Tiểu luận đề tài sức mạnh mềm và cơ chế chuyển hóa văn hóa anime manga nhật bản thành sức mạnh

đã tiến lên một vị thế mới – từ chỗ chỉ được coi là những giá trị tinh hoa, trừu tượng, bị giới hạn trong phạm vi nhỏ hẹp, sau đó phổ biến rộng rãi, mang tính đại chúng cao và trở thành

1

- -

BÀI TIỂU LUẬN

Anime- Manga Nhật Bản thành sức mạnh.

Hà Nội – 2021

2

MỤC L ỤC

LỜI MỞ ĐẦU 3

1 Lý do lựa chọn đề tài 3

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3

CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN 4

I Tổng quan về sức mạnh mềm 4

1 Khái niệm 4

2 Ví dụ về sức mạnh mềm 5

II Tổng quan về cơ chế chuyển hóa văn hóa thành sức mạnh 7

1 Khi nào văn hóa chuyển hóa thành sức mạnh 7

2 Quá trình chuyển hóa văn hóa thành sức mạnh 8

III TỔNG QUAN VỀ VĂN HÓA ANIME MANGA NHẬT BẢN- 10

1 Thông tin tổng quan 10

2 Lịch sử phát triển 11

3 Thực trạng 15

TIỂU KẾT CHƯƠNG I 16

CHƯƠNG II: SỰ CHUYỂN HÓA VĂN HÓA MANGA ANIME THÀNH SỨC MẠNH- 16

I Các cấp độ trong cơ chế chuyển hóa văn hóa Manga Anime thành sức mạnh- 16

1 Cấp độ “nhận biết” 16

2 Cấp độ “thấu hiểu” 18

3 Cấp độ “chấp nhận” 19

4 Cấp độ “noi theo” 21

II Đánh giá hiệu quả của cơ chế chuyển hóa văn hóa Manga Anime thành sức mạnh- 23 1 Hiệu quả 23

2 Hạn chế 26

TIỂU KẾT CHƯƠNG II 27

CHƯƠNG III: MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ NHẰM NÂNG CAO KHẢ NĂNG CHUYỂN HÓA VĂN HÓA THÀNH SỨC MẠNH CHO VIỆT NAM 27

KẾT LUẬN 29

TÀI LIỆU THAM KHẢO 30

đã tiến lên một vị thế mới – từ chỗ chỉ được coi là những giá trị tinh hoa, trừu tượng, bị giới hạn trong phạm vi nhỏ hẹp, sau đó phổ biến rộng rãi, mang tính đại chúng cao và trở thành một trong những trụ cột quan trọng trong công cuộc phát triển kinh tế – xã hội Manga và anime đã và đang là những trụ cột trong văn hóa đại chúng Nhật Bản Chúng là sự kết hợp hài hòa những giá trị văn hóa mới và truyền thống của đất nước Đông Bắc Á này Không chỉ ở quốc gia sở tại, Anime - Manga còn là một làn sóng mới thổi vào nền văn hóa của các quốc gia khác Cho đến thời điểm hiện tại, với sự phát triển của xã hội, của công nghệ thì làn sóng này ngày càng trở nên mạnh mẽ và có tác động lớn Anime và Manga đã ảnh hưởng rất nhiều tới lối sống, phong cách ăn mặc của giới trẻ thế giới nói chung và giới trẻ Việt Nam nói riêng Chính phủ Nhật dường như rất hiểu sự phát triển, ảnh hưởng cũng như tầm quan trọng mà làn sóng Anime - Manga mang lại và

đã tập trung đầu tư để phổ biến của Anime và Manga ở nước ngoài, tuyên truyền chúng tới các quốc gia khác như một biểu tượng "Cool Japan" Điều này dường như đã tạo cho chính phủ Nhật một sức mạnh mềm trước mức ảnh hưởng vô cùng to lớn đó

Chính vì vậy, trong thế kỷ của toàn cầu hóa với sức mạnh văn hóa được coi như sức mạnh mềm, việc nghiên cứu về chuyển biến văn hóa thành sức mạnh là vô cùng cần thiết Do đó, tác giả quyết định lựa chọn nghiên cứu về đề tài: “Cơ chế chuyển hóa làn

sóng văn hóa Anime - Manga Nhật Bản thành sức mạnh”

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích

Bài tiểu luận tập trung nghiên cứu về cơ chế chuyển hóa văn hóa thành sức mạnh thông qua trường hợp cụ thể là làn sóng văn hóa Anime - Manga của Nhật Bản Từ đó

