Tiểu luận : TỪ TÌNH HUỐNG TRUYỆN CHO ĐẾN XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN NGUYỄN MINH CHÂU

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘITRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂNKHOA VIỆT NAM HỌC VÀ TIẾNG VIỆT TIỂU LUẬN MÔN HỌC CHỦ ĐỀ: TỪ TÌNH HUỐNG TRUYỆN CHO ĐẾN XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TRUY

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘITRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

KHOA VIỆT NAM HỌC VÀ TIẾNG VIỆT

TIỂU LUẬN MÔN HỌC

CHỦ ĐỀ: TỪ TÌNH HUỐNG TRUYỆN CHO ĐẾN XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN NGUYỄN MINH CHÂU

Giảng viên : Thầy Phạm Phú Tỵ Sinh viên thực hiện : Đào Thị Thơm

Trần Thị Thắm Trần Thị Thoan

Hà Nội - 2014

MỞ ĐẦU

Nguyễn Minh Châu là một trong số những nhà văn tiêu biểu của nền văn họchiện đại Các sáng tác của ông trước và sau năm 1975 đều là những bức tranh hiệnthực về con người, về đời người Điều khác biệt giữa ranh rới sáng tác trong và saukháng chiến là ở phong các của ông, một mặt là hiện thực lãng mạn và dần chuyểnsang hiện thực tỉnh táo Bản thân của ông đã trăn trở và khao khát đổi mới văn học –nó đều được nằm, được in sâu trong mỗi tác phẩm của Ông

CHƯƠNG 1 NGUYỄN MINH CHÂU VÀ MỘT SỐ TÁC PHẨM TIÊU BIỂU

1.1 Tác giả Nguyễn Minh Châu – cuộc đời và sự nghiệp

Nguyễn Minh Châu sinh ngày 20 tháng 10 năm1930 tại làng Thơi, xã QuỳnhHải, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An

Năm 1944-1945, Ông học tại trường Kỹ nghệ Huế và tốt nghiệp thành chung.Năm 1950, Ông học chuyên khoa trường Sỹ quan Trần Quốc Tuấn Những nămsau, Ông công tác trong các đơn vị trực thuộc sư đoàn 302

Năm 1961, Ông theo học trường Văn hóa Lạng Sơn Đến năm 1962, Ông vềcông tác ở tạp chí Văn nghệ Quân đội

Sự nghiệp Nguyễn Minh Châu bắt đầu với văn học không phải là sớm so vớinhững tên tuổi trong giai đoạn văn học này, sáng tác của Nguyễn Minh Châu khôngphải được biết đến trong tiểu thuyết Cửa Sông xuất bản năm 1967, mà trước đó cónhững sáng tác được đăng trong tạp chí Văn nghệ Quân đội, viết về sức mạnh củanhững con người chiến đấu trong cuộc kháng chiến chống Mỹ của quân dân miền Bắc.Tiếp theo đó là tập truyện ngắn “Những vùng trời khác nhau” xuất bản năm 1970 vàsau đó là tiểu thuyết “Dấu chân người lính” xuất bản năm 1972, đã thể hiện nhữngkhát vọng sống, khát vọng tự do khi mà con người trong đó đều đứng lên, lao lên xảthân vì việc nước, bất chấp những đau thương và họ vươn lên vì lý tưởng

Đến năm 1977, là sự ra đời của tiểu thuyết “Lửa từ ngôi nhà” và “Miền cháy”.Nếu như trong kháng chiến, hình ảnh hiện thực của nhân vật là những lý tưởng cao cả,đẹp đẽ tồn tại trong đồng đội, trong mỗi người lính thì những tác phẩm hậu chiến lạimang một màu sắc hiện thực khác – hiện thực tỉnh táo “Miền cháy” được đánh giánhư một dấu gạch mới giữa 2 thời kỳ sáng tác trước và sau kháng chiến Vẫn là nhữngkhía cạnh hiện thực, vẫn là chủ đề về lý tưởng, sức mạnh chiến thắng, lòng yêu nướctiềm ẩn trong mỗi con người Thì ở “Những người đi từ rừng xa” sáng tác năm 1982lại ở một khía cạnh khác Cũng là người lính trong “Miền cháy” nhưng người lính ởtác phẩm này lại bộc lộ những lo âu về hiện thực của cuộc đời người nông dân cởi bỏáo lính mà ra

