Luận văn Đề tài nghiên cứu thần hộ mệnh của các ngôi làng Korea - Jangseung

“Jangseung – thần hộ mệnh của các ngôi làng Korea” là một đề tài rất mới ở Việt Nam, có thể nói là chưa có công trình nghiên cứu chính thức nào về đề tài này. Trong khi Jangseung là hình ảnh cột gỗ hay đá rất thường thấy ở Korea, từ quá khứ đến hiện đại, từ nông thôn ra thành thị. Khi nghiên cứu về Jangseung, đầu tiên chúng tôi tìm hiểu về cơ bản Jangseung là gì với việc làm rõ tên gọi, nguồn gốc, chức năng, phân loại, cùng với lễ tế Jangseung, nghi lễ gắn liền với Jangseung cũng như một hình thức nghi lễ tín ngưỡng truyền thống diễn ra ở các ngôi làng Korea

LUẬN VĂN

ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU:

JANGSEUNG – THẦN HỘ MỆNH CỦA CÁC NGÔI LÀNG KOREA

Tp Hồ Chí Minh

TÓM TẮT CÔNG TRÌNH

“Jangseung – thần hộ mệnh của các ngôi làng Korea” là một đề tài rất mới ở ViệtNam, có thể nói là chưa có công trình nghiên cứu chính thức nào về đề tài này Trongkhi Jangseung là hình ảnh cột gỗ hay đá rất thường thấy ở Korea, từ quá khứ đến hiệnđại, từ nông thôn ra thành thị Khi nghiên cứu về Jangseung, đầu tiên chúng tôi tìmhiểu về cơ bản Jangseung là gì với việc làm rõ tên gọi, nguồn gốc, chức năng, phânloại, cùng với lễ tế Jangseung, nghi lễ gắn liền với Jangseung cũng như một hình thứcnghi lễ tín ngưỡng truyền thống diễn ra ở các ngôi làng Korea Từ những hiểu biết sơkhởi nhất về Jangseung, chúng tôi đi đến nghiên cứu giá trị truyền thống củaJangseung, bởi Jangseung được xem là nghệ thuật mẫu vật, và do vậy chắc chắn nó cóchịu ảnh hưởng từ nghệ thuật Korea, từ đó có thể biết được một vài nét đặc trưngtrong nghệ thuật Korea đã được đưa vào quá trình chế tác Jangseung Bên cạnh đó quathời gian, Jangseung đã có sự thay đổi nhất định về hình thái, chức năng và trong nhậnthức của người dân Hàn Quốc (do không được tiếp cận tài liệu về Jangseung ở TriềuTiên nên từ đây chúng tôi giới hạn phạm vi nghiên cứu là chỉ ở Hàn Quốc) Do đó,chúng tôi cũng đi vào phân tích Jangseung ở thời hiện đại có những thay đổi ra sao đểđưa ra những sự nhận xét, đánh giá thích hợp Phần cuối là phần nghiên cứuJangseung trong công tác giáo dục văn hóa của Hàn Quốc, những hướng áp dụng củaJangseung vào đời sống hiện đại nhằm giữ gìn và phát huy được yếu tố văn hóa độcđáo này Từ đó, chúng tôi có đề cập đến những hướng mà Việt Nam có thể đưa vào ápdụng cho công tác bảo tồn và phát triển di sản văn hóa một cách thiết thực nhất

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài:

Một đất nước muốn ngày càng phát triển thì ngoài việc sử dụng hiệu quả nguồnnội lực trong nước, việc mở rộng quan hệ hợp tác với các nước trên thế giới chính làmột yếu tố không thể thiếu trong chính sách phát triển của đất nước đó Và bên cạnhviệc mở rộng hợp tác kinh tế thì ngày nay các quốc gia cũng đang tăng cường đầu tưcho những hoạt động giao lưu văn hóa với khu vực và trên thế giới

Cũng với tinh thần đó, Việt Nam và Hàn Quốc đang ngày càng thắt chặt hơntình hữu nghị giữa hai quốc gia thông qua các hoạt động ngoại giao, hợp tác kinh tếcũng như các chương trình giao lưu, trải nghiệm văn hóa giữa hai đất nước Trong bốicảnh đó việc người Việt Nam cần tìm hiểu về đất nước Hàn Quốc nói chung về vănhóa Hàn Quốc nói riêng là một điều vô cùng cần thiết Bởi vì việc hiểu rõ về văn hóacủa nhau sẽ là nền tảng cơ bản, là điều kiện thuận lợi giúp quan hệ hai nước tiến tớihợp tác lâu dài, bền vững

Gần 20 năm là một khoảng thời gian không dài nhưng mối quan hệ hai nướcthời gian qua đã phát triển tốt đẹp và đạt được nhiều kết quả cao… với những thànhquả như vậy, mối quan hệ Việt – Hàn đang bước sang một trang mới Và để phát huyhơn nữa những thành quả đó, thiết nghĩ với tư cách là những sinh viên ngành HànQuốc học, những nhịp cầu nối trong tương lai quan hệ hai nước, chúng tôi phải gópphần nhỏ bé của mình để đưa hai đất nước, hai dân tộc Việt – Hàn xích lại gần nhauhơn Nhưng trong hoàn cảnh hiện nay, theo sự hiểu biết của chúng tôi thì những tàiliệu, tư liệu nghiên cứu bằng tiếng Việt về đất nước, con người xứ sở kim chi nàychưa được phong phú lắm Đặc biệt là về lĩnh vực văn hóa Phần lớn những tư liệu đó

là những nghiên cứu bằng tiếng Hàn hoặc tiếng Anh Do đó, với lợi thế là biết đượctiếng Hàn và bằng những kiến thức có được qua quá trình học tập và tìm hiểu về đấtnước Hàn Quốc, chúng tôi muốn đưa người Việt Nam tiếp cận gần hơn với nền vănhóa Hàn Quốc một cách dễ dàng

