Nghiên cứu khoa học DUNG HỢP TÔN GIÁO VÀ TÍN NGƯỠNG DÂN GIAN Ở CHÙA PHẬT TÍCH

Thay vào đó, chùavẫn còn lưu giữ được nhiều cổ vật có giá trị mang tầm cỡ quốc gia và những dấu ấn thể hiện rõ nét những sinh hoạt tâm linh của người Việt cổ mà ở trong mộtngôi chùa có s

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

KHOA VIỆT NAM HỌC VÀ TIẾNG VIỆT

BÁO CÁO NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CHUYÊN NGÀNH VIỆT NAM HỌC

DUNG HỢP TÔN GIÁO VÀ TÍN NGƯỠNG

DÂN GIAN Ở CHÙA PHẬT TÍCH

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do nghiên cứu 1

2 Mục tiêu nghiên cứu 2

3 Phạm vi nghiên cứu 2

4 Lịch sử nghiên cứu 2

5 Phương pháp nghiên cứu 4

CHƯƠNG I: KHÁI QUÁT VỀ CHÙA PHẬT TÍCH 5

1.1 Lịch sử hình thành và phát triển của chùa Phật Tích 5

1.2 Giá trị văn hóa của chùa Phật Tích 8

1.2.1 Giá trị giáo dục của chùa Phật Tích 9

1.2.2 Giá trị nghệ thuật của chùa Phật Tích 9

1.2.3 Giá trị du lịch của chùa Phật Tích 10

CHƯƠNG II: DUNG HỢP TÔN GIÁO VÀ TÍN NGƯỠNG DÂN GIAN QUA PHƯƠNG DIỆN KIẾN TRÚC VÀ ĐIÊU KHẮC 12

2.1 Kiến trúc ngôi chùa Phật Tích 12

2.2 Tượng phật A Di Đà 15

2.3 Tượng Hộ Pháp (bát bộ kim cương) 16

2.4 Tượng Người Chim 16

2.5 Chân cột chạm dàn nhạc 17

2.6 Tượng linh thú trước tòa tam bảo 17

2.7 Vườn tháp sau chùa 18

2.8 Một số công trình kiến trúc điêu khắc khác 19

CHƯƠNG III: DUNG HỢP TÔN GIÁO TÍN NGƯỠNG DÂN GIAN QUA PHƯƠNG DIỆN TRUYỀN THUYẾT, LỄ HỘI 20

3.1 Truyền thuyết “Từ Thức gặp tiên” 20

3.2 Lễ hội 21

KẾT LUẬN 23

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 24

PHỤ LỤC 25

MỞ ĐẦU

1 Lý do nghiên cứu

Chùa Phật Tích (còn gọi là Vạn Phúc Tự) là di tích lịch sử văn hóa đặcbiệt quốc gia Chùa Phật Tích nằm trên địa bàn diễn ra sự giao lưu tiếp biến giữatín ngưỡng bản địa với Phật giáo Ấn Độ (giao lưu tiếp biến giữa yếu tố bản địavới yếu tố ngoại lai), cùng với chùa Dâu hình thành nên trung tâm Phật giáo LuyLâu, là trung tâm phật giáo phát triển sớm hơn cả trung tâm Phật giáo LạcDương và Bành Thành của Trung Quốc Chính vì vậy, Chùa Phật tích còn đượccoi là cái nôi của Phật giáo Việt nam, nơi phát tích đạo Phật ở Việt Nam

Chùa được xây dựng vào năm 1057, triều vua Lý Thánh Tông nên về cơbản, chùa mang dáng vẻ kiến trúc, điêu khắc độc đáo của thời Lý Trong tiếntrình lịch sử hình thành và phát triển của ngôi chùa, trải qua nhiều triều đại vớinhiều thăng trầm của lịch sử, chùa đã được tôn tạo, phục dựng nhiều lần, vì vậyngôi chùa không còn giữ được những nét cổ xưa như trước Thay vào đó, chùavẫn còn lưu giữ được nhiều cổ vật có giá trị mang tầm cỡ quốc gia và những dấu