4

giúp cho người đọc thấy được vai trò to lớn của văn hóa, từ đó vận dụng tốt hơn sức mạnh văn hóa vào phát huy sức mạnh quốc gia

2.2 Nhiệm vụ

Với mục đích trên, tác giả sẽ tiến hành các nhiệm vụ lần lượt như sau:

Thứ nhất, đưa ra hệ thống cơ sở lý luận, làm rõ các khái niệm cơ bản liên quan đến sức mạnh mềm, cơ chế chuyển hóa văn hóa thành sức mạnh

Thứ hai, đi sâu phân tích các ví dụ thực tế để hiểu rõ hơn về cơ chế chuyển hóa văn hóa thành sức mạnh thông qua Anime Manga của Nhật Bản Từ đó đưa ra những nhận - xét và đánh giá

Thứ ba, từ những phân tích, đánh giá về cơ chế chuyển hóa văn hóa thành sức mạnh đối với làn sóng Anime - Manga Nhật Bản, tác giả đưa ra một số khuyến nghị nhằm nâng cao khả năng chuyển hóa văn hóa thành sức mạnh cho Việt Nam

CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN

I Tổng quan về sức mạnh mềm

Sức mạnh mềm (tiếng Anh: soft power) là một khái niệm do giáo sư người Mỹ

Joseph Samuel Nye, Jr của đại học Harvard đưa ra lần đầu tiên trong cuốn sách “Bound

to Lead: The Changing Nature of American Power” (1990), và sau đó khái niệm này

được giải thích rõ hơn trong cuốn “Soft Power: The Means to Success in World Politics”

(2004) Thuật ngữ này hiện được các nhà phân tích và chính trị gia sử dụng rộng rãi trên khắp thế giới

Theo giáo sư Joseph Nye, sức mạnh mềm là dùng khả năng giành được những thứ mình muốn thông qua việc gây ảnh hưởng để khiến người khác làm theo những gì mình muốn Một đặc điểm của sức mạnh mềm là không cưỡng bức, ép buộc Ngược lại với sức mạnh mềm là sức mạnh cứng, mà dựa vào sức mạnh quân sự và kinh tế, sức mạnh được thực hiện chủ yếu bằng cách đe dọa về quân sự (trong đời sống như sa thải, kỷ luật…) và lôi cuốn về kinh tế, mua chuộc (trong đời sống như tăng lương, thăng cấp) Còn sức mạnh mềm thì đạt được những gì mình muốn bằng cách tác động tới hệ thống giá trị của người

tế cho thấy nhiều quốc gia đã sử dụng sức mạnh mềm rất có hiệu quả, đặc biệt là trong chính sách đối ngoại Ngày nay tình hình chính trị xã hội thế giới đã thay đổi nhiều Các quốc gia đang hướng vào mục tiêu toàn cầu hóa, hòa bình, hợp tác, phát triển, xu hướng

“đối thoại” thay cho xu hướng “đối đầu” Trong một bối cảnh như vậy, sức mạnh mềm càng được chính phủ các nước tận dụng Ngay cả những quốc gia vốn rất nổi bật về sức mạnh cứng như Mỹ, Nga, Trung Quốc, Nhật,…cũng đã có ý thức rất rõ về tầm quan trọng của sức mạnh mềm

2 Ví dụ về sức mạnh mềm

● Yoga - “vũ khí” sức mạnh mềm của Ấn Độ

- Nguồn gốc và sự ra đời của Yoga

Yoga bắt nguồn từ lưu vực sông Ấn từ năm 1500 đến năm 800 trước Công nguyên

Từ “Yoga” được dùng để chỉ mối liên kết giữa thần và người, giữa người và thiên nhiên, thể hiện sự sùng bái và khát vọng của con người về sức mạnh siêu nhiên.1

Nội dung về Yoga trong các sách tôn giáo cổ còn nhấn mạnh yếu tố tín ngưỡng, tâm linh nên văn hóa Yoga mang lại cảm giác thần bí và sức hấp dẫn riêng biệt Ngoài ra, Yoga mang tính bao dung lớn, phát huy được tác dụng trong hoạt động tư duy sâu Trong nền văn minh sông Ấn, sự kết hợp giữa tín ngưỡng, tư duy và thực hành đã xuất hiện như một thể thống nhất, tạo thành một thứ văn hóa Yoga độc đáo, đại diện cho văn hóa Ấn Độ trước thế giới Văn hóa Yoga còn mang tính thực dụng, thể hiện ở chỗ Yoga đã được thể thức hóa dưới dạng các asana (tư thế) khác nhau Sự xuất hiện thể loại Hatha Yoga, mang

