Tiểu luận môn pháp luật đại cương đề bài vai trò của pháp luật trong đời sống xã hội

Hiểu một cách gần gũi, pháp luật quy định những quy tắc ứng xử, những phép đối nhân xử thế trong quan hệ hàng ngày giữa người với người, giữa con người với đời sống.. Do xã hội chưa phân

HỌC VIỆN NGOẠI GIAO KHOA TRUYỀN THÔNG VÀ VĂN HÓA ĐỐI NGOẠI

BÀI TIỂU LUẬN

MÔN: PHÁP LUẬT ĐẠI CƯƠNG

Đề bài: Vai trò của pháp luật trong đời sống xã hội

Giảng viên hướng dẫn : ThS Hoàng Thị Ngọc Anh

ThS Phạm Thanh Tùng

Sinh viên thực hiện : Doãn Nhật Đức

Hà Nội, ngày 5, tháng 1, năm 2021

Mục lục

MỞ ĐẦU 2

NỘI DUNG 3

I NGUỒN GỐC VÀ BẢN CHẤT CỦA PHÁP LUẬT 3

1 Nguồn gốc pháp luật 3

2 Bản chất của pháp luật 3

II VAI TRÒ CỦA PHÁP LUẬT TRONG ĐỜI SỐNG XÃ HỘI .4 1 Pháp luật điều tiết và định hướng sự phát triển của các quan hệ xã hội 5

2 Pháp luật là cơ sở để đảm bảo an toàn xã hội 5

3 Pháp luật là cơ sở đề giải quyết các tranh chấp trong xã hội6 4 Pháp luật là phương tiện bảo đảm và bảo vệ quyền con người 6

5 Pháp luật là phương tiện đảm bảo dân chủ, công bằng, bình đẳng và tiến bộ xã hội 7

6 Pháp luật đảm bảo sự phát triển bền vững của xã hội 8

7 Vai trò giáo dục của pháp luật 9

III THỰC TRẠNG 10

IV QUAN ĐIỂM CÁ NHÂN 10

KẾT LUẬN 12

TÀI LIỆU THAM KHẢO 13

MỞ ĐẦU

Pháp luật không phải một khái niệm mới mẻ đối với mỗi chúng

ta Pháp luật luôn thể hiện tính xã hội và tồn tại gắn liền với đời sống xã hội Bởi vậy, mọi quốc gia trên thế giới vận hành đều phải có nền tảng pháp luật vững chắc Hiểu một cách gần gũi, pháp luật quy định những quy tắc ứng xử, những phép đối nhân

xử thế trong quan hệ hàng ngày giữa người với người, giữa con người với đời sống Pháp luật tạo dựng môi trường mà trong đó con người đạt được những lợi ích cá nhân, phù hợp với mục đích

và lợi ích chung của cộng đồng Pháp luật qua từng thời đại, phát triển và chọn lọc, phù hợp với sự vận động khách quan của các quan hệ xã hội, môi trường tự nhiên Như vậy, có thể thấy, pháp luật đóng một vai trò vô cùng quan trọng trong việc định hướng và xây dựng đời sống xã hội Cùng với sự phát triển của

xã hội, tính xã hội của pháp luật ngày càng trở nên phổ biến và rộng rãi, vai trò của pháp luật cũng vì thế mà trở nên lớn lao hơn

Có thể nói, pháp luật không chỉ đơn thuần là những quy định, khuôn khổ buộc con người phải tuân theo mà luôn vận động và

có vai trò kiên quyết với đời sống xã hội của từng quốc gia Pháp luật trên thực tế có vai trò và ảnh hưởng tới nhiều lĩnh vực khác nhau, tuy nhiên bài luận dưới đây tập trung vào vai trò của pháp luật đối với đời sống xã hội, nhằm cung cấp những thông tin thiết thực và nâng cao nhận thức của mỗi chúng ta về vấn

đề này Với kiến thức cũng như kinh nghiệm còn hạn chế, bài làm của em không thể tránh khỏi những thiếu sót Kính mong thầy cô quan tâm và chỉ bảo để em có thể hoàn thiện hơn

Em xin chân thành cảm ơn!

