Bản… tại Hàn Quốc Hội đồng này sẽ có những tổng kết, đánh giá độc lập của mình để tư vấn cho Chính phủ về hình ảnh Hàn Quốc trong mắt người nước ngoài

Đối với Trung Quốc, tại Nghị quyết Đại hội lần thứ XVII Đảng Cộng sản Trung Quốc (2007) đã nhấn mạnh vai trò của văn hóa trong cạnh tranh sức mạnh

tổng hợp của đất nước ngày càng tăng “Ai chiếm cứ được đỉnh cao của phát triển

văn hóa, người đó có thể nắm quyền chủ động trong cuộc cạnh tranh quốc tế khốc liệt này” [53, tr.68] Từ tháng 3 năm 2004, Trung Quốc bắt đầu thiết lập Học viện

Khổng Tử tại nước ngoài nhằm dạy tiếng Trung và bồi dưỡng tiếng Trung cho giáo viên người bản địa với mục tiêu rõ ràng: phổ biến và bổ túc tiếng Trung, bảo

vệ địa vị thế giới của tiếng Trung, truyền bá văn hóa Trung Quốc, tăng cường nhận thức về Trung Quốc với người dân bản địa Trung Quốc nhận đinh, đây chính là những hạt nhân truyền bá Hoa ngữ, văn hóa Trung Quốc, đời sống tinh thần của Trung Quốc đến rộng khắp các quốc gia trên thế giới, phục vụ việc triển khai văn hóa đối ngoại của Trung Quốc Viện Khổng tử đang trở thành thương hiệu quảng bá ngôn ngữ và ảnh hưởng văn hóa Trung Quốc Hiện nay đã có hơn

541 Viện Khổng Tử và hơn 1113 Khóa đường Khổng Tử ở174 quốc gia và vùng lãnh thổ (tính tới ngày 16/5/2020) [96]

Ở một số nước Đông Bắc Á, nhất là Nhật Bản, Hàn Quốc và trong thập kỷ qua là Trung Quốc đã tổ chức nhiều chương trình giao lưu thanh niên quốc tế cả song phương và đa phương với quy mô lớn, trong đó nổi bật là các chương trình Chương trình giao lưu thanh niên Nhật Bản-Hàn Quốc; Chương trình giao lưu thanh niên Nhật Bản-Trung Quốc; Chương trình Giao lưu Thanh niên Nhật Bản-châu Á

về Khoa học; Chương trình giao lưu Thanh niên, Sinh viên Nhật Bản-Đông Á (JENESYS); Chương trình Tàu Thanh niên Đông Nam Á (SSEAYP); Chương trình Tàu Thanh niên Thế giới (SWY) với sự tham gia của cả thanh niên khu vực Nam

Á, Châu Phi, Trung Đông và Mỹ La-tinh; Chương trình Giao lưu thanh niên toàn cầu với sự tham gia của thanh niên từ 30 quốc gia trên thế giới

Tại Việt Nam, vị trí, vai trò của văn hóa đối ngoại ngày càng được chú trọng và đầu tư hơn nhằm quảng bá hình ảnh đất nước, con người Việt Nam, phổ quát các giá trị văn hóa của mình ra thế giới.Năm 2015, video ca nhạc “Welcome

to Viet Nam” (Chào mừng bạn đến với Việt Nam) do Bộ Ngoại giao Việt Nam sản xuất và quảng bá với lời bình được giới thiệu bằng 9 ngôn ngữ: tiếng Việt, Anh, Pháp, Trung Quốc, Nga, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Nhật Bản, Ả Rập, gửi đến người xem thông điệp về một đất nước Việt Nam hòa bình, ổn định, phát triển, có nền văn hóa lâu đời, giàu tính nhân văn, có sức sống mạnh mẽ, đang không ngừng phát triển và là điểm đến hấp dẫn đối với bạn bè quốc tế Đây được xem là sự kiện nổi bật trong hoạt động truyền thông đối ngoại, qua đó quảng bá

du lịch Việt Nam đến nhiều đối tượng du khách thế giới Gần đây nhất là sự kiện Google phối hợp với Bộ VH,TT&DL và các tỉnh Quảng Bình, Quảng Nam, Đà Nẵng, Thừa Thiên - Huế ra mắt Dự án Google Arts and Culture tôn vinh “Kỳ quan Việt Nam” trên nền tảng trực giới thiệu 35 triển lãm trực tuyến, với 1.369 bức ảnh giới thiệu về các kỳ quan thiên nhiên hùng vĩ, văn hoá, con người, nghệ thuật, ẩm thực và lễ hội truyền thống đặc sắc của Việt Nam bằng Tiếng Việt và Tiếng Anh Đây là Dự án hỗ trợ quảng bá du lịch du lịch Việt Nam đến quốc tế trong tình hình dịch bệnh Covid-19 gây ảnh hưởng trầm trọng đến nền du lịch Việt Nam