1 “Nguồn gốc của Yoga” 2019 xem 4/6/2021 < https://bookhunterclub.com/nguon-goc-cua-yoga/>

6

tính cân bằng giữa căng và giãn, vận động và nghỉ ngơi, tập hợp các tư thế, nhịp thở và các kỹ thuật nhẹ nhàng giúp cân bằng thể chất và tinh thần để phục hồi sức khỏe, đã thu hút nhiều người luyện tập và tìm hiểu Chính điều này đã đặt nền móng vững chắc cho việc hiện đại hóa và quốc tế hóa Yoga

- Quá trình phát triển Yoga thành sức mạnh mềm của Ấn Độ

Từ đầu thế kỷ XXI, chính phủ Ấn Độ bắt đầu khai thác Yoga như một sức mạnh mềm làm công cụ ngoại giao, và thực tiễn những năm qua đã chứng minh chính sách đó thành công Thông qua Yoga, các nhà hoạch định chính sách đã chuyển tải nét văn hóa đặc thù của mình nhằm mục tiêu nâng tầm và vị thế của cường quốc thế giới đang nổi Quá trình đưa Yoga từ lĩnh vực văn hóa sang lĩnh vực ngoại giao ở Ấn Độ có thể chia ra làm 3 giai đoạn.2

Giai đoạn đầu tiên bắt đầu từ thời Chính phủ của Thủ tướng A.B.Vajpayee (1998 - 2004) và Thủ tướng Manmohan Singh (2004 2014), đây là những người đã có công - nâng cao vai trò chính thức của Yoga thông qua việc xác định giá trị văn hóa của Yoga, đấu tranh bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, đồng thời bắt đầu quan tâm và đầu tư vào Yoga Dưới thời các Thủ tướng Vajpayee và Singh, Yoga chính thức được đưa vào lĩnh vực quản lý của Chính phủ, kho dữ liệu số về các bài tập Yoga được thiết lập

Giai đoạn 2 bắt đầu từ thời đương kim Thủ tướng Narendra Modi, từ khi lên cầm quyền năm 2014 ông đã tạo dựng tiền đề và điều kiện đưa văn hóa Yoga tiến bước vào lĩnh vực ngoại giao Ông Modi đã hoàn thành một sứ mệnh trọng đại là kêu gọi thiết lập ngày Yoga quốc tế trên diễn đàn Đại hội đồng Liên hợp quốc, và đã được Liên hợp quốc chấp thuận, công bố lấy ngày 21/6 là Ngày Yoga quốc tế Ngay sau đó, ông Modi cho lập một Bộ thuộc chính phủ, gọi là Bộ Ayush (Ministry of Ayush), chuyên phụ trách về các vấn đề y dược, giáo dục, nghiên cứu và truyền bá Yoga

Giai đoạn 3 là thời gian tiếp theo, Chính phủ của Thủ tướng Modi đẩy mạnh việc triển khai ngoại giao sức mạnh mềm thông qua Yoga dưới nhiều hình thức, trong đó có 3 hình thức cơ bản Một là đích thân Thủ tướng Modi giới thiệu Yoga trong các diễn đàn

2

Tạp chí Nghiên cứu Ấn Độ và châu Á, số 3/2019,“Yoga: Con đường từ văn hóa đến ngoại giao sức mạnh mềm của Ấn Độ”, Viện Nghiên cứu Ấn Độ và Tây Á, Viện hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam

7

ngoại giao cấp cao, tặng sách, thảo luận về Yoga với các chính khách (như Thủ tướng Australia, Tổng thống Mỹ Obama, Tổng thống Nga Putin) Hai là tổ chức biểu diễn Yoga trong các chuyến thăm và đón khách như trong chuyến thăm Trung Quốc năm 2015 giữa Thủ tướng Ấn Độ Modi và Thủ tướng Trung Quốc Lý Khắc Cường Ba là thông qua các đại sứ quán Ấn Độ ở nước ngoài triển khai các hoạt động Yoga trên phạm vi toàn cầu nhân Ngày Yoga quốc tế Ngày 21/6/2015, cơ quan ngoại giao của Ấn Độ ở 177 nước đã

tổ chức hoạt động biểu diễn Yoga ở hơn 3.000 địa điểm Trong dịp này, tại Thủ đô New Delhi, ông Modi đã cùng 35.985 người đồng diễn Yoga nhân Ngày Yoga quốc tế, phá vỡ