NỘI DUNG

I NGUỒN GỐC VÀ BẢN CHẤT CỦA PHÁP LUẬT

1 Nguồn gốc pháp luật

Trong xã hội cộng sản nguyên thủy, pháp luật chưa được hình thành, nhưng cũng không có nghĩa ở thời kì này không tồn tại các quy tắc ứng xử hay trật tự xã hội Do xã hội chưa phân chia giai cấp, chưa có sự đối lập về mặt kinh tế và đời sống xã hội giữa các cá nhân hay giữa các nhóm người với nhau, các quy phạm như phong tục, tập quán, chuẩn mực đạo đức hay tôn giáo đã được hình thành một cách tự nhiên, phản ánh lợi ích chung của các thành viên trong xã hội và được đảm bảo thực hiện bằng sự tự giác của mỗi người cùng với sự uy tín của các thủ lĩnh cộng đồng

Xã hội công xã nguyên thủy dần biến mất khi những tập quán trước đây không còn phản ánh lợi ích chung của cộng đồng, dẫn đến sự xuất hiện của chế độ tư hữu và sự phân chia giai cấp trong xã hội Tầng lớp tư hữu luôn cố gắng điều chỉnh mọi hành vi xã hội theo hướng phục vụ lợi ích riêng của họ Điều này dẫn đến những mâu thuẫn giữa các giai cấp trong xã hội và

sự sụp đổ hoàn toàn của xã hội công xã nguyên thủy Mâu thuẫn ngày càng gay gắt buộc giai cấp tư hữu đưa ra những thiết chế đặc biệt để giữ trật tự cho xã hội: thiết chế đó chính là Nhà nước Khi Nhà nước ra đời, giai cấp tư hữu trở thành giai cấp thống trị Nhà nước đại diện cho chính trị, đã xây dựng nên pháp luật, tuy chỉ mới sơ khai do được hình thành dựa trên các quy tắc ứng xử chung và phong tục, tập quán từ trước Tuy vậy pháp luật thời kì này đã có tính bắt buộc chung và được định hướng theo những mong muốn của giai cấp thống trị

Như vây, con đường phát triển xã hội đã hình thành nên pháp luật Pháp luật điều chỉnh hành vi của mọi cá nhân, tổ chức và cơ quan trong xã hội; đồng thời phản ánh ý chí Nhà nước, biểu hiện lợi ích của giai cấp thống trị và được đảm bảo thực hiện bằng sức mạnh cưỡng chế của Nhà nước

2 Bản chất của pháp luật

Theo quan điểm học thuyết Mác – Lenin, pháp luật có tính giai cấp và tính xã hội

a Tính giai cấp

Cũng như Nhà nước, bản chất của pháp luật thể hiện ở tính giai cấp của pháp luật Tính giai cấp ấy được thể hiện ở chỗ, pháp luật phản ánh ý chí của giai cấp thống trị Pháp luật trước tiên là để bảo vệ lợi ích của giai cấp thống trị, từ đó phản ánh tương quan lực lượng và sự thỏa hiệp giữa các giai cấp, tầng lớp

và các nhóm xã hội có lợi ích đối lập nhau Tuy nhiên, ý chí ấy không thể hiện qua ý kiến chủ quan của một cá nhân hay một nhóm người trong giai cấp thống trị mà còn bị ảnh hưởng và chi phối bởi các điều kiện kinh tế - xã hội Do đó, việc hình thành pháp luật đòi hỏi cách thức phù hợp để ý kiến cá nhân trở thành