Năm 1982, Truyện ngắn “Bức tranh” được công bố trên báo Văn nghệ, mặc dùđược viết năm 1976 như là một nét mới trong sáng tác của Nguyễn Minh Châu, đó là

quá trình tự nhận thức, tự đánh giá bản thân của nhân vật, khắc họa nội tâm nhân vậtnhư là muốn ám chỉ con người trong thời bình nói chung và chính tác giả nói riêng.

Ngay sau đó là những tác phẩm ngắn ra đời trong khoảng thời gian từ 1980 chođến khi Nguyễn Minh Châu mất

Đó là: “Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành” – năm 1983, đó là những dònghồi tưởng “nhanh” về quá khứ của nhân vật cô y sỹ tên Quỳ, dường như quá khứ,chiến tranh không lúc nào khiến cho con người ta phải ngừng suy nghĩ, nó như mộtchuyến tàu tốc hành đi qua những biến cố thời gian, những biến cố của nhân vật, đốivới Quỳ dù cho nhân thức của cô có phần “không bình thường” của căn bệnh tâm thần

“Bến quê” ra đời năm 1985, một lần nữa như sự chiêm nghiệm về cuộc đời với nhữngtriết lí sâu sắc về hành trình của con người Thế nhưng, ở “Chiếc thuyền ngoài xa”năm 1988, lại là những quan niệm, triết lí khác, không tĩnh lặng như nhân vật Nhĩ, màvận động như “Chiếc thuyền ngoài xa” vận động trong nội tâm của nhân vật Phùng,một hình ảnh đẹp, toàn bích của con thuyền lại chứa đựng những nỗi đau của ngườiphụ nữ Dường như sau “Bức tranh” tác giả đã tỉnh táo hơn với những hiện thực xẩy raxung quanh, không phải để phê phán, ông viết lên nó chỉ để ông và chúng ta chiêmnghiệm về đời người

Sau đó, năm 1989, tập truyện “Cỏ lau” ra đời, trong đó “Khách ở quê ra” và

“Phiên chợ Giát” như một lần nữa chứng minh cái nhận thức sâu sắc của ông về đờithường của người nông dân chuyển mình với công cuộc chủ nghĩa xã hội

Hoàn thành, “Phiên chợ Giát” năm 1989 cũng là lúc ông qua đời ngày 23 tháng

1 năm 1989, tuy những tác phẩm của ông không đồ sộ nhưng lại có giá trị vô cùng tolớn Đúng như Nguyên Ngọc nhận định: Nguyễn Minh Châu “người mở đường tinhanh và tài năng nhất”

Năm 2000, Ông được Nhà nước truy tặng giải thưởng Hồ Chí Minh về văn họcnghệ thuật cho các tác phẩm: Cửa sông, Dấu chân người lính, Người đàn bà trênchuyến tàu tốc hành

1.2 Một số tác phẩm tiêu biểu

1.2.1 Bức tranh

Truyện được viết vào năm 1975, là tác phẩm đánh dấu cho 1 hướng tìm tòi mớitrong sáng tác của Nguyễn Minh Châu Cũng có thể gọi đây là truyện tự nhận thức, tựthú về nhân cách

Toàn bộ truyện xoay quanh sự ra đời và số phận của một bức kí họa “Chândung chiến sỹ Giải phóng” mà người họa sĩ đã vẽ vội trong nửa giờ theo nguyện vọngcủa một anh chiến sỹ trẻ Người họa sĩ đi thực tế chiến trường đã từ chối vẽ bức tranhtruyền thần cho một anh bộ đội giải pháp vô danh Nhưng ngay sau đó, chính anh bộđội trẻ này lại là người “thồ” tranh để cho người họa sĩ đưa ra những tác phẩm củamình từ chiến trường lớn về hậu phương lớn tham gia một cuộc triển lãm quy mô.