ấn thể hiện rõ nét những sinh hoạt tâm linh của người Việt cổ mà ở trong mộtngôi chùa có sự hỗn dung giữa những nền văn hóa ngoại lai (tôn giáo – chủ yếu

là Phật giáo) với yếu tố bản địa (phong tục tập quán, tín ngưỡng dân gian) vớinhững dấu ấn lịch sử văn hóa như vậy, chùa Phật Tích được đánh giá là ngôichùa cổ nhất nước ta Chính vì lẽ đó, tìm hiểu về lịch sử tồn tại và phát triểncũng như nghiên cứu những nét văn hóa độc đáo của chùa Phật Tích sẽ là mộttrong những đóng góp cho việc đi sâu vào tìm hiểu đời sống tâm linh của ngườidân vùng Kinh Bắc nói riêng cũng như của người Việt Nam nói chung trong tiếntrình dung hợp giữa tín ngưỡng bản địa với các nền văn hóa lớn

Từ quá trình khảo sát và qua những hiểu biết trên, chúng tôi đã chọn

nghiên cứu đề tài: “Dung hợp tôn giáo và tín ngưỡng dân gian ở chùa Phật

Tích” nhằm có cái nhìn tổng quát hơn về vị trí, vai trò, giá trị của chùa Phật

Tích đối với nền văn hóa dân tộc

2 Mục tiêu nghiên cứu

- Đi sâu vào làm rõ quá trình dung hợp tôn giáo mà chủ yếu là Phật giáo

và tín ngưỡng dân gian ở chùa Phật Tích trên cả hai phương diện tín ngưỡng hóaPhật giáo và Phật giáo hóa tín ngưỡng dân gian

- Thông qua việc nghiên cứu quá trình dung hợp tôn giáo và tín ngưỡngdân gian của người Việt cổ để khẳng định tầm quan trọng và giá trị của chùaPhật Tích Hơn thế nữa, còn tạo cơ sở lý luận cho việc quy hoạch và thực hiệnnhững chính sách bảo tồn và phát huy những giá trị của chùa Phật Tích cũngnhư các ngôi chùa Việt cổ

3 Phạm vi nghiên cứu

- Nghiên cứu chùa Phật Tích qua các triều đại và niên đại lịch sử

- Nghiên cứu và tìm hiểu quá trình dung hợp tôn giáo và tín ngưỡng dângian của người Việt cổ qua mô hình chùa Phật Tích từ các phương diện: Kiếntrúc, điêu khắc, truyền thuyết và lễ hội

4 Lịch sử nghiên cứu

Qua tìm hiểu, chúng tôi thấy có khá nhiều tác giả và nhiều nghiên cứuquan tâm đến vấn đề dung hợp giữa tôn giáo với tín ngưỡng bản địa, song nhữngnghiên cứu đó có những cách tiếp cận khác nhau như: lịch sử văn học, mỹ thuậthọc hay văn hóa học, và hầu như là tập trung tiếp cận ở phạm vi vĩ mô, chỉ tập

trung nghiên cứu tôn giáo hoặc tín ngưỡng một cách riêng biệt Bài “Phật giáo với sáng tạo nghệ thuật ở chùa Phật Tích” trong cuốn sách“Mỹ thuật Lý – Trần,

Mỹ thuật Phật giáo” của PGS TS Chu Quang Trứ đã tập trung nghiên cứu khía

cạnh kiến trúc, điêu khắc của ngôi chùa Phật Tích; tuy tác giả có đề cập đến sựdung hợp giữa tôn giáo và tín ngưỡng nhưng không rõ nét

Công trình “Lễ Hội Việt Nam” của tác giả Lê Trung Vũ và Lê Hồng Lý

đề cập hội chùa Phật Tích Song, tác giả vẫn tập trung tiếp cận vấn đề qua gócnhìn của lịch sử học hơn là làm rõ những yếu tố ngoại lai và bản địa ở phươngdiện lễ hội