ý kiến Nhà nước trong từng điều kiện khách quan của kinh tế, chính trị, xã hội Thông qua hệ thống các cơ quan có thẩm quyền, ý chí Nhà nước trở thành pháp luật dưới những hình thức

cụ thể Pháp luật là công cụ riêng của Nhà nước và chỉ có Nhà nước có quyền đặt ra pháp luật Nhà nước tổ chức thực hiện pháp luật và bảo đảm cho pháp luật được thực hiện trong thực

tế đời sống bằng quyền lực vốn có Pháp luật được bảo đảm bởi Nhà nước bằng các biện pháp kinh tế, tư tưởng, tổ chức… và cả những biện pháp cưỡng chế khi cần thiết

b Tính xã hội

Pháp luật cũng mang những giá trị xã hội do trong đời sống, luôn có sự đa dạng, phong phú về mối quan hệ giữa các

cá nhân và tổ chức, khi lợi ích của giai cấp thống trị đáp ứng lợi ích dân tộc, những nhu cầu chung của xã hội sẽ được hình thành, từ đó các quy tắc xử sự khác ra đời Nhà nước, với nhiệm

vụ quản lý mọi mặt của đời sống xã hội, đại diện cho các ý chí, lợi ích chung của xã hội sẽ xem xét và thể chế hóa những quy tắc đó thành pháp luật Khi pháp luật đã được ban hành, các

quy tắc ấy được áp dụng một cách phổ biến, có hệ thống hơn, những nhu cầu và lợi ích chung của cộng đồng sẽ được chú ý và tập trung giải quyết, từ đó nâng cao đời sống xã hội một cách

hiệu quả “Để điều chỉnh các quan hệ xã hội đã và đang được

áp dụng như quy tắc pháp luật, quy tắc tôn giáo, quy tắc đạo đức, thậm chí điều lệ của các tổ chức, nhưng trong số đó, quy tắc pháp luật được coi là có hiệu lực nhất để điều chỉnh phần lớn các quan hệ xã hội, nhằm duy trì sự tồn tại, ổn định và phát triển của xã hội, bảo đảm những lợi ích hợp pháp cho đa số người trong xã hội” 1 Ngoài ra, tính xã hội của pháp luật còn được thể hiện ở chỗ pháp luật vừa là thước đo hành vi, nhân cách con người, vừa là công cụ hỗ trợ các quá trình phát triển,

sự vận động của xã hội, qua đó đưa ra những điều chỉnh về các quan hệ xã hội, bảo đảm trật tự và hướng xã hội đến những con đường phát triển đúng đắn.2

II VAI TRÒ CỦA PHÁP LUẬT TRONG ĐỜI SỐNG XÃ HỘI

Trong xã hội ngày nay, pháp luật không còn được quan niệm là công cụ quản lý của riêng Nhà nước mà được công nhận rộng rãi như “tài sản” chung của toàn xã hội Pháp luật là một trong những thành tố không thể thiếu trong đời sống hàng ngày của mỗi người và mỗi quốc gia bởi những vai trò thiết thực mà

nó mang lại cho đời sống xã hội như sau:

1 Pháp luật điều tiết và định hướng sự phát triển của các quan hệ xã hội

“Pháp luật không sinh ra các quan hệ xã hội, nhưng pháp luật được xem như một phương thức hữu hiệu để điều tiết và định hướng sự phát triển của các quan hệ xã hội”.3 Pháp luật như những đường biên, những giới hạn mà qua đó các hành vi, ứng xử của con người được đảm bảo tự do trong một khuôn khổ nhất định Coi cuộc sống như một dòng chảy tự nhiên, thì pháp luật đóng vai trò giống như hai bờ của dòng chảy, không có bờ nước sẽ chảy tùy tiện, không theo dòng Tuy nhiên, bờ của từng dòng nước cũng hình thành dựa trên quy luật của dòng chảy,

1 Nguyễn Thị Thanh Thủy (chủ biên), Đào Thu Hà, Đỗ Kim Hoàng, Nguyễn Vũ Hoàng, Nguyễn Hữu Mạnh, Đinh Hoài Nam, Trần Văn Nam, Nguyễn Hợp Toàn, Nguyễn Hữu Viện,

Giáo trình Pháp luật đại cương, tái bản lần thứ hai, Nxb GIÁO DỤC VIỆT NAM, tr 40-43.