Thứ hai, văn hóa đối ngoại góp phần củng cố và làm sâu sắc mối quan hệ ngoại giao giữa các quốc gia trên thế giới, gia tăng sự hiểu biết lẫn nhau giữa các nền văn hóa và văn minh khác nhau, có vai trò làm dịu căng thẳng về chính trị (nếu có) đồng thời góp phần gắn kết chặt chẽ và làm sâu sắc hợp tác đa phương

Tại Hội nghị Văn hóa và Ngoại giao tổ chức ở Mỹ năm 2000, Tổng thống

Mỹ Bill Clinton đã nhấn mạnh rằng: “Văn hóa có sức thâm nhập mạnh, có thể

đạt được mục tiêu mà các biện pháp chính trị và quân sự chưa chắc có thể đạt được” [45, tr.317] Khi hai đối tác có những bất đồng về vấn đề chính trị, mỗi bên

sẽ giữ ý và dè chừng nhau, cuộc gặp mặt sẽ diễn ra bầu không khí dè dặt, không cởi mở, thậm chí căng thẳng, dẫn đến kết quả sẽ khó đạt được như mong muốn Nhưng khi tiến hành ngoại giao thông qua văn hóa, mọi chuyện sẽ diễn ra theo chiều hướng tích cực hơn, vì nghệ thuật là ngôn ngữ chung được nhiều dân tộc chấp nhận, là công cụ mạnh mẽ để đi vào trái tim, tâm trí và chạm đến cảm xúc sâu sắc nhất của con người Sự kiện Dàn nhạc Giao hưởng New York tới trình diễn tại thủ đô Bình Nhưỡng của Cộng hòa dân chủ Nhân dân Triều Tiên vào tháng 2/2008 đã khiến người dân Triều Tiên đã tạm quên đi những bất đồng, căng thẳng giữa hai nước, những pano, áp phích chống Mỹ trên đường phố đã được dỡ

bỏ, người dân nồng nhiệt đón chào các nghệ sỹ Mỹ bằng những điệu múa và màn đánh trống truyền thống Chương trình biểu diễn của Dàn nhạc Giao hưởng New York đã góp phần sưởi ấm mối quan hệ đang khủng hoảng giữa hai nước để hướng tới sự hàn gắn và cải thiện

Một sự kiện nổi tiếng được xem là một ví dụ điển hình về vai trò quan trọng của văn hóa đối ngoại trong làm dịu căng thẳng về chính trị, được thế giới đặt biệt danh là sự kiện "ngoại giao bóng bàn" mà Trung Quốc đã thực hiện rất thành công giữa lúc cao điểm của chiến tranh lạnh Vào tháng 4/1971, Trung Quốc đã mời đội tuyển bóng bàn Mỹ sang đấu giao hữu Không khí thân thiện giữa các vận động viên hai nước trong suốt trận đấu đã góp phần phá vỡ những tảng băng cản trở quan hệ ngoại giao giữa hai bên suốt hơn 20 năm Có thể nói, sự kiện “ngoại giao bóng bàn” đã làm được một kỳ tích Một phương thức đối ngoại khác cũng được nhiều học giả quan tâm, được xem là cách hữu hiệu được sử dụng để xử lý những điểm nóng căng thẳng về kinh tế và chính trị, như lời cựu Tổng thống Mỹ

Donald Trump từng chia sẻ “Trên sân golf bạn sẽ hiểu một người tốt hơn so với

qua bữa ăn”, được gọi là “ngoại giao sân golf” Trong giai đoạn dưới thời Tổng

thống Mỹ Donald Trump và Thủ tướng Nhật Shinzo Abe, hai nước đã phát sinh những bất đồng căng thẳng quanh những khác biệt quan điểm về thương mại, đặc biệt trong lĩnh vực nhập khẩu thịt bò Mỹ nhiều lần cảnh cáo Nhật sẽ áp thêm các mức thuế cao hơn với sản phẩm ô tô nhập khẩu từ Nhật nếu một thoả thuận thương mại song phương không đạt được Tuy nhiên sau khi trở về Tokyo từ sân golf ở

ngoại ô, cựu Tổng thống Mỹ Donald Trump đã viết trên Twitter “Tiến trình đàm

phán tuyệt vời đã được thực hiện trong đàm phán thương mại giữa chúng ta (Mỹ) với Nhật Nông nghiệp và nhập khẩu thịt bò hiện đang được đàm phán” Thông