Hơn thế, chính người chiến sĩ trẻ đã dũng cảm và chu đáo này đã cứu được họasĩ thoát khỏi dùng lũ cuốn Người họa sĩ đã rất xúc động và hăng hái nhận lời vẽ choanh, khi biết bức chân dung người chiến sĩ muốn gửi về cho mẹ ở hậu phương Và bứcchân dung Chiến sĩ giải phóng ra đời chỉ trong nửa giờ của buổi sáng hôm sau

Thế nhưng, về hậu phương, người họa sĩ đã không giữ lời hứa, anh không đưabức truyền thần ấy đến với người mẹ đau khổ mà đưa đến cuộc triển lãm nghệ thuật ởnước ngoài Từ đó, nó sống một cuộc đời khác, nó có mặt trong các tạp chí chuyênngành khắp thế giới Và tác giả của nó trở thành người nổi tiếng Sự nổi tiếng làm chongười họa sĩ bội tín, đựa lại tai hại lớn là gián tiếp làm cho người mẹ anh chiến sĩ bịmù Trận bão lòng xảy đến từ khi người họa sĩ tình cơ ghé đến một quán hớt tóc tiêu

sơ nhưng lại có treo bức truyền thần danh giá của mình Thì ra, sau chiến tranh ngườichiến sĩ vô danh kia vẫn nguyện trở về nhưng người mẹ của anh đã mù lòa Anh lấynghề hớt tóc để sinh nhai Người họa sĩ hết sức hối hận, muốn chộc lại lỗi lầm củamình nhưng anh không có cách nào thực hiện được vì người thợ hớt tóc kia vẫn thảnnhiên như không hề nhận ra người họa sĩ thất hứa khốn nạn Trong cảm hứng phán xét,người họa sĩ đã về một bức chân dung tự họa nhằm thể hiện “khuôn mặt bên trong củachính mình”

1.2.2 Bến quê

Bến Quê in trong tập truyện cùng tên của Nguyễn Minh Châu xuất bản năm

1985, đây là tác phẩm chứa đựng những phát hiện mang tính chiều sâu về cuộc sống

Nhĩ là nhân vật chính của truyện, anh từng đi khắp nơi trên trái đất, nhưng cuốicuộc đời thì lại lâm bệnh hiểm nghèo, đến nỗi không thể tự dịch chuyển mình vàimươi phân trên chiếc phản gỗ kê gần cửa sổ Cả đời Nhĩ đã đi tới không sót một xóxỉnh nào trên trái đất, duy chỉ có cái bờ sông Hồng ngay trước của sổ nhà mình là anhchưa bao giờ đặt chân tới Chính cái lúc này anh mới phát hiện ra bãi bồi bên kia sôngcủa quê hương mình thật đẹp, thật quyến rũ Và cũng phải đến lúc này, Nhĩ mới cảm

nhận được hết sự tần tảo, vất vả, tình yêu thương và đức hy sinh thầm lặng của vợmình là chị Liên Trong anh dâng lên một khát khao muốn được đặt chân lên cái bờsông bên kia một lần, anh nhờ Tuấn, đứa con trai thứ hai của mình thực hiện ước mơđó Đứa con này không hiểu ý bố nên đã miễn cưỡng chấp nhận yêu cầu Trên đường

đi thằng bé lại bị cuốn vào một đám người chơi phá cờ thế trên hè phố mà bỏ lỡchuyến đò duy nhất trong ngày Nhĩ đã chiêm nhiệm ra quy luật phổ biến của đờingười: “con người ta trên đường đời thật khó tránh được những cái điều vòng vèo hoặcchùng mình”

Đến cuối chuyện, Nhĩ đã dùng chút sức cuối cùng của mình để nhô người rangoài cửa sổ, giơ một cánh tay gầy guộc ra khoát khoát – y như đang khẩn thiết rahiệu, khi thấy chiếc đò ngang mỗi ngày một chuyến chở khách qua lại hai bên sôngHồng vừa chạm mũi vào đầu bên này