2 Nguồn gốc của pháp luật và bản chất của pháp luật, Luật Minh Khuê, 29/10/2021,

https://luatminhkhue.vn/nguon-goc-cua-phap-luat-va-ban-chat-cua-phap-luat.aspx.

3 Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình Lí luận chung về Nhà nước và pháp luật, tái bản

lần thứ tư, Nxb Tư pháp, tr 269.

không thể ép dòng chảy đi lệch lạc khỏi tự nhiên, như vậy có thể nói là “tự do trong khuôn khổ” Suy cho cùng, vai trò định hướng của pháp luật phải dựa trên sự vận động khách quan của các quan hệ xã hội

Nhờ có pháp luật, con người nhận thức được hành vi nào là hợp pháp, được khuyến khích, hành vi nào là bắt buộc, là nghĩa

vụ và hành vi nào bị ngăn cấm, từ đó có những hành động phù hợp với chuẩn mực xã hội trong từng hoàn cảnh cụ thể Như vậy, pháp luật khuyến khích những hành động tích cực cho xã hội và ngăn ngừa, loại bỏ những thói quen xấu, hành động tiêu cực vẫn còn tồn tại trong xã hội Pháp luật công nhận và tạo điều kiện pháp lý cho các mối quan hệ xã hội phù hợp với mục đích và định hướng chung của nhà nước, xã hội, đồng thời loại

bỏ các mối quan hệ kìm hãm, phá hoại những lợi ích chung Trong bối cảnh xuất hiện những sự thay đổi lớn của đời sống xã hội, những yếu tố mới hình thành nhưng thường chưa được sự ủng hộ nhiệt tình từ xã hội vì sức ỳ và sự ăn sâu của các yếu tố, quan hệ xã hội cũ không còn phù hợp Luật pháp trong hoàn cảnh này thực sự thể hiện vai trò của mình trong việc điều tiết các trạng thái xã hội và các vấn đề nảy sinh từ chính những cải cách đó Do tính linh hoạt đồng thời với tính cưỡng chế, các yếu tố tích cực sẽ được xây dựng và bảo đảm, thay thế những yếu tố tiêu cực kìm hãm sự phát triển Có thể nói, mọi chủ trương cải cách nếu không có sự đảm bảo từ pháp

luật thì khó có thể thành công “Trong lịch sử nhân loại, các

cuộc cải cách đã thất bại bởi một trong những nguyên nhân là người ta đã đặt các cải cách xã hội tách biệt với pháp luật” 4

2 Pháp luật là cơ sở để đảm bảo an toàn xã hội

An toàn xã hội là một trạng thái của đời sống xã hội mà trong đó con người được sống ổn định trong sinh hoạt, lao động, học tập… và được bảo vệ tính mạng, sức khỏe, bí mật, danh dự… An toàn xã hội được thể hiện trong nhiều mặt như an toàn sản xuất, an toàn lao động, an toàn trong thương mại… Đối với mọi hoạt động trong xã hội, an toàn luôn là tiền đề, đồng thời là động lực và mục đích cần hướng tới Tuy nhiên, việc đảm bảo

4 Viện nghiên cứu nhà nước và pháp luật, Xã hội và pháp luật, Nxb Chính trị quốc gia, H

1994, tr 33.

được trật tự an toàn xã hội không phải điều đơn giản vì con người luôn tồn tại lòng tham và không phải ai cũng hiểu biết và

tự giác

Pháp luật như một khuôn mẫu, một chuẩn mực mà mỗi cá nhân, tổ chức phải hướng tới, do pháp luật hình thành hài hòa với sự vận động khách quan của xã hội Khi pháp luật được nghiêm túc tuân thủ, những hành vi xấu, tiêu cực sẽ bị kìm hãm, những hành vi tốt sẽ được bảo vệ và đề cao Nhờ có pháp luật, người dân sẽ vững tâm hơn, họ tin rằng cái ác sẽ bị trừng phạt, công lý được bảo vệ và an toàn xã hội được bảo đảm Việc bảo đảm trật tự an ninh xã hội ở Việt Nam thể hiện

qua nhiều điều luật cụ thể Ví dụ như trong Bộ luật hình sự

(2015), điều 35 quy định hình phạt cho các hành vi phạm tội Hay trong bối cảnh thời đại công nghệ, để tránh những rủi ro đối

với thông tin cá nhân, điều 6 Luật bảo vệ quyền lợi người tiêu

dùng đã có những quy định rõ ràng.