cáo giữa hai bên nhấn mạnh: “Chúng tôi làm sâu sắc thêm mối quan hệ trong một

bầu không khí ấm cúng” Ông Trump nhấn mạnh: “Với thoả thuận này, chúng tôi

hy vọng sẽ giải quyết sự mất cân bằng trong thương mại, dỡ bỏ các rào cản thuế quan với các hàng hoá xuất khẩu Mỹ, đồng thời đảm bảo sự công bằng có qua có lại trong mối quan hệ của chúng ta Chúng ta ngày càng tiến lại gần nhau hơn”

và Ông Abe thông báo tiếp: “Chỉ vừa mới tuần trước thôi, thịt bò Mỹ đã nhận

được quyền tiếp cận thị trường một cách đầy đủ ở Nhật Bản kể từ năm 2000 Chúng tôi hoan nghênh sự ủng hộ đối với các nỗ lực này và hy vọng sẽ có thêm những thông bao sớm trong thời gian tới” [21]

Giai đoạn gần đây, Việt Nam có vài sự kiện nổi bật thể hiện tầm quan trọng của hoạt động văn hóa đối ngoại trong việc gắn kết và làm sâu sắc hợp tác đa phương, tiêu biểu là sự kiện triển lãm trang phục truyền thống các nước ASEAN-

2020 diễn ra vào ngày 21/10/2020, nhân kỷ niệm 5 năm thành lập Cộng đồng Văn hóa – Xã hội ASEAN, triển lãm Trang phục truyền thống ASEAN tại Festival Huế và thủ đô Hà Nội năm 2022 Đối với người dân mỗi nước trong cộng đồng ASEAN, trang phục truyền thống không chỉ mang nét đẹp văn hóa mà còn tôn vinh văn hóa truyền thống, cốt cách của dân tộc Mặc dù trang phục phương Tây tiện dụng và được sử dụng trong sinh hoạt hàng ngày, trang phục truyền thống vẫn mang nét đẹp văn hóa đặc sắc riêng và được người dân lựa chọn sử dụng trong dịp lễ đặc biệt Nắm được vai trò và tầm quan trọng của việc tổ chức các hoạt động văn hóa đối ngoại trong giai đoạn hiện nay, Bộ VH,TT&DL đã tổ chức triển

lãm ý nghĩa trên với sự hỗ trợ của Đại sứ quán các nước ASEAN nhằm mục đích giới thiệu văn hóa, cuộc sống, con người của các quốc gia thành viên ASEAN qua nét đẹp văn hóa trong trang phục truyền thống, tăng cường hiểu biết lẫn nhau giữa người dân các nước trong khu vực, góp phần mở rộng hợp tác kinh tế, đầu tư, phát triển du lịch Sự kiện này đã được các phương tiện truyền thông quốc gia đưa tin

và tạo âm hưởng rộng rãi

Thứ ba, văn hóa đối ngoại hỗ trợ cho chính trị đối ngoại và kinh tế đối ngoại, góp phần củng cố quan hệ chính trị tốt đẹp với các nước đối tác, giúp nâng cao vị thế của đất nước trên trường quốc tế

Trong chuyến thăm đầu tiên đến Việt Nam với vai trò Tổng thống Mỹ, Tổng thống Bill Clinton đã lẩy hai câu thơ trong Truyện Kiều của Nguyễn Du để diễn tả về sự thay đổi thời cuộc và quan hệ bang giao giữa hai nước:

“Sen tàn cúc lại nở hoa

Sầu dài ngày ngắn, đông đà sang xuân.”

Mượn hình ảnh “sen tàn” và “cúc nở hoa”, ông Clinton muốn nói về hình ảnh băng giá của thời quá khứ đã bắt đầu tan và thay vào đó là những cơ hội trong

tương lai của quan hệ Việt-Mỹ

Ngày nay, sức ảnh hưởng của văn hóa không chỉ gói gọn trong châu lục mà

đã lan rộng ra toàn thế giới Các quốc gia có xu hướng phân chia và quy tụ với nhau theo nhóm phân chia dựa trên văn hóa và tôn giáo chứ không còn theo ý thức

hệ như trong thời kỳ Chiến tranh lạnh Nắm được bản chất, vai trò, vị trí quan

trọng của văn hóa đối ngoại, Hàn Quốc kiên định mục tiêu chung là “xuất khẩu

văn hóa” ra các thị trường quốc tế, đưa Hàn Quốc trở thành “cường quốc” về

công nghiệp giải trí Hiện nay, Hàn Quốc không chỉ là một “hình mẫu” phát triển kinh tế năng động bậc nhất khu vực mà còn là một trong mười quốc gia “xuất khẩu” văn hóa hàng đầu thế giới Hàn Quốc được đánh giá là quốc gia thành công trong xây dựng và phát huy nguồn sức mạnh mềm, sử dụng văn hóa để làm ảnh hưởng, tác động đến nhiều quốc gia khác Các sản phẩm văn hóa Hàn Quốc (phim ảnh, truyền hình, âm nhạc, nghệ thuật ) đã thâm nhập sâu rộng vào nhiều quốc