Trong nền văn hóa lâu đời đậm đà bản sắc của người Korea thì Jangseung làmột phần vô cùng quan trọng và có ảnh hưởng to lớn đến đời sống tinh thần của ngườidân nơi đây Jangseung - nó vừa là văn hóa vật thể, vừa là văn hóa phi vật thể, vừa cógiá trị nghệ thuật điêu khắc, lại vừa có ý nghĩa về dân tộc, tôn giáo Bởi thế gắn liềnvới Jangseung là hàng loạt các yếu tố văn hóa của Korea Hiểu về Jangseung sẽ giúp

ta có được cái nhìn khái quát về đời sống tâm linh của người Korea xưa và những biếnđổi cho đến ngày nay từ đó sẽ hiểu thêm về văn hóa cũng như con người Korea

Với những lý do trên chúng tôi đã quyết định chọn đề tài “Jangseung – biểu tượng thần hộ mệnh của các ngôi làng Korea” để nghiên cứu Từ việc tìm hiểu chi tiết về

Jangseung từ nguồn gốc, tên gọi, chức năng,… đến các giá trị truyền thống được ẩnchứa trong biểu tượng Jangseung cũng như các chính sách mà Chính phủ Hàn Quốc

đã thực hiện để bảo tồn những di sản vô giá này, chúng tôi đưa ra một vài gợi ý gópphần vào việc bảo tồn di sản văn hóa ở Việt Nam

2 Tình hình nghiên cứu đề tài:

Trong phạm vi tìm kiếm tư liệu còn hạn hẹp, nhóm chúng tôi chưa thể có cáinhìn tổng quan về tình hình nghiên cứu Jangseung từ trước tới nay, nhưng theonhững tài liệu chúng tôi thu thập được, chúng tôi có thể nói rằng nghiên cứu vềJangseung là một đề tài khá mới mẻ ở trong nước Còn về tình hình nghiên cứu

ở nước ngoài chúng tôi tạm thời biết được một số tác phẩm có nghiên cứu vềJangseung, nhưng đây cũng chỉ là một phần trong nghiên cứu tổng thể văn hóaKorea nói chung chứ chưa phải coi Jangseung là một chuyên đề nghiên cứuriêng biệt

- Chung Young Kuhn – Ubiquitious totem pole guarding villages (KoreanIdentity – Yonhap news agency, trang 77 ~ 81) Bài viết này đã nêuđược cái nhìn khái quát về Jangseung, qua đó có thể hiểu đượcJangseung là gì, và tác dụng của nó, tầm quan trọng như thế nào đối vớicác ngôi làng ở Korea thời xa xưa Tuy nhiên yếu tố tâm linh trongJangseung tiếc là vẫn chưa được đề cập đến

- Kim Tae Gon – A Study on the Rite of Jangseung, Korea’s Totem Pole(Korea Journal, quyển 23, tháng 03/1983, trang 4~19) Bài nghiên cứunày dành phần nhiều trang viết trình bày về lễ tế Jangseung- miêu tả về

lễ tế, về hoạt động chủ yếu của làng vào dịp này, về riêng Jangseung, tácgiả cũng đã đề cập đến trong bài viết, nhưng cũng mới là thông tin chứchưa có nhận định, đánh giá gì riêng, đặc sắc

- Jangseung: Guardian Spirits (The Ulsan Pear, số 4, tập 3, tháng 10/2006,trang 4 cũng mới chỉ diễn giải sơ lược về Jangseung trong phạm vi củamột bài báo ngắn

Ngoài ra, một số trang web của Hàn Quốc cũng có những bài viết trình bày

ít nhiều về Jangseung, nhưng để xem là một bài nghiên cứu hoàn chỉnh thìchúng tôi vẫn chưa có dịp tiếp cận

Từ sự thiếu tư liệu trong nước, khó khăn trong việc tiếp cận tài liệu ngoạivăn, việc nghiên cứu về một đề tài tương đối mới như thế này sẽ gây chochúng tôi không ít lúng túng trong việc tìm kiếm, chọn lọc tài liệu, nhưngđánh giá đây là đề tài hay và có ý nghĩa lớn, chúng tôi vẫn quyết định chọnJangseung làm đề tài để tiến hành nghiên cứu

3 Mục tiêu của đề tài:

- Jangseung là một phần vô cùng quan trọng và đặc sắc trong văn hóa cổ truyền củangười Korea Nó vừa là văn hóa vật thể, vừa là văn hóa phi vật thể, vừa có giá trịnghệ thuật điêu khắc, lại vừa có ý nghĩa về dân tộc, tôn giáo Bởi thế gắn liền vớiJangseung là hàng loạt các yếu tố văn hóa của Korea

- Nghiên cứu về Jangseung – biểu tượng thần hộ mệnh cho các ngôi làng Korea,chúng tôi sẽ đi sâu nghiên cứu các yếu tố trực tiếp hay gián tiếp liên quan đến

đề tài Từ đó sẽ tìm ra:

+ Các thông tin về Jangseung như tên gọi, nguồn gốc, chức năng tế lễ

+ Mối quan hệ của Jangseung đối với văn hóa của Korea: phản ánh trình độđiêu khắc, tín ngưỡng của con người Korea Nó là biểu tượng cho nền văn hóatruyền thống Hàn Quốc cổ đại Từ đó chúng tôi sẽ có một cái nhìn khái quát vềvăn hóa Korea Từ đó góp phần thúc đẩy sự giao lưu, tiếp biến văn hóa với đấtnước Hàn Quốc nói riêng, các nước trong khu vực nói chung và tiến xa hơnnữa là nền văn hóa đa dạng trên thế giới

+ Chính sách bảo tồn Jangseung của Korea, trên cơ sở đó nếu ra một vài gợi ýcho chính sách bảo tồn di sản văn hóa của Việt Nam

4 Phương pháp nghiên cứu:

Khi tiến hành nghiên cứu đề tài này, chúng tôi sử dụng ba phương pháp chính :

- Phương pháp tiếp cận liên ngành : bởi Jangseung không chỉ là một tác phẩmđiêu khắc với nhiều nét đặc sắc, đa dạng về hình thù, mà nó còn là biểu tượng

hộ mệnh cho các ngôi làng ở Korea, là di sản phi vật thể của quốc gia Vì vậy,khi nghiên cứu về Jangseung, chúng tôi sẽ tiếp cận trên phương diện nghiêncứu lịch sử (xét từ quá khứ đến hiện đại), văn hóa (văn hóa bản địa, sự du nhậpcủa yếu tố văn hóa ngoại nhập đến Korea, cách tiếp nhận văn hóa theo cáchriêng và biến tấu thành văn hóa đặc sắc của quốc gia mình), xã hội (sự cố kếttrong cộng đồng làng Korea), tâm lý (niềm tin của người dân đối với biểutượng thần hộ mệnh cho ngôi làng của họ)…

- Phương pháp hệ thống: nghiên cứu về Jangseung, chúng tôi không chỉ dừnglại ở sự hiểu biết nhất định về riêng Jangseung, mà vì Jangseung là một yếu tốvăn hóa, được đặt trong văn hóa chung của Korea, nên từ việc nghiên cứu vềJangseung (chi tiết), văn hóa bản địa ở các ngôi làng Korea, văn hóa của dântộc Korea (tổng thể) Bên cạnh đó, đặt Jangseung trong mối liên hệ với tổng thểvăn hóa Korea sẽ nhìn ra được nét đặc trưng của Jangseung mà những bứctượng khác không thể có được

- Phương pháp so sánh: cần phải đặt Jangseung trong mối liên hệ, so sánh vớivăn hóa bản địa (nội văn hóa) và văn hóa được du nhập từ nước ngoài (ngoạivăn hóa) để thấy được những điểm tương đồng, dị biệt, là căn cứ để xác địnhnguồn gốc của biểu tượng mang đầy màu sắc văn hóa này

Ngoài ba phương pháp chính, chúng tôi còn sử dụng một số phương phápnhỏ lẻ của các ngành khoa học có liên quan, kết hợp một số công cụ để phục vụcho quá trình nghiên cứu của mình (trên cơ sở những tài liệu sẵn có từ sách vở,các bài nghiên cứu khoa học trước có liên quan, trên Internet Ngoài ra, chúngtôi còn may mắn có cơ hội đến đất nước Hàn Quốc, tiếp cận trực tiếp vớiJangseung, trao đổi với người bản địa để biết được sự biến đổi của Jangseung

về hình thái, chức năng, nhận thức của người dân mà đặc biệt là giới trẻ về loạihình nghệ thuật mẫu vật này

5 Ý nghĩa lý luận và ý nghĩa thực tiễn:

- Ý nghĩa lí luận:

Jangseung là một phần vô cùng quan trọng và đặc sắc trong văn hóa cổ truyềncủa người Korea Thông qua công trình nghiên cứu này nhóm chúng tôi muốncung cấp cho mọi người sự hiểu biết cơ bản về một nét văn hóa độc đáo của

người dân xứ sở kim chi Viêt Nam có nền văn hóa lâu đời với hơn 4000 nămlịch sử Từ việc tìm hiểu nền văn hóa của nước bạn, chúng ta có cơ hội nhìn lạinhững nét văn hóa truyền thống của mình Những chính sách, cách thức bảotồn văn hóa mà Hàn Quốc đã thực hiện sẽ rất hữu ích nếu chúng ta tiếp thu mộtcách nghiêm túc Việc làm này có ý nghĩa thiết thực trong hoàn cảnh di sản vănhóa dân tộc đang dần bị lãng quên.

xử phù hợp trong quá trình giao lưu văn hóa kinh tế với Hàn Quốc, góp phầnthúc đẩy mối quan hệ Việt-Hàn ngày càng thêm thắt chặt

6 Kết cấu của đề tài:

CHƯƠNG I Jangseung

1.1.Tên gọi

1.2 Nguồn gốc

1.2.1 Khái quát về totem giáo

1.2.2.Tính ngưỡng totem giáo ở phương Tây và Korea

1.2.2.1.Totem giáo ở phương Tây

1.2.2.2 Totem giáo ở Korea

2.1.Giá trị truyền thống của Jangseung

2.1.1 Nghệ thuật trừu tượng

2.1.2 Nghệ thuật hài hước

2.1.3 Nghệ thuật tự nhiên

2.2 Jangseung ở thời đại ngày nay

2.2.1.Thay đổi hình thái

2.2.2.Thay đổi chức năng

2.1.3.Thay đổi nhận thức về Jangseung

CHƯƠNG III GIÁO DỤC VĂN HÓA TRUYỀN THỐNGVÀ GỢI Ý CHOGIÁO DỤC VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG Ở VIỆT NAM