Trong tạp chí nghiên cứu Phật học số 3/2011, nhà nghiên cứu Nguyễn

Hữu Ninh có bài “Một số bài thơ về chùa Phật Tích dưới góc nhìn văn hóa – nghệ thuật” nhắc đến chùa Phật Tích thuộc tỉnh Bắc Ninh (từ sự kiện Nguyễn Trãi viết “Vịnh cảnh chùa Phật Tích”) Cũng giống với những đề tài khác về

chùa Phật Tích thì nhà nghiên cứu cũng thông qua một số tác phẩm văn học dângian để gợi ý người tìm hiểu mường tượng về ngôi chùa Phật Tích qua khía cạnhlịch sử

Với các nhìn tổng hợp, cuốn sách: “Chùa Việt Nam” của Hà Văn Tấn

cũng có đề cập đến chùa Phật Tích, nhưng vẫn tập trung về tên gọi, niên đại củachùa và khái quát những di sản độc đáo của ngôi chùa, mà chưa thực sự quantâm nhiều đến những yếu tố Phật giáo và tín ngưỡng qua mô hình chùa PhậtTích

Ngày 10/5/2011, Viện Nghiên cứu Tôn giáo và Viện Nghiên cứu Phật họcphối hợp với trường Đại học Mỹ thuật đã tổ chức hội thảo khoa học với chủ đề:

“Phật Tích trong tiến trình lịch sử” diễn ra tại chùa Phật Tích (thôn Phật Tích,

xã Phật Tích, huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh) Hội thảo đã được đông đảo cácnhà khoa học, nhà nghiên cứu và các nhà quản lý văn hóa từ cấp Trung ươngđến địa phương tới dự hội thảo Những vấn đề được đề cập ở hội thảo chủ yếu đivào thảo luận, nghiên cứu và cung cấp những thông tin về các khía cạnh nghiêncứu ngôi chùa như: tên gọi, niên đại, tiến trình tồn tại và phát triển, quy mô xâydựng và trùng tu qua các giai đoạn lịch sử Hơn nữa, hội thảo cũng đi sâu vàophân tích những giá trị của các di sản điêu khắc, kiến trúc độc đáo và khẳng địnhnhững giá trị văn hóa của chùa Phật Tích, là di sản phong phú, đồng thời cònkhẳng định vai trò của các thiền sư cũng như của chùa Phật Tích đối với nềnPhật giáo Việt Nam, đặc biệt là dòng Thiền Lâm Tế nói riêng trong lịch sử Phậtgiáo Việt Nam Với chủ đề như vậy, chùa Phật Tích được các nhà khoa học, cácnhà nghiên cứu tiếp cận dưới góc nhìn của lịch sử học, từ đó đi nghiên cứunhững giá trị văn hóa của ngôi chùa

Thông qua quá trình đọc và tìm hiểu, đề tài chúng tôi đã kế thừa nhữngkết quả nói trên, đồng thời củng cố thêm những lý luận về vấn đề tôn giáo, tín

ngưỡng cũng như quá trình dung hợp tôn giáo với tín ngưỡng dân gian ở chùaPhật Tích.

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp phân tích tài liệu được thu thập ở nhiều nguồn như:internet, sách, báo, tạp chí…

- Phương pháp nghiên cứu khảo sát thực địa tại khu vực nghiên cứu vàtiến hành phỏng vấn đối tượng có liên quan như: Trụ trì chùa, các sư trong chùa,người dân xung quanh khu vực chùa

- Phương pháp nghiên cứu liên ngành: Vì đề tài liên quan đến yếu tố tôngiáo, triết học, văn hóa, văn học… nên người viết cố gắng áp dụng nhiều cách tưduy, lý luận khác nhau để làm sáng tỏ vấn đề

CHƯƠNG I: KHÁI QUÁT VỀ CHÙA PHẬT TÍCH 1.1 Lịch sử hình thành và phát triển của chùa Phật Tích

Chùa Phật Tích hiệu là Vạn Phúc tự, nằm ở phía Nam núi Phật Tích (haycòn gọi là núi Lạn Kha) thuộc thôn Phật Tích, xã Phật Tích, huyện Tiên Du, tỉnhBắc Ninh Chùa Phật Tích nằm ở địa bàn diễn ra cuộc gặp gỡ giữa Phật giáo Ấn