gia trên thế giới, “làn sóng Hàn Quốc” (Hallyu/Hàn lưu) thông qua âm nhạc đại

chúng (K-pop) và các bộ phim truyền hình có sức lan tỏa mạnh mẽ dần trở thành trào lưu nổi tiếng khắp châu Á Tờ Thời báo Tài chính của Anh từng nhận định, làn sóng văn hóa Hàn Quốc đã vượt qua các nước châu Á và lan chảy ra toàn thế giới Điều này không những mang lại nguồn lợi kinh tế rõ rệt mà còn góp phần

quảng bá, nâng cao vị thế của Hàn Quốc trên thế giới

1.2 Các nhân tố tác động đến việc hình thành Chiến lược văn hoá đối ngoại Việt Nam

1.2.1 Tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam

về văn hóa đối ngoại

Quan điểm của Hồ Chí Minh về tiếp thu tiến bộ văn hóa nhân loại đã được hình thành ngay từ những năm Người còn bôn ba tìm đường cứu nước Từ những năm 1919, Hồ Chí Minh đã đánh giá cao vai trò của giao lưu văn hóa đối ngoại đối

với sự tiến bộ chung Người viết: “Xét về nguyên tắc, tiến bộ chung phụ thuộc vào

việc phát triển chủ nghĩa quốc tế; và văn minh chỉ có lợi khi các quan hệ quốc tế được mở rộng và tăng cường” [55, tr.14]

Thời điểm Hồ Chí Minh đặt chân sang phương Tây, thế giới đang diễn ra xu hướng mở rộng quan hệ giao lưu quốc tế với sự lệ thuộc, ràng buộc lẫn nhau Tất

cả các quốc gia trên thế giới thông qua quá trình quốc tế hóa thị trường buộc các nước phải thiết lập quan hệ với nhau dù muốn hay không Trong quá trình hoạt động cách mạng ở nước ngoài, Hồ Chí Minh nhận thức toàn diện, đầy đủ tầm quan trọng của việc thiết lập quan hệ ngoại giao với các nước vì mục tiêu đấu tranh giải phóng dân tộc, tích lũy kinh nghiệm đấu tranh ngoại giao, phát triển tri thức về xử

lý các mối quan hệ quốc tế, phương pháp và nghệ thuật ngoại giao Trong sự nghiệp cách mạng giải phóng dân tộc, Người luôn quan tâm phát huy sức mạnh lớn nhất

của dân tộc là văn hóa“Chúng ta lấy văn minh để chiến thắng dã man” Với tư

tưởng này, Người đã đặt ra cho văn hóa đối ngoại một nhiệm vụ quan trọng, đó là dùng văn hóa để khuất phục, để chiến thắng mọi kẻ thù Ngay sau khi đất nước

giành được độc lập, trong thư gửi Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ 2 (tháng

7/1948), Người đã chỉ rõ “Nhiệm vụ của văn hóa chẳng những để cổ động tinh thần

và lực lượng kháng chiến kiến quốc của quốc dân, mà cũng phải nêu rõ những thành tích kháng chiến kiến quốc vĩ đại của ta cho thế giới” [59] Người đã nhìn rõ

sức mạnh to lớn của nền văn hóa, nâng văn hóa lên một tầm cao mới và trao cho văn hóa điều kiện để thể hiện sức mạnh trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Trong thư gửi các họa sĩ nhân dịp triển lãm hội họa năm 1951, Người chỉ rõ

“Văn hóa, nghệ thuật cũng như mọi hoạt động khác không thể đứng ngoài, mà phải

ở trong kinh tế và chính trị” [60] Tư tưởng này của Người chính là nội dung cơ

bản, quan trọng nhất của văn hóa đối ngoại Việt Nam hiện nay, được thể hiện cụ thể trong Chiến lược văn hóa đối ngoại của Việt Nam đến năm 2020 và tầm nhìn đến 2030” ban hành theo Quyết định số 210/QĐ-TTg ngày 08/02/2015 của Thủ

tướng Chính phủ nhằm “xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam phát triển

toàn diện, nâng cao vị thế, uy tín quốc tế của đất nước, góp phần bảo đảm sự phát triển bền vững và bảo vệ vững chắc Tổ quốc” [84]