1.2.3 Chiếc thuyền ngoài xa

Được rút ra từ tập truyện “Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành” sau đó được

in lại trong tập “Chiếc thuyền ngoài xa” năm 1987

Để có thể xuất bản một bộ lịch nghệ thuật về thuyền và biển thật ưng ý, trưởngphòng Nguyên đề nghị nghệ sĩ nhiếp ảnh Phùng phải tìm chụp bổ sung một cảnh biểnbuổi sáng có sương mù Kết hợp đi thăm Đẩu – người bạn chiến đấu năm xưa giờ đanglà chánh án tòa án Huyện Phùng đi đến một vùng biển miền Trung cách Hà Nội hơn

600 cây số Đây từng là nơi anh đã chiến đấu thời đánh Mỹ Phùng đã “phục kích”mấy buổi sáng mà chưa chụp được bức ảnh nào Sau gần một tuần suy nghĩ, tìm kiếm,anh quyết định chụp cảnh thuyền đánh cá thu lưới vào lúc bình minh Phùng vô cùngmãn nguyện vì đã chụp được một bức ảnh nghệ thuật toàn bích

Nhưng khi chiếc thuyền vào bờ, anh ngạc nhiên đến sững sờ khi chứng kiến từchính chiếc thuyền đó, cảnh người chồng vũ phu đang đánh đập vợ mình một cách dãman Phùng chưa kịp xông ra ngăn cản thì thằng Phác – con của họ đã lao tới giậtchiếc thắt lưng quất vào người cha để bênh mẹ Biết Phùng đã chứng kiến sự tàn bạocủa cha mình, thằng Phác đâm ra căm ghét anh Cảnh tượng này những ngày sau đó lạitiếp diễn, chỉ khác lần này khi lão đàn ông vừa rời khỏi thuyền thì có thêm đứa con gáicũng bơi vào bờ, rượt theo em nó và giành được con dao găm thằng Phác dấu trongcạp quần Phùng đánh nhau với lão đàn ông và bị thương nhẹ Theo lời mời của chánhán Đẩu, người đàn bà hàng chài đã đến tòa án huyện Tại đây, người phụ nữ ấy đã từ

chối sự giúp đỡ của Đẩu và Phùng, nhất quyết không bỏ người chồng vũ phu Chị đãkể câu chuyện về cuộc đời mình và đó cũng là lí do giải thích cho sự từ chối trên Lí

do chị không muốn bỏ chồng vì gia đình họ cần một người đàn ông để chèo chống lúcphong ba và nuôi cả một đàn con Người đàn bà chấp nhận sống nhẫn nhục trong sựngược đãi của chồng là vì những đứa con Một người đàn bà có tình thương con vô bờbến, sự cảm thông cho chồng, thấu hiểu lẽ đời đó chính là quyền uy có sức công phálớn nhất để cảm thông cả pháp luật mà một người lao động lam lũ có được

Rời khỏi vùng biển với khá nhiều bức ảnh, Phùng đã có một tấm được chọn vàobộ lịch “tĩnh vật hoàn toàn” về “thuyền và biển” Tấm ảnh của Phùng trong năm ấy vànhiều năm về sau vẫn còn được treo ở nhiều nơi, nhất là trong các gia đình sành vềnghề thuật Nhưng cứ mỗi lần Phùng nhìn bức ảnh, những ám ảnh, trăn trở về hình ảnhngười đàn bà vùng biển lại đến với anh

1.2.4 Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành

Được in trong tập truyện ngắn “Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành” xuấtbản năm 1983 Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành là câu chuyện về người đàn bàtên Quỳ Những năm tháng tốt đẹp nhất, nồng nhiệt nhất của cô đều năm trong thờichiến tranh, khi mà cô đã yêu và cũng được rất nhiều người yêu Quỳ đã yêu hòa mộtanh trung đoàn trưởng bằng một tình yêu say đắm, nông nhiệt, tôn thời anh như một