Độ và tín ngưỡng dân gian Việt cổ, cùng với chùa Dâu đã hình thành nên trungtâm Phật giáo Luy Lâu được nhận định là trung tâm Phật giáo có trước cả trungtâm Phật giáo Lạc Dương và Bành Thành của Trung Quốc Theo cuốn sách

“Phật giáo với văn hóa Việt Nam của tác giả Nguyễn Đăng Duy”có đưa ra thông tin từ sách “Thiền uyển tập anh” có chép chuyện Hoàng hậu Ỷ Lan thời

Lý đã hỏi nhà sư Trí Không về việc Phật giáo và nước ta từ bao giờ thì nhà sưTrí Không đã trích lời nhà sư Đàm Thiên - Trung Quốc khi trả lời thái hậu LinhNhâm vợ vua Tùy Văn đế, hỏi về tình hình Phật giáo ở xứ Giao Châu chúng ta

Nhà sư Đàm Thiên trở lời: “Xứ Giao Châu có đường thông sang Thiên Trúc, Phật giáo vào Trung Quốc chưa phổ cập đến Giang Đông, mà xứ Giao Châu ấy

ở Luy Lâu đã dựng được hơn 20 bảo tháp, độ được hơn 500 vị tăng, dịch được

150 bộ kinh rồi, thế là xứ ấy theo đạo Phật trước” Ngoài ra, Phật giáo Việt

Nam mang màu sắc của phật giáo Ấn Độ Trước khi có sự tiếp thu của Phật giáoTrung Hoa, nên từ Buddha đã được phiên âm sang tiếng Việt là Bụt Trong cuốn

sách “ Đạo đức Phật giáo với đạo đức con người Việt Nam” có nhắc tới Phật

giáo Giao Châu thời kì này mang sắc thái của tiểu thừa Nam Tông, trong con

mắt của Việt Nam nông nghiệp Bụt được hình dung như một vị thần dân đã toàn

năng có mặt ở khắp nơi để cứu giúp người tốt và trừng trị kẻ ác Sau đó ở nhữngthế kỷ tiếp theo, Phật giáo Giao Châu chịu ảnh hưởng của Phật giáo đại thừa

Bắc Tông từ Trung Hoa vào thì từ Bụt (Tiên) được thay bằng từ Phật và từ đó thì từ Bụt hay Tiên chỉ xuất hiện ở những tác phẩm văn học dân gian.

Từ đó càng khẳng định Phật giáo được truyền bá vào Việt Nam là

từ Ấn Độ và vùng Luy Lâu là trung tâm phật giáo đầu tiên của Việt Nam, sớmhơn hai trung tâm Lạc Dương và Bành Thành Vì lẽ đó, vùng Luy Lâu vô hìnhtrở thành nơi hội tụ các luồng văn hóa, điều đó giúp cho việc đạo Phật truyền bá

vào Việt Nam dễ dàng hơn, gắn với quá trình hoạt động, truyền bá đạo Phật của

nhà sư Ấn Độ là Khâu Đà La Lĩnh Nam Chích quái và Cổ châu Pháp Vân Phật bản hạnh ngữ lục có ghi rằng: Nhà sư Khâu Đà La lập am tu hành tại Phật Tích,

dùng Phật chú của mình mưu cầu mưa gió hòa thuận cho người dân vùng KinhBắc và hoạt động truyền giáo của nhà sư Khâu Đà La còn gắn với truyền thuyếtPhật giáo Thạch Quang Phật và Phật Mẫu Man Nương Nó đã giải thích choviệc Phật giáo du nhập vào Việt Nam đã bám rễ và kết hợp chặt chẽ với tínngưỡng bản địa để phát triển Vì vậy, có quá trình Phật giáo hóa tín ngưỡngsong song với quá trình tín ngưỡng hóa Phật giáo để Phật giáo Việt Nam mangmàu sắc riêng của văn hóa Việt Nam

Phật Tích nằm ở địa bàn diễn ra sự dung hợp của Phật giáo và Tínngưỡng Dựa theo nhiều tài liệu, thì có thể cho rằng, chùa Phật Tích là một trongnhững ngôi chùa phát tích của đạo Phật ở Việt Nam, là cái nôi của Phật giáo