Không chỉ đặt nền móng cơ sở lý luận cho công tác đối ngoại, Người còn đặt cơ sở lý luận và định hướng cho văn hóa đối ngoại Việt Nam Đó là (i) kế thừa

và phát huy tối đa bản sắc văn hóa dân tộc; (ii) tiếp thu tinh hoa văn hóa thế giới

để làm giàu, làm phong phú văn hóa dân tộc, (iii) không ngừng tư duy sáng tạo, kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại; (iv) tập trung “đi vào lòng người”, “công tâm”; (v) hiểu rõ văn hóa và truyền thống văn hóa của đối tác Đây

là tư tưởng và cơ sở lý luận quan trọng đối với văn hóa đối ngoại và trong xây dựng chính sách văn hóa đối ngoại Việt Nam

Nhìn chung, quan điểm của Người về xây dựng nền văn hóa mới rộng mở, tiên tiến và hiện đại Giữ vững và phát huy những giá trị văn hóa dân tộc, đồng thời tiếp thu có chọn lọc những tinh hoa văn hóa nhân loại để làm nên bản sắc văn hóa Việt Nam - đó là những nét đặc sắc trong tư tưởng văn hóa Hồ Chí Minh Tư tưởng ấy đã được vận dụng và phát huy trong công cuộc xây dựng nền văn hóa

Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, nhất là thời kỳ đất nước ta mở rộng giao lưu và hội nhập quốc tế

1.2.2 Quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về văn hóa đối ngoại thời

kỳ đổi mới

Trong sự nghiệp giải phóng dân tộc, Đảng Cộng sản Việt Nam nhận thấy vai trò to lớn của văn hóa trong việc thúc đẩy phong trào văn hóa tiến bộ, văn hóa cứu quốc nhằm chống lại văn hóa phát xít thụt lùi, văn hóa phong kiến bảo thủ, lạc hậu

Tại Hội nghị Thường vụ Trung ương từ ngày 25 đến 28/2/1943, Đảng ta xác định phải có đường lối lãnh đạo xây dựng nền tảng văn hóa Việt Nam trong

sự nghiệp cách mạng Vì thế, “Đề cương về văn hóa Việt Nam 1943” đã ra đời,

với phương châm “dân tộc, khoa học và đại chúng” [67, tr 238-344] Đây là văn

kiện sớm nhất và cũng khẳng định rõ nét nhất quan điểm của Đảng về vai trò và

vị trí của văn hóa và văn hóa đối ngoại do Tổng bí thư Trường Chinh khởi thảo, được coi là bản tuyên ngôn, là cương lĩnh đầu tiên của Đảng Cộng sản Việt Nam

về văn hóa, có vai trò định hướng cho nhận thức và phương châm hoạt động văn hóa, văn nghệ của toàn Đảng, toàn dân Quán triệt tư tưởng của Đề cương, Chủ tịch Hồ Chí Minh đề ra khẩu hiệu “Kháng chiến hóa văn hóa và văn hóa hóa kháng chiến”, khẳng định quan điểm coi văn hóa như một mặt trận đấu tranh cách mạng cực kỳ quan trọng, là nền tảng để chống lại chính sách ngu dân về giáo dục và đầu độc nền văn hóa dân tộc của phát xít, thực dân Quan điểm này được phát triển lên một tầm cao hơn tại Nghị quyết số 33 Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương

lần thứ 9 (khóa XI) “Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là mục tiêu, động

lực phát triển bền vững đất nước Văn hóa phải được đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội” [37, tr.48]

Trong Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội năm 1991 và Cương lĩnh (bổ sung, phát triển năm 2011), Đảng ta đã xác định, xây

dựng và phát triển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc là một trong những đặc trưng cơ bản của chế độ xã hội chủ nghĩa mà chúng ta xây dựng

Trong các văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần VI, VII, VIII, IX và X đều thể hiện quan điểm nhất quán của Đảng trong việc nhìn nhận, đánh giá và chỉ đạo phát triển văn hóa trong tổng quan phát triển của đất nước Trong Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VII (1991), Đảng đã khẳng định

“Kết hợp hài hòa giữa phát triển kinh tế với phát triển văn hóa, xã hội; giữa tăng trưởng kinh tế với tiến bộ xã hội; giữa đời sống vật chất và đời sống tinh thần của nhân dân” [26,73], “cùng với nhiệm vụ tiếp tục xây dựng và phát triển sự nghiệp văn hóa Việt Nam, bảo tồn và phát huy truyền thống văn hóa tốt đẹp của các dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hóa tốt đẹp của các dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại” [26, tr.83]