“thánh nhân” nhưng rồi chị thất vọng vì anh cũng chỉ là một con người bình thườngnhư bao con người khác Cái chết của Hòa đã làm Quỳ bị ám ảnh suốt cuộc đời Đôibàn tay dấp dính mồ hôi trước đây của Hòa làm chị ghê sợ thì bây giờ đây lại đem đếncho chị sự tiếc thương vô hạn Đó là đôi bàn tay của một con người tài giỏi

Trong khi đó, bác sĩ mặt trần tiền phương, và rất nhiều chàng lĩnh trẻ cũng đãyêu thầm cô và ôm trọn mối tình mình cho đến lúc ngã xuống, hy sinh ở mặt trận Côlần lượt tìm kiếm cho mình một tình yêu đích thực trong vô vọng Bởi cô không thểtìm được một giá trị thật cao cả để xứng đáng với những gì đồng đội cô đã hi sinh VớiHậu, cô chỉ thấy anh là một người “bình thường” thì chính anh lại mang phẩm chất củamột “thánh nhân” trong tình yêu Anh đã ngã xuống cho tình yêu, anh cho đi màkhông cần nhận lại Quỳ không thể quên được khi tận mắt chứng kiến cái chết của mộtngười mình yêu và một người yêu mình Cô yêu bác sĩ Thương thật thà, thầm lặng và

Ph người bạn cũ của Hòa – một thanh niên đã tuyệt vọng với đời, Quỳ lấy Ph vớimong muốn cứu lấy một tài năng

Quỳ luôn sống trong những mộng tưởng, phiêu du cùng hoài niệm Người tađưa cô vào bệnh viện tâm thần Hòa bình đã không thể làm lành hết những vết thươngở trong cô Sự khắc nghiệt của chiến tranh là thế Sự khắc nghiệt đó đã in dấu lên cuộcđời của mỗi con người.

1.2.5 Phiên chợ Giát

Được viết vào năm 1989 Truyện kể về nhân vật ông Khúng đi chợ bán con bòđã già cho hàng thịt ở chợ cầu Giát Đây là cuộc hành trình từ nhà tới chợ, từ lúc ôngthức dậy khoảng 2, 3 giờ sáng đến 7 giời sáng Một quãng đường ngắn khoảng 5 tiếngđồng hồ nhưng nó dường như được kéo dài hơn bởi những hồi tưởng được sống lại.Những đau khổ, những nhọc nhẵn, những phi lí, những đọa đầy, sự lừa đảo, ranh giớigiữa sự sống và cái chết Cùng với đó là những giọt nước mắt đắng cay ngày lão rờilàng ra đi kiếm ăn Lão Khúng - “người nông dân suốt đời đi sau con bò vạch nhữngluống cày trong đêm tối” Đó là chân dung một người nông dân làm ăn cá thể, lạchhậu, cũng là một khái quát nghệ thuật độc đáo, như là 1 nơi hội tụ sự đổi mới, cách tâncủa Nguyễn Minh Châu Khi nhân vật ý thức được bản thân mình xảy ra 1 bị kịch: thì

ra bò khoang và lão chỉ là một Bò khoang là biểu tượng của sự cần cù nhẫn nại và sứcbền bỉ chịu đựng “kiếp trâu bò vô thức” Còn lão tuy là chủ nhân nhưng lại vất vả vớimiếng cơm manh áo thì cũng không khác gì kiếp trâu bò Lao mang bò đi bán nhưngcuối cùng cũng đã quyết đình thả nó về với cuộc sống hoang dã vốn có của nó Tuynhiên, sự trở về của bò khoang đã xóa tan giấc mơ “tự giải thoát” của lão Khúng: cáigọi là nô lệ truyền kiếp đã trở thành thói quen tới mức có thể làm cho người ta đánhmất khả năng tự giải thoát, khả năng tìm đến với tự do