3.1 Giáo dục văn hóa nghệ thuật truyền thống của Hàn Quốc với Jangseung3.2 Phương pháp giáo dục được áp dụng trong việc giáo dục Jangseung vàgợi ý cho giáo dục văn hóa ở Việt Nam

3.2.1 Sách giáo khoa và tài liệu tham khảo

3.2.2 Phát triển nguồn tư liệu phong phú

3.2.2.1 Phương tiện nghe, nhìn ( radio, truyền hình)

1.1 Tên gọi

Vì không ai biết chính xác nguồn gốc và tính lịch sử của Jangseung nên việcnghiên cứu tên Jangseung chính thức bắt nguồn từ đâu cũng là việc không dễdàng gì Trước tiên, tên gọi cho Jangseung đã có rất nhiều sự thay đổi, khácnhau theo từng thời kì, hay tùy vùng miền, tiếng địa phương

Vào thời Silla, Koryo Jangseung có tên gọi là Trường sinh (Jangsaeng, 장생).Thời Joseon thì có tên là Dyangseung (댱승), Jyangseong( 쟝성) Hiện nay,từng khu vực khác nhau cũng có tên gọi riêng với Jangseung như Janseung(잔승), Beoksu(벅수), Beoksi(벅시), Dangsan (당산), Harabeochi (할아버지),Halmeoni (할머니), Tolharubang(돌하루방), Useokmok (우서목)

Tượng đá Jangseung ở vùng Yeong Ho Nam (영 호 남 ) thường được gọi làBoksu (벅수), tượng gỗ Jangseung ở Gyeong Gi (경기), ở tỉnh Chung Cheong(충 청 ) thì hầu như không hề nghe đến tên Beoksu ( 벅 수 ) Ở tỉnh GyeongGi(경기) người ta còn gọi là Changsin(장신), Salmakgi(살막이), Susilmaki(수실막이), Susalmoki (수살목이) Vùng Hamgeong (함경도): Dangseung (당승), Dolmirok (돌미륵) Jangseung ở tỉnh Jeju (제주도) không chỉ đặc biệt vềhình dạng mà cách gọi cũng khác, là Dol Harubang1 (돌하루방), Useokmok(우석목) hoặc Uchungseok (우중석)

Tùy vào chức năng, hình thái và nguyên liệu, địa phương làm ra mà tên gọiJangseung đã không ngừng thay đổi Hiện nay tên được dùng nhiều nhất làJangseung và Beoksu

Jangseung ngày nay được xem là sản phẩm của tín ngưỡng văn hóa dân gian,bởi văn hóa dân gian có sự pha trộn của nhiều tĩn ngưỡng tôn giáo khác nhau.Nhưng nếu xem xét nguồn gốc cụ thể, trong số nhiều quan điểm khác nhau vềnguồn gốc của Jangseung thì Jangseung có nguồn gốc từ Totem giáo2 là nhậnđược nhiều sự tán thành nhất

1.2.1 Khái quát về Totem giáo

1 Vì đảo Jeju cách biệt với đất liền Hàn Quốc hàng trăm dặm, nên cư dân trên đảo thường phải chống chọi với thời tiết khắc nghiệt, do đó người ta hay tin vào thần thánh để bảo vệ cho họ Và từ lâu đời người ta coi đảo Jeju là đảo của các vị thần, trong đó có vị thần có tên là Dol Harubang dịch ra tiếng Anh có nghĩa la Great Grandfather vị thần này là biểu tượng của sự bảo hộ.

2 Totem giáo (Totemism)- Tín ngưỡng vật tổ là một trong những hình thức tôn giáo đầu tiên được công nhận trên sách báo dân tộc học và sách báo nói chung Totem có nguồn gốc từ tiếng Angrôkin, lần đầu tiên được đưa và sách báo dân tộc châu Âu vào cuối thế kỷ XVIII (Gilong, 1791) Theo nhà dân tộc học Xô Viết Iv I Xêminov, Totem giáo lúc ban đầu không phải là tôn giáo, mãi về sau Totem giáo mới dần dần được “phủ đầy” những lễ nghi ma thuật và do đó nó mới trở nên không tách rời với tôn giáo.

Tô tem theo ngôn ngữ của thổ dân Bắc Mỹ nghĩa là giống loài Đây làhình thức tôn giáo cổ xưa nhất, thể hiện niềm tin vào mối quan hệ gầngũi, huyết thống giữa một cộng đồng người (thị tộc, bộ lạc) với một loàiđộng thực vật hoặc một đối tượng nào đó Totem giáo thể hiện hình thứcnhận biết đầu tiên về mối liên hệ của con người với các hiện tượng xungquanh Chẳng hạn: một bộ lạc tồn tại được nhờ săn bắt một loài động vậtnào đó dẫn đến xuất hiện một ảo tưởng về mối quan hệ giữa loài vật đóvới cộng đồng người săn nó và cuối cùng con vật này lại trở thành tổtiên chung – là một Tô tem của một tập thể nào đó Totem giáo có sốđặc trưng như sau:

- Tên của tập thể được gọi bằng tên của Tô tem mà tập thể đó chọn đểsùng bái

- Ngoài động vật hoặc thực vật thường được chọn làm vật tổ thì còn

có những đối tượng khác

- Các thành viên trong cộng đồng đó đều nhận thức rất rõ về Tô tem

- Những người tôn thờ cùng 1 vật tổ thì không kết hôn với nhau

- Tập thể và Tô tem có quan hệ ràng buôc, dựa vào lễ nghi tôn giáo cóthể thấy được sự bí ẩn trong cách sùng bái của tập thể đối với vật tổ