Việt Nam Trong “lịch sử Phật giáo Việt Nam” cũng ghi lại rằng: Vào thế kỉ V

và VI, khu vực núi Tiên Du là một trung tâm Phật học lớn, là nơi tập trung vàgiảng đạo của nhiều thiền sư như Đạt Ma Đề Bà, Tì Ni Đa Lưu Chi…

Chùa Phật Tích được xây dựng năm Đinh Dậu 1057 dưới thời vua Lý

Thánh Tông Theo văn bia đá “Vạn Phúc Đại Thiền Tự Bi” năm Chính Hòa thứ bảy dưới thời vua Lê Hy Tông (1686) được đặt ở sân chùa có khắc: “Năm Long Thụy Thái Bình thứ tư (1057), vua thứ 3 nhà Lý là Lý Thánh Tông đã cho xây dựng ngôi chùa hiệu Vạn Phúc Tự, cất lên cây tháp quý cao ngàn trượng, lại dựng pho tượng mình vàng cao 6 thước, cấp cho hơn trăm thửa ruộng xây chùa chẵn trăm tòa Trên đỉnh núi mở ra tòa nhà đá, cấp trong điện tự nhiên sáng như ngọc lưu ly, điện ấy đã rộng là to, sáng sủa lại lớn Trên bậc thềm đằng trước có bày mười con thú, phía sau có Ao rồng, gác cao vẽ chim Phượng và sao Ngưu, sao Đẩu sáng lấp lánh, lầu rộng và tay rồng với tới tận trời cao, cung Quảng vẽ hoa nhị hồng…” Không những vậy, trong quá trình tu sửa, tôn

tạo ngôi chùa năm 2008, khi khai quật móng tháp, các nhà khảo cổ học đã tìm

thấy những viên gạch nung có khắc “Lý gia đệ tam đế Long Thụy Thái Bình tứ niên tạo” Từ những công trình khai quật như vậy, đã xác định rõ hơn về niên

đại của ngôi chùa Chính vì thế, Chùa Phật Tích là một công trình kiến trúc vàđiêu khắc độc đáo mang đậm nét của thời Lý Phật giáo dưới thời Lý được coitrọng nên vì vậy mà chùa Phật Tích được xem như là một trong những ngôi chùa

có vị trí và vai trò quan trọng, có tính chất quốc gia, vừa là nơi lễ phật của vuaquan, vừa là hành cung cho các vua nghỉ ngơi, tĩnh tâm Năm 1071, trong mộtlần về Chùa thưởng ngoạn, vua Lý Thánh Tông đã tự tay viết chữ Phật dài mộttrượng sáu thước và sai khắc dựng để ở chùa Phật Tích Trải qua 8 đời vua thời

Lý (1010 – 1225), chùa Phật Tích càng được mở rộng và xây dựng khang trang,trở thành đại danh lam

Sang tới thời Trần (1225 – 1400), đạo Phật vẫn tiếp tục phát triển songsong với Nho giáo và Đạo giáo Chùa Phật Tích là trung tâm của Phật giáo, hội

tụ vua quan, cao tăng và các tín đồ phật tử truyền bá và giảng thuyết Chùa PhậtTích còn là trung tâm Nho giáo, là nơi đào tạo, tổ chức các cuộc thi tuyển chọnquan lại Vua nhà Trần đã lập một thư viện Lạn Kha, do danh nho Trần Tôn làmviện trưởng để giảng dạy học trò Ngoài ra, nhà vua còn cho dựng cung BảoHòa, để tập hợp các văn thần, nho sĩ đến để sáng tác thơ ca Năm 1383, vua Trần

Nghệ Tông vãn cảnh chùa Phật Tích và cho sáng tác tập sách “Bảo Hòa dư bút”

tại cung Bảo Hòa và sau đó tổ chức thi Thái học sinh ở đây Chùa Phật Tích trởthành một chủ đề để sáng tác thơ văn, trong đó có một số bài thơ nổi tiếng của

các nho sĩ, văn thần nhà Trần như: Nho sĩ Chu Văn An với bài “Phật Tích bộ Tiên Du sơn tùng kính”; Danh sĩ Phạm Sư Mạnh có bài “Phật Tích sơn ngẫu đề”; Nguyễn Phi Khanh có bài “Đề chùa Tiên Du”, về sau này Nguyễn Trãi có bài “Vịnh cảnh Chùa Phật Tích”.