1.2.6 Khách ở quê ra

Truyện được viết vào năm 1984 Truyện kể về nhân vật Khúng khi lão ra Hà Nội thămngười chú ruột của mình – chú Định Cuộc trò chuyện giữa 2 chú cháu là sự hồi tưởnglại quá khứ từ khi Khúng bỏ làng lên vùng đất triền phía Tây của miền Trung với ước

mơ dùng bàn tay của mình vỡ đất đổi mới Khúng từng cứu 1 người con gái tên Huệđúng lúc cô 1 mình “vượt cạn” trong rừng Quá khứ của Huệ không được tốt đẹp khi

cô bị người yêu bỏ rơi đúng lúc mang trong mình giọt máu của anh ta Huệ đồng ý lấyKhúng với điều kiện Khúng không được tìm hiểu về quá khứ của mình Huệ đặt tênđứa con là Dũng Sau này Huệ lại vụng trộm với thắng Mới và đẻ ra bé Khoang Tuykhông phải con đẻ của mình nhưng Khúng rất yêu thương chúng Dũng đi bộ đội và

đưa về một co kĩ sư rất xinh đẹp tên là Loan Bà Huệ giật mình nghĩ rằng phải chăngđời người lặp lại đời người Nhờ sự cần cù, chịu khó, ngày ngày khẩn đất nhặt đá, 2 vợchồng Khúng đã chuyển từ cái “ổ gấu” sang cái chòi khác khá hơn Và dù có đi đâu 2vợ chồng Khúng vẫn không quên tổ tiên và không quên mình là cháu đích tôn của cảdòng họ, không quên cả đời mình phải gắn liền với hòn đất Trở về hiện tại, ông chúĐịnh đã dẫn đứa cháu ruột ở quê ra, đi choi khắp Hà Nội Lão Khúng quyết định dốctiền mua một bộ trục, vành và săm lốp ô tô, để lên 1 cỗ xe trâu thay cho chiếc xe cútkít cổ lỗ mà lão vẫn dùng để chở đá Cuối ngày, Khúng nói với ông chú là muốn tới

“cái nơi này” Cái nơi đó không phải ở đâu xa mà chính là nhà của Th-người trước đâyđã ruồng bỏ vợ lão Nhưng khi đến nơi, Khúng đã nhìn thấy thằng Dũng ở đó Lãolạng lẽ quay về và nuả đêm bắt tàu về với “đất cát hồn nhiên và hoang dã”

CHƯƠNG 2

Tình huống truyện là một trong những yếu tố không thể không nhắc đến trongtác phẩm tự sự Tình huống truyện chính là nền tàng, là bối cảnh đặc biệt được tạo rađể xây dựng nhân vật và triển khai cốt truyện

Nếu như những tác phẩm của Nguyễn Minh Châu giai đoạn trước năm 1975chủ yếu thể hiện tư tưởng yêu nước, quyết định hi sinh vì độc lập tự do thì nhân vậtcủa ông thường là những nhân vật được xây dựng trong tình huống căng thẳng, giaotranh giữa sự sống và cái chết để làm sao ai cũng bộc lộ được phẩm chất anh hùng.Trong mỗi con người mặc áo lính Tuy có sự xuất hiện của tình yêu đôi lứa, nhưng đóchỉ làm nền cho cái phẩm chất cao đẹp của người lính chống Mỹ, phẩm chất của cả 1thế hệ tuổi trẻ Việt Nam

Thế nhưng, sau chiến tranh, khi mà bản thân chính tác giả đã có cơ hội tiếp cậnvới đời sống hiện thực của người nông dân bước ra từ trong chiến trận, cởi bỏ áo línhthì những băn khoăn, trăn trở của tác giả về cuộc sống hiện thực đời thường càng đượcmở rộng Ở giai đoạn này, tình huống truyện “được chọn trong cái dòng xuôi chảy 1khoảnh khắc thời gian mà ở đó cuộc sống đậm đặc nhất, chứa đựng những ý nghĩanhất, 1 khoảnh khắc cuộc sống với một vài sự việc diễn biến sơ sài và bình thườngthôi, nhưng cũng buộc con người ở vào một tình thế phải bộc lộ ra cái phần tâm cannhất, cái phần ẩn náu sâu kính nhất, thậm chí có khi đó là cái khoảnh khắc chứa cả mộtđời người, một đời nhân loại” (Theo Nguyễn Minh Châu, Trang giấy trước đèn – Tậpphê bình tiểu luận Nxb Khoa học Xã hội Hà Nội - 1995)