kỷ lục Guiness về số người đồng thời luyện Yoga tại một địa điểm

Yoga là một thiết chế văn hóa có những ưu thế quan trọng tạo nên sức mạnh mềm trong ngoại giao, đó là tính thần bí, tính bao dung và tính thực dụng Sự phát triển và hoàn thiện nội dung thực dụng của Yoga có tác dụng làm mờ dần yếu tố tín ngưỡng và nhờ đó tránh được sự xung đột văn hóa khi triển khai trong các hoạt động ngoại giao ở nước ngoài Nhờ vào nội hàm văn hóa và đặc tính văn hóa của Yoga mà chính phủ Ấn Độ đã xem Yoga là một phương tiện để thực thi ngoại giao sức mạnh mềm, đồng thời đưa Yoga vào vị trí trung tâm chiến lược sức mạnh mềm Có thể nói, chính quyền Modi đã đạt được những thành công nhất định trong việc sử dụng Yoga như một công cụ ngoại giao sức mạnh mềm, từ đó nâng cao tầm ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ Trước Yoga, Ấn Độ đã dùng phim ảnh Bollywood làm công cụ ngoại giao sức mạnh mềm, tuy nhiên nó có những

hạn chế nhất định nên đã chuyển sang dùng Yoga và đã thành công

II Tổng quan về cơ chế chuyển hóa văn hóa thành sức mạnh

1 Khi nào văn hóa chuyển hóa thành sức mạnh

Văn hóa của một nước dựa vào sức lan tỏa, thẩm thấu, xuyên thấu và rung động, thâm nhập vào quần chúng nước khác, truyền cảm xúc, cảm hóa, thiết lập lòng tin, xoay chuyển tín niệm, chuyển hướng giá trị và sở thích hướng đến nền văn hóa này Khi làm được điều đó, nước chịu ảnh hưởng văn hóa sẽ bị sức mạnh mềm chi phối; và nhờ vậy, chính sách đối ngoại của nước chủ động phát tán văn hóa sẽ nhận được sự ủng hộ cũng

2 Quá trình chuyển hóa văn hóa thành sức mạnh

Quá trình chuyển hóa văn hóa thành sức mạnh, về thực chất, là làm cho văn hóa ấy trở thành phổ biến lần lượt các cấp độ:

Được lắng nghe/ biết đến (hiện diện) > được thấu hiểu (cảm thông, chia sẻ) - -> được chấp nhận (có những giá trị chia sẻ) > được noi theo (sao chép, mô phỏng, làm -theo) Có thể coi cấu trúc logic này như cơ chế chung của quá trình chuyển hóa văn hóa thành sức mạnh

Ở cấp độ “nhận biết”, một nền văn hóa mới chỉ mới dừng lại ở việc hiện hữu trong con mắt của những “người lạ” như một sự kiện đặt bên cạnh vô vàn sự kiện khác đang diễn ra trong đời sống của họ, do đó, nó dễ dàng bị họ bỏ qua Trong tình huống đó, âm hưởng của nền văn hóa nói trên đối với họ hầu như bằng không

Ở cấp độ hai “thấu hiểu”, nền văn hóa ấy đã bộc lộ các đặc tính “trội” và “lặn” trong con mắt của công chúng bên ngoài Nhờ đó, công chúng bên ngoài có thể hiểu được vì sao nó hành xử như vậy, và thông cảm với các giá trị mà nó theo đuổi Ở vị thế này, người ta nói đến sự khoan dung lẫn nhau giữa các nền văn hóa Văn hóa đã có được sức mạnh của sự cảm thông, chia sẻ từ bên ngoài

Khi đạt đến cấp độ “chấp nhận”, thì có nghĩa là công chúng bên ngoài đã tìm thấy

ở nền văn hóa này các giá trị chung, mang tính chia sẻ làm cầu nối với “bên trong” và

“bên ngoài” Tìm được tiếng nói chung đồng nghĩa với việc mở ra khả năng hợp tác, khả năng gia nhập vào một cộng đồng văn hóa rộng mở hơn và kéo theo đó, là khả năng - nhận được sự ủng hộ của cộng đồng lớn này Đây là một sức mạnh lớn hơn nhiều so với các cấp độ trước đó

Và cuối cùng, nền văn hóa phát huy được hết tầm vóc sức mạnh của nó khi đạt đến trạng thái được công chúng của các nền văn hóa khác “sao chép”, “mô phỏng” và “làm theo”