Sang thời Lê – Trịnh, vào thế kỷ 17 – 18, sau một thời gian đất nước diễn

ra nội chiến thì đạo Phật đã được phục hưng trở lại Đây cũng là mốc lịch sửquan trọng của chùa Phật Tích với sự xuất hiện của sư tổ Chuyết Chuyết, là vị

sư tổ đầu tiên của dòng Thiền Lâm Tế ở Việt Nam Cũng vì vậy, chùa Phật Tíchsớm trở thành tùng lâm Phật giáo lớn Chùa tiếp tục được trùng tu tôn tạo vớiquy mô lớn và có giá trị nghệ thuật cao, người có công trong việc tôn tạo này là

đệ nhất cung tần của chúa Thanh Đô Vương Trịnh Tráng (1623 – 1657) là bà

Trần Thị Ngọc Am Sau này để ghi nhớ công ơn của bà chúa, chùa Phật Tích đãdựng cạnh tam bảo một phủ chúa để thờ bà Đời vua Lê Cảnh Tông (1740 –1786) có mở đại yến hội tại chùa Vậy, có thể nói rằng Phật giáo ở thời kỳ nàytuy không còn bề thế như trước nhưng vẫn rất phát triển.

Sang tới triều Nguyễn, Phật giáo với sự mở rộng các tông phái của mìnhthì các ngôi chùa ở khắp mọi nơi đều được tu sửa trong đó năm 1846, vua ThiệuTrị triều Nguyễn cũng cho trùng tu lại Chùa

Sang thế kỷ thứ XX, thời Pháp thuộc, chùa Phật Tích bị phá hủy hoàntoàn năm 1947; những công trình kiến trúc, điêu khắc đều bị hư hỏng bởi đạnpháo của quân xâm lược Tuy nhiên, chùa vẫn lưu giữ được một số cổ vật có giátrị mang tầm cỡ quốc gia Sau khi hòa bình lập lại cho đến nay, thì chùa PhậtTích vẫn được khôi phục và tôn tạo dần Năm 1959 và năm 1986 chùa đượcdựng lên khá đơn giản để làm nơi giữ gìn pho tượng A Di Đà nghìn năm tuổi.Năm 1962, chùa Phật Tích được xếp hạng là một trong những di tích lịch sử vănhóa đặc biệt cấp quốc gia, và thường xuyên được tu bổ, tôn tạo và giữ gìn Vìvậy, ở những giai đoạn sau, chùa Phật Tích được tiến hành trùng tu một số giannhà như tòa Tam Bảo, nhà Tổ, và nhà Mẫu… Đến năm 2008, trong quá trình tu

bổ, chùa đã phát lộ được móng tháp, được xác định là xây dựng dưới thời Lý,trước công trình khảo cổ như vậy, chùa được xếp vào dự án, tu sửa với quy môlớn và là một trong những công trình kỷ niệm đại lễ 1000 năm Thăng Long

1.2 Giá trị văn hóa của chùa Phật Tích

Cùng với những thăng trầm của lịch sử dân tộc, cùng với sự phát triểnhưng thịnh cũng như những giai đoạn suy tàn của Phật giáo, chùa Phật Tích đã

để lại những giá trị văn hóa phản ánh rõ nét những hoạt động đời sống tâm linhcủa người dân vùng Kinh Bắc nói riêng và của người Việt nói chung, những giátrị ấy phản ánh phần nào hành trình dung hợp tôn giáo với tín ngưỡng dân giancủa người Việt cổ