- Có những dấu hiệu, biểu tượng đặc trưng cho Tô tem (cột Tô tem)Cho đến ngày nay, vẫn còn nhiều nghi lễ được tiến hành trước các cột

Tô tem, vì thế nên cột Tô tem mang ý nghĩa tượng trưng cho tín ngưỡngcủa người dân ở những vùng đó

1.2.2 Totem giáo ở phương Tây và ở Korea

1.2.2.1 Totem giáo ở phương Tây

Tô tem giáo bắt nguồn từ việc người Ấn Độ ở Bắc Mỹ đã xemnhững động vật cây cối như Đại Bàng, rái cá ,cá trê,gấu, cây cốinhư là những vật linh thiêng và họ tin rằng những vật linh thiêngnày có mối quan hệ đặc biệt đối với họ Và do vậy mà có nhiềutộc người trên thế giới dùng tên của chính vật thiêng đó làm têncho bộ tộc đó

Ngày nay, Tô tem giáo được sử dụng rộng rãi như là biểu tượngcủa các tập đoàn người trong xã hội,còn học thuyết Tô tem được

hiểu như là một hệ thống được thể chế hóa như là các phong tục ,nghi lễ, lòng tin xung quanh nhiều mối quan hệ giữa tập đoànngười và Tô tem giáo

Ngoài ra, ở một số quốc gia còn có nhiều tác phẩm điêu khắcliên quan đến Totem giáo giáo, những tác phẩm này phản ánhnguyện vọng của các bộ lạc bản địa hoặc mang ý nghĩa cội nguồndân tộc, và có lẽ tính tượng trưng được thể hiện thông qua nhữngtác phẩm điêu khắc dân gian mang hình dáng của các con vật haycái cây mà họ cho là linh thiêng Những tác phẩm điêu khắc đầutiên được đúc thành khối rắn từ thời cổ đại hay tiền sử, phần lớncho ta thấy được hình dáng đa dạng mang tính ma thuật của tácphẩm Những tác phẩm điêu khắc đầu tiên như vậy chủ yếu xuấthiện ở Tây Âu, phân bố tập trung ở Đông Nam Á, châu Phi cũngnhư ở các đại lục khác.Đặc biệt các tác phẩm điêu khắc bằng câycho ta thấy được sự phát triển đa dạng về hình dáng cụ thể củacác tác phẩm qua các thời đại khác nhau Vùng Bắc Mĩ, bờ biểntây bắc có những khúc gỗ đầy màu sắc được gọi là cột Tô tem.Trên bề mặt phẳng của khúc gỗ được khắc hình động vật mangtính tượng trưng, còn phần trên chính là linh hồn Đây là hai bộphận chính của cột Tô tem Ở đó, những cột Tô tem khi đượcdung để biểu trưng cho dòng tộc, thường được khắc những biểutượng đã xuất hiện trong truyền thuyết lập gia và trở thành hìnhảnh biểu trưng cho gia tộc đó, như đuôi hải ly, mỏ đại bàng, cókhi là loài động vật nào đó như sư tử, bò vàng…

Loại làm bằng gỗ chịu ảnh hưởng của Totem giáo này đến ngàynay còn có được những đường nét uyển chuyển trong hình dángthực chất là theo nghệ thuật điêu khắc nguyên thủy ban đầu Nhưbình cống lệ phẩm của một vương quốc ở Africa, được làm từnăm 1750-1570 TCN, được tạo hình mô phỏng hình dạng cái đầucủa con hà mã Nếu so với loại làm bằng gỗ của Canada thì nó cóhơi đơn sơ hơn và có thể đọc được ý tưởng tạo hình mang tưtưởng tự do điều này có thể xem là một hiện tượng biểu thị sự

khác biệt về phong tục hoặc nghi thức hơn là sự khác biệt về hìnhdạng.

Có nhiều yếu tố tương đồng từ ý nghĩa bên ngoài Cái tươngđồng với nhau trở thành Tô tem- một vật thể tín ngưỡng biểutượng cho ngôi làng, còn những người điều khiển việc di dời các

Tô tem đó là những pháp sư gọi là Shaman Trong nghi thức tế lễcần có một vật cụ thể mang tính chất tượng trưng và vật được làm

ra vì sự cần thiết đó là vật được tạo ra từ lòng tín ngưỡng cổ xưa Tượng điêu khắc là linh hồn hay vật đầu tiên được tạo ra vì conngười đã từng trải qua những hiện tượng siêu nhiên bên ngoài và

đó là một loại thứ tín ngưỡng mang tinh thần tôn giáo Kiểu nghithức đó là một dạng biểu hiện cụ thể của Tô tem giáo, đồng thời

nó cũng thể hiện hình tượng của sinh vật mang tính thần hóa.Nghệ thuật sơ khai của khu vực phía Tây mặc dù đã có đượcnhững kiểu mẫu đa dạng mang tính đặc thù vùng miền nhưngnhìn chung xét về vẻ bên ngoài của những vật tạo hình này đó là

sự kết hợp giữa Totem giáo và Shaman giáo 3 1.2.2.2 Totem giáo ở Korea

Totem giáo ở Korea được thể hiện ở tập tục sùng bái vật tổ là convật linh hoặc những cây lớn Tuỳ mỗi vùng mà tập tục này đượctiến hành đa dạng dưới nhiều hình thức khác nhau Có ý kiến chorằng Totem giáo của người Korea xuất phát từ khái niệm “tuổi”của người phương Đông, mỗi người đều mang trong mình mộtloại động vật trong 12 con giáp 4, vì thế họ trở nên sùng bái chínhloài vật đó Cũng có ý kiến cho rằng huyền thoại lập quốcTangun5 mới chính là cha đẻ của Tô tem giáo ở Korea Vì thể họ