9

Cơ chế nói trên có thể được thực hiện bằng nhiều cách thức khác nhau Trong đó

có hai cách thức chính là sử dụng truyền thông đại chúng văn hóa đại chúng - và xuất khẩu văn hóa

Về truyền thông đại chúng văn hóa đại chúng-

Trong ngoại giao văn hóa, phổ biến và nổi bật nhất là việc sử dụng các kênh

“truyền thông đại chúng” và các kênh ấn phẩm “văn hóa đại chúng” để chuyển tải các giá trị và chuẩn mực văn hóa nội địa ra bên ngoài Truyền thông sẽ thúc đẩy quá trình di truyền văn hóa (xét trong nội bộ cộng đồng truyền thống) và mô phỏng văn hóa (xét trong quan hệ giữa các cộng đồng với nhau)

Có thể hình dung về một cơ chế chuyển hóa cụ thể, mà ở đó có sự tham dự của truyền thông đại chúng và văn hóa đại chúng như sau: giá trị, tư tưởng, mục tiêu (đầu vào) -> truyền thông (quá trình) -> văn hóa đại chúng (quan điểm, nhu cầu, thị hiếu, hệ giá trị của công chúng) > chính sách (đầu ra) -

Hiện nay, đứng trước các vấn đề thuộc lĩnh vực ngoại giao công chúng và ngoại giao văn hóa, hầu như tất cả các quốc gia phản ứng bằng cách ra sức truyền bá và phổ biến hình ảnh của mình cho công chúng nước khác nhằm chiếm được sự chia sẻ, cảm tình

và lòng tin với hy vọng rằng, từ đó, có thể gây ảnh hưởng tới chính sách đối ngoại của các đối tác bên ngoài, theo hướng có lợi cho mình

Nhưng một khi tất cả đều ứng xử như vậy, thì tình trạng “nhiễu tin” cũng bắt đầu Trong bối cảnh đó, các luồng thông tin và tư tưởng được xem là “trung tính” theo nghĩa:

“phi chính trị”, “phi ý thức hệ”, “phi mưu đồ” sẽ dễ dàng được công chúng quốc tế chấp nhận hơn Bởi vậy, kênh “xuất khẩu văn hóa” đang ở vị thế thuận lợi hơn so với những hình thức phát tán thông tin miễn phí do chính phủ thực hiện với mục đích chính trị thuần túy

Về xuất khẩu văn hóa

Xuất khẩu văn hóa không phải là một công việc đơn giản Trước hết nó đòi hỏi

“bên xuất khẩu” phải xây dựng được nền văn hóa nội địa giàu sức sống, mang đậm bản sắc riêng, nhưng đồng thời phải có năng lực giao tiếp và chia sẻ

10

Khi văn hóa và truyền thông đã trở thành các ngành công nghiệp theo đuổi lợi nhuận và tuân thủ cạnh tranh, thì để xuất khẩu văn hóa, các nước buộc phải tính đến thị trường các sản phẩm văn hóa Điều đó có nghĩa là, các ấn phẩm văn hóa như phim ảnh, băng đĩa nhạc, sách báo phải trở thành những hàng hóa đáp ứng được nhu cầu và thị hiếu của công chúng trong và ngoài nước

Không chỉ dừng lại ở truyền thông và các ấn phẩm, văn hóa còn lan tỏa thông qua các “vật mang” khác, mà phổ biến và dễ nhận thấy nhất là “con người” và “hàng hóa tiêu dùng”

Với con người, văn hóa được thể hiện thông qua tính cách, thói quen, hành vi, ngôn ngữ, , nói tóm lại, cái mà giới chuyên môn vẫn gọi là “văn hóa nhân cách” Đây là câu chuyện liên quan đến nền giáo dục và đào tạo nội địa

Với hàng hóa, văn hóa của một quốc gia được phát tán cùng với quá trình mở rộng thị phần của chúng Lúc này, văn hóa gắn với chất lượng, uy tín và thương hiệu của sản phẩm Đây là câu chuyện của nền kinh tế nước nhà

Việc phát triển sức mạnh mềm tất yếu cần đến các kênh truyền bá văn hóa (giá trị, tín ngưỡng, lối sống, hình cảnh, các ấn phẩm văn hóa, ) Tuy nhiên cũng cần phải cân bằng giữa việc phát triển mạnh các phương tiện truyền thông và đầu tư cho nội dung của thông điệp văn hóa