1.2.1 Giá trị giáo dục của chùa Phật Tích

Phật giáo từ Ấn Độ truyền bá vào Việt Nam với giáo lí và đạo đức củamột tôn giáo chính thống đã dung hợp với đời sống văn hóa, chính trị, tín

ngưỡng và đạo đức truyền thống của người Việt để hình thành một hệ tư tưởng

từ bi, hỉ xả, cứu khổ cứu nạn Chính vì vậy, những ngôi chùa được xây dựng lênnhằm mục đích hướng thiện, cầu cho quốc thái dân an Chùa Phật Tích cũngvậy, ngay từ khi được xây dựng lên, chùa đã giữ một vai trò quan trọng, đó lànơi mà các nhà sư giảng đạo, thuyết pháp cho các bậc vua quan hoặc cho tu sĩ

Ở thời Lý, chùa Phật Tích có thể coi là một trong những ngôi chùa mẫumực để các tăng ni, phật tử tu hành cũng như giảng dạy Phật pháp

Bước sang thời Trần, mặc dù có sự hòa nhập của văn hóa Trung Hoa đó làNho giáo và Đạo giáo, và nó cùng tồn tại song song với Phật giáo Chùa PhậtTích tiếp tục là một trung tâm Phật giáo lớn, hơn thế nữa còn là một trung tâmnho học, là nơi tổ chức, đào tạo, tuyển chọn quan lại Vậy, ngoài Văn MiếuQuốc Tử giám là nơi tổ chức thi các cuộc thi Nho học tuyển chọn quan lại, thìchùa Phật Tích cũng giữ vị trí và vai trò là một trong những trung tâm giáo dụcNho học Vua Trần còn cho dựng thư viện ở đây để các nho sĩ đến sáng tác vàbình phẩm thơ văn

Ở những thời kỳ sau, chùa Phật Tích vẫn giữ vai trò là nơi giáo dục conngười về mặt đạo đức, lối sống thông qua việc đến tu hành và thuyết pháp củanhiều bậc cao tăng, và các tín đồ phật tử

1.2.2 Giá trị nghệ thuật của chùa Phật Tích

Vì là chùa được xây dựng dưới thời Lý, vậy nên hầu hết những côngtrình nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc ở đây đều mang dáng vẻ độc đáo của nghệthuật thời Lý Đã có khá nhiều tranh luận về niên đại của những cổ vật đó, mộtphần vì do lịch sử tồn tại lâu đời, lại do không được ghi chép rõ ràng, phần vì do

bị phá hủy cùng với thời gian, việc xác định cũng gặp khó khăn Thế nhưngnhững sáng tạo nghệ thuật ở chùa Phật Tích cũng là một bằng chứng chứngminh sự dung hợp giữa những yếu tố ngoại lai với những yếu tố bản địa để tạothành một hướng sáng tạo nghệ thuật đầy màu sắc Việt Nam

Thứ nhất là tượng linh thú gồm 5 cặp: sư tử, ngựa, voi, trâu, tê giác được

xếp đối xứng trước cửa tam bảo Tượng linh thú hiện vẫn được tiến hành xácđịnh niên đại, song về cơ bản có phần mang màu sắc của tượng tròn thời Lý

Thứ hai, đó là pho tượng A Di Đà bằng đá 1000 năm tuổi, là bảo vật quốc gia,được tạc theo phong cách Ấn Độ, nhưng mang dáng dấp của người Việt Nam,

nó thể hiện cho sự giao lưu tiếp biến của các luồng văn hóa khác nhau với yếu tốbản địa của người Việt Nam

Tiếp theo là nền móng tháp được phát hiện cùng với nhiều cổ vật khácnhư: Đầu rồng, chim thần, tượng nữ thần mình chim Kinnari có phần giống vớinghệ thuật Chămpa

Ngoài ra, khoảng hơn 30 ngôi tháp thờ các vị tổ sư đã trụ trì ở chùa PhậtTích, được xác định là có niên đại dưới thời Lê – Trịnh khoảng thế kỉ 17-18.Những cổ vật được tìm thấy ở chùa Phật Tích mang giá trị vô cùng quan trọng,không những để xác định niên đại của ngôi chùa, mà còn xác định được phongcách nghệ thuật được sử dụng trong những điêu khắc đá ở chùa