3 Shaman giáo (Shamanism) là hình thái tôn giáo thể hiện bằng phép thuật và các shaman là những người có khẳ năng đưa mình vào trạng thái xuất thần Ý thưucs, tinh thần và tâm lý của họ biến đổi và

họ làm nhiệm vụ trung gian giữa con người với “thần kinh” để giao tiếp với “thần linh”, nương vào sức mạnh của “thế giới siêu nhiên” để làm những việc như hành lễ, chữa bệnh, phù phép, tiên báo hậu vận cho các nhân hay cho cộng đồng, ban ơn phúc và bảo hộ cho cá nhân hay cộng đồng (James A.Overtin, 1998; E.R.Leach, 1962, Evans Pritchard, 1956)

4 12 con giáp theo quan niệm người Korea (tti, 띠): chuột, bò, hổ, thỏ, rồng, rắn, ngựa, dê, khỉ, gà, chó, heo

5 Thần thoại Dangun : Với mong muốn cai trị tốt thế giới loài người ‘Hwan Woong’, con trai của ‘Hwan In’

(Thượng đế) đã dẫn các vị thần Gió, thần Mây, thần Mưa hạ giới xuống gần cây cổ thụ đan hương trên sườn núi Taebaek (ngày nay là núi Myohyansan) và dựng nên thành ‘Shinshi’ Lúc bấy giờ, gấu và hổ đến cầu xin Hwan Woong cho được hóa thành người và được ngài truyền dặn rằng ‘”Chỉ được ăn cây ngải cứu và tỏi,

tin gấu là tổ tiên của người Korea và tôn sùng gấu làm vật tổ.Cũng có bộ tộc lại tôn sư tử làm vật tổ của bộ tộc mình.

Trong số đa dạng các biểu trưng của Totem giáo ở khắp nơi trênbán đảo Hàn thì Jangseung cùng với cây chim (Sotdae, 솟 대 )được xem là đại diện cho vật tổ thấy được ở hầu hết các ngôi làngKorea Dựa trên nền tảng là Totem giáo nguyên thủy của Korea

cổ đại (sùng bái cây lớn), trải qua quá trình biến đổi, tiếp biến vớitôn giáo ngoại lai dẫn đến sự hình thành của Jangseung

Jangseung là cây gỗ hoặc đá được tạo ra với hình dạng của conngười khởi nguyên từ sự kết hợp Tô tem gỗ, đá với tín ngưỡngvật linh Vì thế, dù có đục đẽo thế nào thì việc cố giữ lại hình hàicăn bản nhất của cây gỗ hoặc tảng đá đó được xem là điều cầnthiết, và do đó mà tượng Jangseung chính là 1 hiện thân choTotem giáo Hơn nữa vì Jangseung có khuynh hướng theo chủnghĩa tự do của nghệ thuật Korea, và tính này của Jangseung cóthể được xem là chịu ảnh hưởng từ yếu tố quan trọng nhất củaTotem giáo là hài hòa với tự nhiên

Nhìn vào chức sự khác biệt về hình thái tín ngưỡng của Jangseung theo mụcđích dựng Jangseung truyền thống ở mỗi ngôi làng Jangseung tồn tại với tínngưỡng cầu phúc của người dân, bảo vệ cho ngôi làng Chức năng chính củaJangseung là chức năng đuổi quỷ Ngoài ra tùy vào những làng khác nhau,Jangseung còn có 1 số chức năng khác như cột chỉ độ dài quãng đường (cột câysố), cột chỉ đường, cổng chào

Việc xác định chức năng cụ thể của Jangseung là vô cùng khó khăn Vì thế cóthể dựa vào vị trí, mục đích, quan hệ tương hỗ mà có thể thấy được một sốchức năng sau của Jangseung :

1.3.1 Bảo vệ làng

không được nhìn ánh nắng mặt trời trong vòng 100 ngày’ Với lòng nhẫn nại, gấu đã hóa thành một thiếu nữ, tức là ‘Woongnyo’, còn cọp thì thất bại.Với mong ước được sinh con đẻ cái Woongnyo đã kết hôn cùng với Hwan Woong, khi này đã hóa thân thành người, và hạ sinh một người con trai mang tên ‘Dangun’.Vua Dangun lập đô Bình Nhưỡng và lấy quốc hiệu là ‘Chosun’ Dangun đã trị vì đất nước trong 1500 năm, sống đến 1908 tuổi và sau đó hóa thân thành Thần núi (Theo Di Sử Tam Quốc)