3 Pháp luật là cơ sở đề giải quyết các tranh chấp trong xã hội

Những mâu thuẫn và tranh chấp là điều không thể tránh khỏi trong đời sống hàng ngày Đặc biệt khi xã hội càng phát triển, nhu cầu và mong muốn của con người cũng phát triển theo, mâu thuẫn và sự tranh giành quyền lợi cũng từ đó mà sinh

ra nhiều hơn Pháp luật sinh ra dựa trên sự vận động khách quan của xã hội, nên những quy định trong hệ thống pháp luật luôn được chọn lọc và điều chỉnh theo thời gian Do đó, pháp luật như một chuẩn mực công cộng, được sử dụng như một công cụ hữu hiệu khi giải quyết những vấn đề tranh chấp trong

xã hội Dựa vào những quy định, trình tự, thủ tục, pháp luật giải quyết các mâu thuẫn một cách công bằng, hợp tình hợp lý, đảm bảo sự công khai minh bạch

Cụ thể, có thể nói đến các phiên tòa xét xử được tổ chức

để giải quyết các tranh chấp và mâu thuẫn một cách công bằng

và công khai dựa trên những quy định của pháp luật Ngoài ra, các bộ luật luôn được cập nhật để đáp ứng những thay đổi của

xã hội Ví dụ, gần đây, tại Thông tư 09/2021/TT-BTNMT, đã có những quy định bổ sung thông tư hướng dẫn Luật đất đai, một

bộ luật là cơ sở giải quyết nhiều vấn đề về tranh chấp, xung đột trong sở hữu, sử dụng đất

4 Pháp luật là phương tiện bảo đảm và bảo vệ quyền con người

“Quyền con người được hiểu là những đặc quyền mà do tự nhiên, tạo hoá sinh ra cho con người Đó là khả năng hoạt động một cách có ý thức, từ chối hoặc yêu cầu, giành lấy những cái

gì đó nhất là nhu cầu tự bảo vệ” 5 Trong quá khứ, do có sự phân chia chia giai cấp, hiện tượng áp bức và bóc lột trong xã hội thường xuyên xảy ra, quyền lợi của tầng lớp bị trị bị chà đạp và không được đề cao Từ đó, nhiều cuộc đấu tranh đòi lại quyền lợi, hay quyền con người đã nổ ra, và cho đến bây giờ vấn đề tái lập sự bình đẳng trong xã hội vẫn tiếp tục được coi trọng và bảo đảm Tổng thư ký liên hợp quốc Kofi Annan từng phát biểu:

“Quyền con người là giá trị chung của mọi nền văn hóa, là người bạn của mọi quốc gia” 6

Xét về phương diện pháp lý, quyền con người là “quyền” được pháp luật ghi nhận, thiết lập cơ chế để bảo vệ Cần lưu ý, những quy định của pháp luật là sự thừa nhận chính thức của nhà nước đối với những quyền vốn có của con người Pháp luật thể hiện trách nhiệm của nhà nước trong việc đảm bảo quyền con người được diễn ra, đồng thời là phương tiện bảo vệ con người khỏi những yếu tố xâm hại tới những quyền này Tuy vậy, quyền con người hay tự do cá nhân được đảm bảo cũng đi kèm với những nghĩa vụ, với những quy tắc chung.7 “Nếu một công

dân làm điều trái luật thì anh ta không còn tự do nữa vì nếu để anh ta tự do làm thì mọi người đều được làm trái luật cả”.8 Vì vậy, quyền con người, tự do cá nhân của người này phải đặt trong quyền, tự do cá nhân của người khác và phải đáp ứng, tuân theo những quy tắc chung của cộng đồng Pháp luật sinh

ra để ngăn cấm những hành vi tiêu cực và tạo điều kiện cho cho những hành động tốt Do đó, để đảm bảo quyền con người và bình đẳng trong xã hội, từng cá nhân con người cần tuân thủ