III TỔNG QUAN VỀ VĂN HÓA ANIME - MANGA NHẬT BẢN

1 Thông tin tổng quan

1.1: Về định nghĩa “Manga”

Từ “Manga” (chữ Hán: Mạn Họa) được sử dụng lần đầu năm 1798, dùng để chỉ các bức tranh của họa sĩ Santo Kyoden Sau đó, người ta dùng từ “manga” để chỉ tranh vẽ của các họa sĩ Nhật Bản trong quá khứ Và cho đến năm 1902, “manga” mới được sử dụng với nghĩa là truyện tranh sản xuất theo phong cách Nhật Bản3

3

“Lịch sử hình thành và phát triển truyện tranh Nhật Bản (Manga) 2019 Truy cập 4/6/2021

< https://bookhunterclub.com/lich- -hinh-thanh- su va-phat-trien-cua-truyen-tranh-nhat-ban-manga/ >

11

Sự khác biệt của Manga đối với các thể loại khác không chỉ là “kể lại các câu chuyện bằng hình ảnh”, mà là ở kĩ thuật chia khung hình, thể hiện ánh sáng, bóng tối, hành động, kí hiệu các tình huống,… để kể lại câu chuyện sống động nhất Điều này khiến manga có nét tương đồng với điện ảnh Có thể nói, manga chính là “bộ phim” trên trang giấy (trừ việc manga không có âm thanh)

1.2: Về định nghĩa “Anime”

Anime là từ vay mượn tiếng Anh của từ Animation (nghĩa là phim hoạt hình) để chỉ những bộ phim hoạt hình mang phong cách Nhật Bản 4Khác với manga, anime ra đời khá lâu về sau (khoảng đầu thế kỉ 20) Xuất phát ban đầu là khi hoạt hình phương Tây

có những bước chuyển biến lớn và tạo ra được hàng loạt độc giả hâm mộ, sau đó, các họa

sĩ Nhật Bản đã bắt tay vào nghiên cứu cách làm hoạt hình

1.3: Một vài đặc điểm chung của Manga và Anime

Có thể nói Anime và Manga là hai loại hình có mối liên hệ cộng sinh với nhau, sự phát triển của Manga sẽ tạo nên nền móng phát triển Manga Ngược lại, sự phát triển kỹ thuật, cách làm phim của Anime sẽ giúp truyền tải thông điệp, nội dung từ Manga trọn vẹn, sâu sắc hơn Hầu hết các tác phẩm manga nổi tiếng sẽ được chuyển thể thành anime Hơn nữa, đối tượng hướng đến của cả hai loại hình này rất đa dạng, không chỉ đơn thuần là trẻ em như mọi người vẫn lầm tưởng Cả anime và manga đều có chia rõ ràng từng thể loại riêng phù hợp với từng giới tính, từng độ tuổi

2 Lịch sử phát triển

2.1: Manga

Lịch sử hình thành và phát triển manga có thể chia thành 5 mốc chính:

+ Thời kỳ khởi thủy của Manga (tranh mạn họa) ( ~700 – 1814)

Bắt đầu từ những tranh biếm họa được phát hiện vào những năm 710 SCN (~cuối thời Nara- Nhật), tranh mạn họa tiếp tục phát triển mạnh ở thời Heian (794-1185) phản ánh lại đời sống quý tộc và triều đình Nhật, cũng như là phương thức để phục vụ cho mục đích rao giảng giáo lý Đại thừa Cho đến năm 1798, thuật ngữ “manga” lần đầu tiên được

4 Lesley Aeschliman (2007) “What Is Anime?” Bell a Online Truy cập 4/6/2021.

12

sử dụng để chỉ những tác phẩm của nhà thơ, họa sĩ Santo Kyoden Vào năm 1814,

“manga” xuất hiện trên tên sách Manga Hyakujo của Aikawa Minwa và Hokusai Manga (phân loại hình vẽ từ các tác phẩm ukiyo-e) của Katsushika Hokusai Như vậy, từ thế kỷ

19 trở về trước, “manga” được hiểu theo nghĩa là những bức vẽ tràn trên trang giấy, có thể mang một câu chuyện nào đó hoặc không

+ Thời kỳ những bức tranh có chữ đầu tiên (1855-1895)