Đặc biệt, Cương lĩnh của Đảng Cộng sản Việt Nam tại Đại hội VII năm 1991

đề ra việc đổi mới toàn diện xã hội Lần đầu tiên, mục tiêu xây dựng nền văn hóa

Việt Nam “tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc” đã được chính thức đề ra, đồng thời văn hóa cũng được coi là “nền tảng tinh thần của xã hội” [24, tr.131-132]

Tiếp tục tinh thần này, Đại hội VIII của Đảng khẳng định “Văn hóa là nền

tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội” [27, tr.110] Nghị quyết Trung ương V (khóa VIII) về “Xây dựng

và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc” [27] được

coi là văn kiện chuyên đề văn hóa đầu tiên của Đảng Việc xác định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội là điểm mới trong tư duy lý luận về văn hóa của Đảng ta thời kỳ đổi mới Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, biểu hiện sức sống, sức phát triển, sức sáng tạo, … Văn hóa không phải là một lĩnh vực hoạt động văn hóa cụ thể, không phải là một hoạt động riêng biệt có tính chất ngành nghề (ngành văn hóa ), Đây là đánh dấu bước tiến quan trọng trong quá trình phát triển, hoàn thiện lý luận về văn hóa của Đảng, định hướng phát triển văn hóa trong trong điều kiện đất nước hội nhập quốc tế

Đến Đại đại biểu toàn quốc lần thứ IX (tháng 4-2001), những tư tưởng chủ yếu của Đảng về phát triển văn hóa tiếp tục được thể hiện trên cơ sở thực tiễn thực hiện Nghị quyết Trung ương 5 khoá VIII với tinh thần mạnh mẽ hơn và tâm thế chủ động hơn bằng tuyên bố Việt Nam sẵn sàng là bạn, là đối tác tin cậy của các nước trong cộng đồng quốc tế, phấn đấu vì hòa bình, độc lập và phát triển Mục tiêu hoàn thiện nhân cách con người và xây dựng con người để phát triển văn hóa được xem

là bước phát triển trong quan điểm của Đảng về văn hóa thời kỳ này Đại hội xác định nhiệm vụ trọng tâm là xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện

Bước sang Đại hội X (tháng 4-2006), nội dung văn hóa đối ngoại được nâng tầm lên một bước Không chỉ đề ra các định hướng về văn hóa, Đảng ta còn chỉ

ra những định hướng, những chính sách rất cụ thể về giao lưu văn hóa Đó chính

là những cơ sở quan trọng cho việc thực hiện nhiệm vụ văn hóa đối ngoại Đại hội

X xác định, để xây dựng và hoàn thiện giá trị, nhân cách con người Việt Nam thời

kỳ công nghiệp hóa-hiện đại hóa, tạo ra chất lượng mới của cuộc sống, cần xác định nhiệm vụ làm cho văn hoá thấm sâu vào mọi lĩnh vực của đời sống xã

hội,“đảm bảo sự gắn kết giữa nhiệm vụ phát triển kinh tế là trung tâm, xây dựng

Đảng là then chốt với phát triển văn hóa - nền tảng tinh thần của xã hội” [30,

tr.112]

Đặc biệt Đại hội Đảng X đã xác định “đường lối cho văn hóa đối ngoại là

mở rộng giao lưu văn hóa, thông tin với thế giới” [30]

Tiếp tục đường lối đối ngoại chủ động và tích cực, tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng (tháng 1-2011), quan điểm nhất quán của Đảng về văn hóa đối ngoại được khẳng định đậm nét hơn Đại hội XI chỉ rõ nhiệm vụ của văn

hóa đối ngoại “Gắn kết chặt chẽ nhiệm vụ phát triển văn hóa, văn nghệ, bảo tồn,

phát huy giá trị các di sản văn hóa với phát triển du lịch và hoạt động thông tin đối ngoại nhằm truyền bá sâu rộng các giá trị văn hóa trong công chúng, đặc biệt

là thế hệ trẻ và người nước ngoài” [32, tr.225]

Đặc biệt, tại Đại hội XI, Đảng ta đã đổi mới quan điểm về văn hóa đối

ngoại, đưa hoạt động văn hóa đối ngoại từ “quảng bá văn hóa” (Đại hội X), sang

“truyền bá văn hóa, văn học, nghệ thuật, đất nước, con người Việt Nam với thế giới” [32, tr.226]