Tình huống truyện chính là điểm mấu chốt để xây dựng nhân vật của NguyễnMinh Châu, nó còn là sự đánh dấu của những đổi mới trong phong cách của ông Từmột nhà văn viết tiểu thuyết là chủ yếu sang viết truyện ngắn có yếu tố tiểu thuyết; haychỉ từ chỗ chỉ viết về chiến tranh, ông chuyển sang viết về những hiện thực đời thườngcủa giai đoạn hậu chiến, nhân vật từ người nông dân mặc áo lính cho đến trút bỏ hìnhảnh của người lính trở về với hình ảnh của người nông dân

Tình huống truyện trong tác phẩm của Nguyễn Minh Châu có khi chỉ là nhữngtình huống của đề tài nhỏ, nhưng ở đó, tác giả đã xây dựng được nhân vật với tính

cách và tâm trạng hết sức hiện thực Đúng như Nguyễn Đăng Mạnh cho rằng: “Quan trọng nhất của truyện ngắn là tạo ra một tình huống nào đó Từ tình huống, bất nổi một tính cách nhân vật, bộc lộ một tâm trạng” Còn theo Lại Nguyên Ân: “Ở đây các tình thế đời sống được đưa ra như là thể hiện một sự chiêm nghiệm lẽ đời hơn là để phê phán một lối sống nào đó” Đúng vậy, khi tác giả đổi mới phong cách sáng tác của mình, từ “Bức tranh” cho tới “Phiên chợ Giát”, mặc dù là những tác phẩm sau năm

1975, song với tình huống truyện ngắn độc đáo, Nguyễn Minh Châu không chỉ thểhiện được chủ đề, không chỉ thống nhất nhân vật trong tình huống mà còn từ tìnhhuống đã xây dựng tính cách nhân vật trong mối quan hệ với các nhân vật với nhau;trong mối quan hệ giữa lý tưởng và đời sống

Sau năm 1975, sáng tác của Nguyễn Minh Châu có sự chuyển mình từ chủ nghĩa hiệnthưc lãng mạn sang chủ nghĩa hiện thực tỉnh táo Bởi vậy, ở giai đoạn sau năm 1975này, những sáng tác đó đều có sự chiêm nghiệm với đời, đúng như những gì mà trongquá trình xây dựng nhân vật trên nền tảng của tình huống được bộc lộ ra cho ngườiđọc

Nhận thức được vai trò của tình huống truyện đối với sáng tác truyện ngắn củaNguyễn Minh Châu, đã có nhiều tác giả với nhiều luận điểm, quan điểm phê bình khácnhau nhưng đều cho rằng trong các sáng tác của Nguyễn Minh Châu, tình huốngtruyện được chia làm 3 dạng thức cơ bản: Tình huống tương phản, tình huống thắt nútvà tình huống tự nhận thức (luận đề) Ở mỗi góc độ nghiên cứu khác nhau, thì các tácgiả lại xếp mỗi truyện vào một tình huống riêng Nhóm sinh viên dựa và kết quả củacác nghiên cứu trước cũng đồng tình với cách chia tình huống như vậy

Trước hết, với dạng thức tình huống tương phản: Đây là dạng tình huống sửdụng cho loại truyện viết về đời thường, mang tính triết lý thấm sâu của những vấn đềđời thường, hay điểm nhìn tương phản là cái mâu thuẫn giữa bên trong và bên ngoài;giữa cái bản chất với cái hiện thực Và ở trong dạng thức này, nhân vật được xây dựnglà những nhân vật đời thường, không đi sâu vào khắc họa tính cách nhân vật mà chỉquan tâm tới tính chất thế sự hơn

Trong dạng tình huống thắt nút, có thể thấy trong phần lớn tác phẩm củaNguyễn Minh Châu được xây dựng theo kiểu tình huống này Là một dạng tình huốngkhá phức tạp nhưng lại không gay cấn, ban đầu làm cho người đọc thấy hoàn toàn bìnhthường như sau rồi bùng nổ đỉnh điểm, nó không gây bất ngờ mà hoàn toàn tự nhiên,