Thời kì này, cánh cửa ngoại giao Nhật Bản một lần nữa mở ra thế giới Một trong

số đó, những "dải truyện tranh ngắn" cũng được du nhập, trở thành chất xúc tác làm nên Manga, một bộ phận thống trị của thị trường xuất bản Nhật hiện nay Manga thời kỳ này được gọi là Ponchi e Nhật bắt đầu cho xuất bản những tờ tạp chí với nội dung biếm họa -với độ dày từ 1 4 trang, đồng thời thuê những họa sĩ nước ngoài để dạy cho học sinh của -

họ về đường nét, màu sắc, dáng điệu

+ Thời kỳ nở rộ của các tạp chí và những bộ truyện tranh đầu tiên

a Sự nở rộ của các tạp chí (1895 – 1923)

Khi thấy tạp chí châm biếm phát triển và đạt được nhiều hưởng ứng từ công chúng, các ông chủ tòa soạn thấy cơ hội mở rộng đối tượng đọc sản phẩm của mình bằng cách tạo thêm nhiều sản phẩm tạp chí khác có chủ đề đa dạng hơn Và hơn 20 năm đầu thế kỷ

20 là thời kỳ bùng nổ của các tạp chí và nhà xuất bản, với những với những bộ truyện tranh cho người lớn và trẻ nhỏ được đăng trên các báo và tạp chí Còn có một nghiệp đoàn manga được tạo ra và lớn mạnh trên toàn Nhật Bản vào năm 1923

b Những bộ truyện tranh nổi tiếng đầu tiên (1930-1941)

Norakuro và Mickey no Katsuyaki là hai bộ truyện tranh nổi tiếng đầu tiên của Nhật, xuất hiện vào những năm 1930, 1931, dựa theo nét vẽ và nhân vật hoạt hình của Walt Disney (Mỹ) Từ năm 1931 đến năm 1945, sức mạnh của Nhật Bản tại Châu Á đã tăng lên, nhưng chiến tranh với Mỹ đã dẫn đến thất bại Manga là một công cụ mạnh mẽ

để tuyên truyền thời chiến, nhưng chính quyền không thể xóa bỏ hoàn toàn những ảnh hưởng bên ngoài Chuột Mickey của Disney đã trở thành một biểu tượng ở Nhật Các nhân vật lấy cảm hứng từ Mickey vừa có thể là đặc vụ của phe đối lập, lại vừa có thể là vị khách đáng được chào đón

13

Sau Thế chiến II, mặc dù là nước thua trận, một phần lãnh thổ bị Mỹ và Liên Xô chiếm đóng nhưng chính những năm bị chiếm đóng này văn hóa của Nhật lại ngày càng được thế giới biết đến rộng rãi, không phải thông qua những cuộc xâm chiếm, mà thông qua manga

Người đầu tiên đưa manga vươn ra thế giới là Tezuka Osamu (1928 – 1989) với tác phẩm Astro Boy Truyện tranh Nhật Bản, kể từ ông, bắt đầu trở thành đối trọng với truyện tranh Mỹ Cũng kể từ đây, nhắc đến “manga” là nhắc đến truyện tranh Nhật Bản với ý nghĩa đầy đủ nhất của nó: truyện kể bằng tranh, thể hiện qua các khung hình mang phong cách điện ảnh, có các khung thoại bong bóng và sử dụng những kỹ thuật biểu hiện đặc thù Ngay sau đó, Manga tiếp tục vang xa ngoài thế giới với cái tên Fujiko F Fujio, tác giả của Doraemon Họ là nền tảng vững chắc để một loạt các tác giả manga và các đề tài mới lạ xuất hiện và đến với bạn bè quốc tế

+ Manga tự khẳng định vị trí (2000 – nay)

Từ 2000 đến nay, ngoài những xu hướng đã từng tồn tại và vẫn còn duy trì, manga ngày càng phát triển rộng rãi cả về số lượng tác giả lẫn số lượng tác phẩm Sự phân chia thể loại cũng đa dạng và phức tạp hơn Cùng với sự phát triển của internet, manga đã và đang trở thành một hiện tượng toàn cầu

2.2: Anime

- Khởi nguồn của anime

Năm 1914, việc truyện tranh của Mỹ và Châu Âu du nhập vào Nhật Bản đã làm cho những họa sĩ tranh biếm họa thời đó cảm thấy hứng thú với loại hình nghệ thuật mới

mẻ này Từ đó dẫn đến việc bộ phim hoạt hình chuyên nghiệp đầu tiên của Nhật Bản đã được chào đời vào năm 1917 Dù vậy, hoạt hình Nhật Bản vẫn chưa trở thành loại hình giải trí được ưa chuộng, vì người ta còn đang mải bàn luận về các tác phẩm cực kỳ thành công của cây đại thụ Walt Disney