Jangseung - vị thần bảo hộ canh giữ ở cổng chính của đường lớn dẫnvào vào làng có vai trò giữ sự yên bình cho ngôi làng đó Jangseung gắnliền với tín ngưỡng dân gian ở các ngôi làng Korea Hình thái tínngưỡng của Jangseung rất đa dạng nhưng chức năng được xem quantrọng nhất là việc giữ làng Jangseung được đặt ở ven đường trước lốivào làng theo phong thủy Vì họ tin rằng đây cũng là lối vào của mọi maquỷ, bệnh tật, đặc biệt là từ hướng Gangnam ở tây Trung Quốc 6 Ngườidân trong làng đã hợp nhất với nhau tìm cách chặn con ma xâm nhậpvào làng Người góp tiền, kẻ góp ngũ cốc dựng Jangseung ở cổng vàolàng, hoặc mảnh đất chính của làng nhằm chặn trước hiểm nguy Ở thờinày, Jangseung được gọi là tướng Ju (Ju Jang Gun,주장군) và tướngDan(Dan Chang Gun, 단장군) với ý nghĩa là tướng nhà Chu và tướngnhà Đường, nơi là căn nguyên của bệnh đậu mùa, với suy luận dựa vào

uy lực của 2 vị tướng này mà ngăn chặn được ma bệnh vào làng Đếncuối thế kỉ 19, vacxin chữa bệnh đậu mùa được phát minh và lan rộng,

do đó bệnh giảm dần đi và Jangseung với chức năng đuổi ma bệnh của

nó cũng dần biến mất

1.3.2 Canh giữ phương hướng

Jangseung được tạo ra canh giữ cho hướng yếu Ở làng Korea, kỹ năngphân tích hướng phong thủy rất phát triển bởi nó được xem là yếu tố cực

kì quan trọng, nó quyết định đến hưng thịnh suy vong cho ngôi làng.Bởi thế nếu có 1 nơi nào đó bị xem là yếu về hướng thì để bắt buộc phảithay đổi để giữ sự bình an cho dân làng Đặc biệt với những ngôi lànglớn, chiếm một vùng lớn, thì hướng ra cả tứ phía nên ở vào trạng tháikhông có được năng lực tự nhiên kìm kẹp, thể nên người ta tin rằng làng

đó sẽ được thịnh vượng, yên bình khi không bị tai họa từ tứ phía Vì thếngười ta cần những vị thần canh giữ ở tứ phía và trung tâm (Mỗi phíađông, tây, nam, bắc, trung tâm đều có 1 vị thần canh giữ) Việc này đãđược bắt nguồn từ thời cổ Choseon và kéo dài đến ngày nay

1.3.3 Giữ đất

6 Giữa thời Joseon xuất hiện bệnh đậu mùa lây lan trên diện rộng, lúc đó y học chưa phát triển nhiều, cộng với chi phí đắt đỏ mà thường dân thường không đủ khả năng chữa bệnh, người ta đã cầu xin năng lực siêu nhiên từ thần thánh để đuổi những tà ma mà họ tin rằng đó là nguyên nhân của bệnh lạ bắt nguồn từ con ma bệnh ở vùng Gangnam của Trung Quốc.

Trong nông nghiệp trồng trọt là nguồn sống chính thì đất đai chính làyếu tố quan trọng nhất với cuộc sống của người nông dân Korea Vì thế

mà Jangseung với vai trò cảnh cáo vùng đất đó thuộc chủ quyền của mộtvùng nào hoặc là đất chung của vùng nào với vùng nào đã xuất hiện Do

đó nông dân những làng khác không có quyền canh tác trên vùng đất đóhoặc chiếm dụng làm của mình

1.3.4 Chỉ cây số

Jangseung này thường được đặt cách khoảng ở những con đường lộ đểcho người đi đường biết quãng đường đã đi được Những cột Jangseungnày khác với cột chỉ cây số thông thường được đặt một cách hệ thốngtrên đường Vào khoảng từ năm 1414 trên đường lộ thì cứ 10 dặm thìđặt một tượng nhỏ và đến dăm thứ 30 thì có tượng lớn hơn Nhưng đếnnăm 1895 thì do việc nâng cấp các con đường theo hướng hiện đại mànhững Jangseung như thế này không còn nhiều nữa Người ta chỉ cònbiết chức năng này của Jangseung qua chữ viết trên thân qua số ít ỏiJangseung chỉ quãng đường đi còn sót lại đến ngày nay

1.3.5 Cầu con trai

Chế độ phụ mẫu mang nặng tính gia trưởng trong xã hội Korea khiếncho gia đình nào cũng khao khát có con trai, và họ cũng tin rằng chỉ cócon trai mới giúp cho cuộc sống gia đình sung túc được Căn cứ duynhất cho điều này chỉ là vì mong muốn có con trai mà họ sinh nhiều con,kéo theo lao động tăng, trong nông nghiệp, càng nhiều lao động thì nănglực sản xuất tăng thì đương nhiên sản phẩm làm ra cũng nhiều Và người

ta làm ra Jangseung mới mong muốn rằng giúp họ có thể sinh được contrai Điểm đặc biệt ở Jangseung này là trên mình Jangseung này đượckhắc bộ phận sinh dục nam tượng trưng cho Jangseung nam và nguyệnvọng sinh con trai của người dân.7

Tóm lại, tùy từng thời đại hay địa phương khác nhau, thậm chí tùy theo tên gọi,hình dạng được tạc ra mà Jangseung có chức năng khác nhau Trong số 5 chức

7 Đầu của vị Thần Dol Harubang nó có hình giống như một Linga-Dương Vật - một vị thần của đạo Hindu Bởi biểu tượng của người đàn bà Jeju là bức tượng Haenyo - Người đàn bà lặn biển của đảo Jeju họ rất khỏe mạnh, là chủ gia đình bởi vì trong quá khứ họ là nguồn thu nhập chính của gia đình, họ quán xuyến và lo toan mọi việc như người đàn ông trong gia đình ngày nay, lúc đó người đàn ông chỉ còn là chức năng sinh sản, họ mong người đàn ông của họ to cao, khỏe mạnh, dũng cảm và có khả năng cho họ nhiều con cái, cho nên niềm ước của họ đã thể hiện trên cái đầu của vị thần Dol Harubang là như vậy.