Việc “xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu

cầu phát triển bền vững đất nước” tiếp tục được nhấn mạnh tại Nghị quyết số

33-NQ/TW của Hội nghị lần thứ 9 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI tháng 6/2014 Tại Nghị quyết này, quan điểm của Đảng về văn hóa đối ngoại tiếp tục được khẳng định và nâng tầm cả về nội hàm cũng như vị trí, vai trò của văn hóa đối ngoại trong tình hình mới Việc hoàn thiện thị trường văn hoá và phát triển các ngành công nghiệp văn hoá được Đảng xác định là một trong những nhiệm

vụ mới xây dựng văn hoá trong kinh tế và chính trị

Đảng ngày càng nhận thức rõ và sâu sắc hơn vai trò, vị trí, tầm quan trọng của văn hóa đối ngoại, xác định giao lưu, hợp tác quốc tế về văn hóa cần được chú trọng, nhấn mạnh đến đa dạng các hình thức về văn hóa đối ngoại, đưa các quan hệ quốc tế về văn hóa đi vào chiều sâu Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII của Đảng (tháng 1-2016) xác định phương hướng, nhiệm vụ xây dựng, phát

triển văn hóa đến năm 2020 là: “Chủ động mở rộng hợp tác văn hóa với các nước,

thực hiện đa dạng hóa các hình thức văn hóa đối ngoại, đưa các quan hệ quốc tế

về văn hóa đi vào chiều sâu, đạt hiệu quả thiết thực” và “tiếp nhận có chọn lọc tinh hoa văn hóa thế giới, làm phong phú thêm văn hóa dân tộc” [33, tr.130-131]

Bên cạnh đó, cần chú trọng giữ gìn và hoàn thiện bản sắc văn hoá dân tộc, đồng thời khắc phục những hạn chế, ảnh hưởng tiêu cực của toàn cầu hoá về văn hoá

Bước sang Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng, văn hoá trở thành một trong những vấn đề trọng tâm, một nội dung nổi bật Lần đầu tiên trong văn kiện Đại hội Đảng, Đảng ta đề cập một cách toàn diện và sâu sắc đến lĩnh vực văn hoá, từ chủ đề Đại hội đến các quan điểm, mục tiêu, định hướng lớn, nhiệm vụ

trọng tâm, đột phá chiến lược Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng nhấn mạnh hơn nữa vai trò động lực của văn hóa trong phát triển kinh tế:

“Gắn kết chặt chẽ, hài hòa giữa phát triển kinh tế với phát triển văn hóa

và thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội, nâng cao đời sống nhân dân Xây dựng, phát huy yếu tố văn hóa để thực sự là đột phá phát triển kinh tế -

xã hội, hội nhập quốc tế và Phát triển toàn diện, đồng bộ các lĩnh vực văn hóa, môi trường văn hóa, đời sống văn hóa phong phú, đa dạng, văn minh, lành mạnh; vừa tiếp thu tinh hoa văn hóa của nhân loại để văn hóa thực sự là nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh và động lực đột phá cho phát triển kinh tế - xã hội và hội nhập quốc tế” [34]

Ngày 24 tháng 11 năm 2021, tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc năm 2021, kỷ niệm 75 năm Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ I, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng khẳng định Đảng luôn coi trọng vai trò của văn hoá và chú trọng công tác xây dựng văn hoá trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc và xây dựng đất

nước, “văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là sức mạnh

nội sinh, động lực quan trọng để phát triển đất nước”

Nói sâu sắc, ngắn gọn như Bác Hồ là: “Văn hóa soi đường cho quốc dân

đi” Trên cơ sở khẳng định lại quan điểm xuyên suốt của Đảng là văn hóa phải

được đặt ngang hàng với chính trị, kinh tế, xã hội, Tổng Bí thư chỉ rõ 06 nhiệm

vụ, 04 giải pháp cần thực hiện hiệu quả để tiếp tục xây dựng, giữ gìn, chấn hưng

và phát triển nền văn hóa của dân tộc Như vậy, nhận thức về văn hóa và các lĩnh vực thuộc về văn hóa của Đảng đã từng bước được hoàn thiện, cụ thể hơn, đặt ra những yêu cầu mới gắn liền với mỗi giai đoạn phát triển của lịch sử cách mạng, phù hợp với yêu cầu của thời đại, nhất là trong mục tiêu phát triển nhanh, bền vững đất nước mà Đại hội XIII của Đảng đã đề ra