5 Hoàng Thị Kim Quế, Quyền con người và giáo dục quyền con người ở Việt Nam hiện nay,

TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐHQGHN, KINH TẾ - LUẬT, T.XXII số 4, 2006, tr 1.

6 Thông điệp của Tổng thư ký Liên hợp quốc Kofi Annan nhân ngày Quyển con người thế giới năm 1977, đoạn 3.

7 Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình Lí luận chung về Nhà nước và pháp luật, tái bản

lần thứ tư, Nxb Tư pháp, tr 272, 273.

8 Montesquieu, Tinh thần pháp luật, Nxb Giáo dục, H 1996, tr 99.

pháp luật, tránh xa những việc làm có hại cho người khác và cho cộng đồng

5 Pháp luật là phương tiện đảm bảo dân chủ, công bằng, bình đẳng và tiến bộ xã hội

Dân chủ có thể được hiểu theo nhiều góc nhìn khác nhau Nói một cách chung nhất, dân chủ là một thể chế do dân làm chủ mà trong đó quyền tối cao thuộc về nhân dân hay được hành xử trực tiếp bởi nhân dân hay bởi các người đại diện do dân bầu ra trong một chế độ tuyên cử tự do Như Abraham9 Lincoln đã từng phát biểu trong diễn văn tại Gettysburg, Pennysylvania ngày 19/11/1863, dân chủ là một chính quyền

của dân, do dân, vì dân Mỗi người dân được tự do quyết định số

phận của mình và tham gia vào các vấn đề chung của nhà nước, xã hội Công bằng và bình đẳng là hai khái niệm nghe tương đối giống nhau nhưng lại có những khác biệt nhất định trên nhiều phương diện Bình đẳng xã hội là khái niệm để chỉ sự ngang bằng giữa con người với nhau xét trên một khía cạnh cụ thể nào đó như kinh tế, chính trị, xã hội… Còn khi nói tới công bằng trong xã hội, đó là sự ngang bằng trong các mối quan hệ giữa công và tội, giữa cống hiến và hưởng thụ, giữa thưởng và phạt,… Mức độ hưởng thụ sẽ ngang nhau đối với những cá nhân hay tổ chức có sự đóng góp như nhau và có thưởng cho những

ai cống hiến nhiều hơn, đồng thời xử phạt càng nặng đối với những tội trạng càng nghiêm trọng Tiến bộ xã hội hiểu đơn giản là sự biến chuyển theo chiều hướng đi lên và trở nên tốt hơn của đời sống xã hội Sự tiến bộ ấy bao gồm cả khía cạnh vật chất, tinh thần của xã hội trên nhiều phương diện như kinh

tế - xã hội, chính trị, văn hóa…

Giữa những yếu tố tham gia đảm bảo tính dân chủ, công bằng, bình đẳng và tiến bộ trong xã hội, pháp luật động vai trò quan trọng và không thể thiếu Thể hiện tính dân chủ, pháp luật quy định quyền lực của nhà nước thuộc về nhân dân, cho phép nhân dân tham gia một cách hợp pháp vào các hoạt động của nhà nước, đồng thời giám sát, kiểm tra các hoạt động ấy Ngoài

ra, pháp luật còn quy định trách nhiệm của nhà nước đối với nhân dân và quyền lợi của nhân dân Bằng các hình thức khác

9 Võ Trí Hảo, Dân chủ và sự độc lập của tòa án, TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐHQGHN, KINH TẾ - LUẬT, T.XIX số 4, 2003, tr 29.