năng kể trên có thể xem có chức năng chính nhất thường thấy ở Jangseungchính là vị thần bảo vệ cho làng, mang theo những nguyện vọng của người dân

về một cuộc sống được mùa, sung túc, không bệnh tật Do vậy mà Jangseunggiữ vị trí cực quan trọng trong đời sống tinh thần của người Korea, là sự nối kếtgiữa đời sống thực với thế giới của thần linh

Hơn nữa, tùy vào mỗi ngôi làng ở từng vùng miền khác nhau mà trênthân Jangseung có khắc những kí tự đặc biệt hoặc tên của một vị thầnnào đó mà dân làng ấy tôn thờ Đơn giản chỉ vì họ muốn mượn quyềnnăng siêu nhiên của thần thánh để có sức mạnh xua đuổi được những đedọa rình rập Do đó có thể chia Jangseung theo 6 loại hình dạng như sau:

Do tượng được tạc với quan phục và đặc biệt là trên đầu có mũvải đặc thù của quan lại nên gọi là tượng quan Hình tượng nàycủa Jangseung xuất hiện nhiều ở tỉnh Gyeong Gi

Ở huyện Nachu của tỉnh Cheon nam cũng có tượng đá Jangseungvới dáng dấp của một vị quan có nhiều nếp nhăn trên trán, mắtsâu và lồi, cái mũi to hài hòa với 2 gò má nhô ra với nụ cười mỉmtạo vẻ điềm tĩnh cho bức tượng đây là chính là hình tượng vềmột vị quan phụ mẫu mà người dân hằng mong ước (hình 1)

Huyện Kasan, tỉnh Gyeong Sang nam cũng có bức tượng đáJangseung đầu đội mũ quan, mặc áo quan, tai to, mắt và miệngđược khắc lõm vào, mũi thanh, hai tay chắp lại Người trông dữtợn nhưng cũng toát vẻ nhân từ.(hình 2)

Hình 1 Hình 2

Tượng đJaJangseung ở xã Hwajeon, huyện Boseong, tỉnh JeonNam có đuôi mắt chếch lên trông đáng sợ nhưng miệng lại cóhình bán nguyệt – biểu trưng cho tính nhân từ, lương thiện, đôitai to và bộ râu dài thấy rõ Đặc biệt là trên mình có khắc dòngchữ “thần đuổi quỷ phương Bắc”(Bukbangchukguydangun,북방축귀단군) (hình 3)

Hình 3 Thần đuổi quỷ phương Bắc

Ở phường De Ui, quận Dong, thành phố Gwang Ju có đôi tượngnam nữ Jangseung bằng đá, đội mũ quan, gương mặt đang cườivới đôi tai rất to, 2 tay chắp lại ngang ngực 2 bức tượng nàyđang được đặt tại bảo tàng của thư viện đại học Cheonnam.(hình4)

Hình 4 Đôi nam nữ Jangseung1.4.1.2 Đội mũ lính

Đây là hình dạng chung của Jangseung đá ở tỉnh Je Ju, cũng vớihình dạng người lính nhưng mang những đặc điểm khác vớinhững vùng khác Cụ thể tượng Jangseung ở bờ biển Jeonnam cóbức tượng đá Jangseung cao trên 3 mét, đầu đội mũ vải của quânlính thời xưa, trán có nhiều nếp nhăn, mắt lồi, mũi to và dẹp,miệng rộng như muốn dọa nạt ai đó Màu sắc cổ kính của bứctượng cho thấy độ lâu của nó.(hình 5)

Hình 5Jangseung ở ấp Bi Geum, huyện Sin An, tỉnh Jeon Nam đội mũquân lính, nhưng có thêm khăn trùm đầu phủ kín tai, mắt xếch,mũi nhọn, miệng khép chặt (hình 6)

không còn thấy rõ nữa, mũi to, cằm có râu quai nón, 2 tay đặtngay trước bụng Tượng này giống với Dol Ha Ru Bang ở Je Junhưng tai to hơn,và bộ dạng cũng oai nghiêm hơn (hình 7)

Hình 71.4.1.4 Đầu trọc

Jangseung ở Ấp Un Bong, huyện Nam Won, tỉnh Jeon Buk đầutrọc, bị dạt về nửa phải, mắt lồi to, mũi hình tam giác,gò máphồng ra, nhìn có vẻ đần độn nhưng một mặt cũng lộ vẻ hómhỉnh tự nhiên của một lão nông hiền lành (hình 8)

Hình 8Làng Mae Sa, ấp Sa chon, huyện Hwa cheon, tỉnh Gyeong nam

có tượng đá Jangseung với mắt và miệng đều được chạm chìmđơn giản, mũi dẹp, thân mình được tạc nhẵn (hình 9)

Hình 91.4.1.5 Đầu rễ cây

Là hình dạng Jangseung với phần tóc là rễ của cây

Tỉnh Gyeongnam, huyện Hadong, ở lối vào làng Ssanggyesađược tặng Jangseung bằng gỗ, với phần rễ làm đầu, trên tránđược khắc những vết nhăn sâu, mắt, mũi to, bộ râu được tạc vớihình dạng những vân mây, miệng mở hé, để lộ ra 2 răng nanhtrông đáng sợ phần còn lại vẫn giữ nguyên hình dạng của thâncây.(h.10,11)