1.2.3 Bối cảnh triển khai Chiến lược văn hóa đối ngoại

1.2.3.1 Bối cảnh quốc tế

* Thuận lợi

Hòa bình, độc lập dân tộc, hợp tác, liên kết và phát triển là xu thế chủ đạo trong quan hệ quốc tế trong giai đoạn 2015 - 2020, tạo thuận lợi cho việc tăng cường quan hệ hữu nghị, hợp tác và thúc đẩy giao lưu văn hoá giữa các quốc gia Quá trình toàn cầu hóa được đẩy mạnh cùng với công cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đã tạo ra cả thời cơ và thách thức đối với mọi quốc gia Khu vực Châu Á - Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương, nhất là Đông Nam Á tiếp tục là khu vực hòa bình, hợp tác và phát triển năng động Trong tiến trình hội nhập quốc tế, các quốc gia ngày càng coi trọng, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc, các phương tiện truyền thông kỹ thuật số đóng vai trò quan trọng trong thúc đẩy giao lưu, hợp tác, giới thiệu và quảng bá văn hóa, qua đó góp phần tăng cường sức mạnh mềm quốc gia và tạo điều kiện thuận lợi cho quan hệ với các đối tác

* Thách thức

Sự cạnh tranh giữa các nước, đặc biệt giữa các nước lớn ngày càng gia tăng, diễn biến phức tạp, khó lường thông qua quyền lực mềm từ các hoạt động văn hóa Xung đột vũ trang, chiến tranh cục bộ vẫn diễn ra ở một số nơi trên thế giới, trong đó có một phần nguyên nhân từ mâu thuẫn văn hoá, tôn giáo, sắc tộc Chủ nghĩa dân tuý và các xu hướng chính trị cực đoan như chủ nghĩa phát xít mới, cực hữu, bài ngoại, dân tộc hẹp hòi, khủng bố có xu hướng nổi lên ở một số nước, khu vực Các thể chế đa phương đang đứng trước những thách thức to lớn do sự điều chỉnh chiến lược của các nước lớn, tác động không nhỏ đến các nước đang phát triển; Chiến tranh thế giới ít có khả năng xảy ra, nhưng xung đột tôn giáo sắc tộc, tranh chấp lãnh thổ biên giới, chiến tranh cục bộ, chạy đua vũ trang diễn ra ngày càng tăng; bất chấp sự giải quyết của cộng đồng quốc tế

Quá trình toàn cầu hóa dẫn đến việc mỗi quốc gia đều chịu ảnh hưởng, tác động của quá trình xâm nhập văn hóa ngoại lai, các nền văn hóa dân tộc đang ngày càng có xu hướng phụ thuộc vào quá trình hội nhập Sự phát triển của công nghệ thông tin khiến các trào lưu tư tưởng, văn hoá đội hại, lối sống thực dụng từ

bên ngoài xâm nhập vào mạnh hơn, tiềm ẩn nguy cơ làm xói mòi các giá trị văn hoá dân tộc

Từ đầu năm 2020, đại dịch Covid-19 xảy ra và lan nhanh khắp thế giới, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến mọi mặt của đời sống, trong đó có hợp tác, giao lưu văn hóa là một trong những lĩnh vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất và được dự báo còn kéo dài trong những năm tới đây

1.2.3.2 Bối cảnh trong nước

* Thuận lợi

Những năm 2015-2022, kinh tế Việt Nam tăng trưởng khá, tình hình chính trị,

xã hội tiếp tục ổn định Việt Nam tiếp tục triển khai chính sách hội nhập quốc tế sâu rộng trên các lĩnh vực, trong đó có văn hóa .Văn hóa được coi là nền tảng tinh thần của xã hội, là mục tiêu, động lực phát triển bền vững đất nước được đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội Đất nước chưa bao giờ có được cơ đồ, tiềm lực, vị thế và

uy tín như ngày nay Thời gian qua, Đảng và Nhà nước đã dành sự quan tâm, chỉ đạo đối với lĩnh vực văn hóa nghệ thuật, trong đó có văn hóa đối ngoại, xác định văn hóa đối ngoại là một trong những trọng tâm của hội nhập quốc tế Văn hóa đối ngoại được xác định là một trong những kênh quan trọng trong thực hiện mục tiêu xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam phát triển toàn diện, biến văn hóa trở thành sức mạnh nội sịnh quan trọng, tăng cường sức mạnh tổng hợp quốc gia, nâng cao vị thế, uy tín trên trường quốc tế, đảm bảo phát triển bền vững của đất nước

Xuất phát từ những yêu cầu thực tiễn của đất nước trong thời kỳ mới hội nhập quốc tế, Chính phủ đã ban hành Quyết định số 210/QĐ-TTg ngày 8/2/2015 phê duyệt Chiến lược văn hóa đối ngoại của Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn đến 2030, xác định văn hóa đối ngoại được thực hiện bởi mọi tầng lớp xã hội, trong đó Nhà nước đóng vai trò chỉ đạo, định hướng, hỗ trợ về cơ chế, chính sách và xây dựng thông điệp hình ảnh quốc gia nhằm thực hiện mục tiêu xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam phát triển toàn diện, biến văn hóa trở thành sức mạnh nội sinh quan trọng, tăng