- Tezuka Osamu - người tiên phong thúc đẩy sự phát triển anime

Không dừng lại ở đó, trong những năm 70, Tezuka Osamu tiếp tục là người đứng đầu ngọn sóng, truyền cảm hứng cho hàng nghìn lớp hậu bối, từ đó thúc đẩy nền công nghiệp phim hoạt hình với nhiều thể loại và phong cách khác nhau lần lượt ra đời

- Sự ra đời của đế chế Ghibli và sự vươn tới Hollywood của Anime

Nửa cuối thế kỷ 20, anime du nhập sang các nước phương Tây và được người xem khắp thế giới yêu mến Khán giả phương Tây nói riêng và phần còn lại của thế giới nói chung đã công nhận những điểm mới mẻ, sáng tạo trong những bộ phim hoạt hình Nhật Bản Miyazaki Hayao cùng xưởng phim hoạt hình Ghibli là những huyền thoại sống có công đưa anime vươn tầm thế giới và đạt các giải thưởng Oscar danh giá qua bộ anime Spirited Away (Vùng Đất Linh Hồn), Castle in the Sky (Lâu Đài Trên Không), Grave of the Fireflies (Mộ Đom Đóm),

Không dừng lại ở đó, hoạt hình Nhật Bản còn tạo ra một sự ảnh hưởng lớn lên những bộ phim đình đám của Hollywood Có thể kể đến phim điện ảnh The Matrix (Ma Trận) của chị em nhà Wachowski được lấy cảm hứng từ anime “Ghost in the Shell” (1995) của Oshii Mamoru Hay bộ phim Requiem for A Dream (2000) của đạo diễn Darren Dronofsky cũng đã vay mượn một số khuôn hình trong anime Perfect Blue của Kon Satoshi vì nó quá ấn tượng Dark City (Thành Phố Bóng Đêm) cùng nhiều phim khoa học viễn tưởng sau này đều thừa hưởng từ anime nổi tiếng Akira ra mắt năm 1985 Những điều này đã chứng minh sự trưởng thành và vươn lên của hoạt hình Nhật Bản, có vị thế và tầm ảnh hưởng lớn tới bạn bè quốc tế

có quy mô lớn đến nỗi làm lu mờ cả hai quốc gia hàng đầu thế giới về xuất bản truyện tranh là Mỹ và Pháp7

Theo làn sóng Anime - Manga, ngôn ngữ Nhật Bản cũng trở nên thịnh hành, được nhiều người lựa chọn là ngôn ngữ thứ hai Trung tâm Giao lưu Văn hóa Nhật Bản công bố

số lượng người nước ngoài học tiếng Nhật ở nước ngoài tăng từ 127.000 năm 1979 lên gần 4 triệu năm 2012 nhờ văn hóa đại chúng Nhật Bản (anime, manga, J-pop)8 Ngoài ra, thật không khó để bắt gặp những phong cách ăn mặc kiểu Nhật Bản với kiểu trang phục đồng phục nữ sinh, phong cách lolita, hay những quán cà phê, quán ăn đậm phong cách Nhật Bản - tất cả đều là sự du nhập của làn sóng Anime - Manga Mặt khác, anime và manga luôn có mối liên kết chặt chẽ với các ngành kinh tế khác, đặc biệt là ngành công nghiệp game, cosplay, âm nhạc, các phụ kiện đi kèm, du lịch,… Điều này chứng tỏ sức ảnh hưởng vô cùng lớn của anime và manga

5 Dr.Jackal 2016 “Disney và anime đã ảnh hưởng đến hoạt hình hiện đại thế nào?” Gamek Truy cập 6/6/2021 6

Tổ chức Xúc tiến Mậu dịch Nhật Bản 2005 “Japan Animation Industry Trends” Truy cập 6/6/2021

7 “Manga khi người Nhật viết truyện tranh (Bài 2)”- thethaovanhoa.vn Truy cập 6/6/2021 <

https://thethaovanhoa.vn/van-hoa/manga- khi -nguoi-nhat-viet-truyen-tranh-bai-2-n20101107165816941.htm > 8

Kuroshio Shuppan 2013 [Điều kiện hiện tại của giáo dục tiếng Nhật ở nước ngoài: Báo cáo về các tổ chức giáo dục

tiếng Nhật năm tài chính 2012] Trung tâm Giao lưu Văn hóa Nhật Bản