1.2.3 Giá trị du lịch của chùa Phật Tích

Với lịch sử tồn tại hàng nghìn năm, hệ thống cổ vật đầy giá trị và cùng vớicác hoạt động nghệ thuật diễn xướng, các trò chơi dân gian như: Cờ người, hátquan họ, hát chầu văn được tổ chức vào dịp lễ hội (ngày mùng 4 tháng giêng),chùa Phật Tích dần được biết đến là một đại danh lam Phật giáo có khả năngphát triển du lịch, thu hút khách thập phương về chiêm bái, lễ Phật cũng nhưnghỉ ngơi tĩnh tâm

Chùa Phật Tích còn là nơi mà các giới chuyên ngành khoa học xã hội đến

để tìm hiểu và nghiên cứu tôn giáo, tín ngưỡng, mỹ thuật, cũng như các hướngnghiên cứu khác

CHƯƠNG II: DUNG HỢP TÔN GIÁO VÀ TÍN NGƯỠNG DÂN GIAN

QUA PHƯƠNG DIỆN KIẾN TRÚC VÀ ĐIÊU KHẮC

Chùa Phật Tích là một trong những ngôi chùa tháp còn giữ được nhiều cổvật có đặc điểm kiến trúc, điêu khắc độc đáo của thời Lý Đó là những sáng tác

mỹ thuật Phật giáo Tuy nhiên, những sáng tác mỹ thuật này không hoàn toànmang màu sắc của Phật giáo Ấn Độ mà ngược lại nó là sự tổng hòa chắt lọc củanhững yếu tố văn hóa ngoại lai khác với yếu tố văn hóa bản địa, nó thể hiện sứcsáng tạo nghệ thuật của con người Việt Nam lúc bấy giờ một cách độc đáo vàkhéo léo Nó thể hiện ngay ở những điêu khắc tượng tròn, ở cách bài trí của mộtngôi chùa hoặc ở những hoa văn chạm trổ vô cùng điêu luyện, sống động Mộtcái gì đó mang dáng dấp của hồn người Việt Dưới đây là một số công trình kiếntrúc điêu khắc độc đáo thể hiện sự khéo léo trong việc kết hợp những yếu tố tôngiáo ngoại lai với tín ngưỡng bản địa

2.1 Kiến trúc ngôi chùa Phật Tích

Chùa Phật Tích được kiến trúc qua ba cấp nền chùa, theo sườn núi PhậtTích - một kiến trúc tiêu biểu của thời Lý Các cấp nền chùa thì được ngăn cáchbởi một dãy đá kè hình chữ nhật

Đi từ cổng chùa bước qua khoảng hơn 20 bậc thang đến tam quan tức làgác chuông của chùa (hiện đã được xây dựng mới) không còn thấy được kiếntrúc cổ của tam quan, song các nhà xây dựng vẫn dựng theo mẫu gác chuông có

2 tầng Qua tam quan là bậc nền thứ nhất, đó là sân chùa với 2 dãy hành lang

rộng cùng với vườn hoa mẫu đơn là nơi diễn ra câu chuyện “Từ Thức gặp tiên”.

Ở bậc nền thứ hai là nơi dựng lên chùa Phật Tích với Tam bảo chính điện,phủ chúa, nhà tổ được bài trí theo kiểu “nội công ngoại quốc”

Nền thứ ba là khu vực tháp đá và ao rồng (long trì), ao rồng có hình chữnhật dài 7m, rộng 5m, sâu 2,5m ở phía sau chùa

Chùa Phật Tích ở các triều đại khác nhau vẫn giữ kiểu kiến trúc “nội côngngoại quốc” Kiểu kiến trúc này được biết đến bao hàm được mọi hình thái tínngưỡng và hỗn dung tín ngưỡng với Phật giáo của người Việt qua cách bài trí

bàn thờ như: 7 gian tiền đường để đón tiếp khách, 5 gian Tam bảo thờ phật, phật

A Di Đà,…, 8 gian nhà Tổ, 7 gian thờ Mẫu và hơn nữa Chùa được kiến trúc theokiểu “nội công ngoại quốc” cũng mang tính ổn định của những yếu tố văn hóa

xã hội cổ truyền hơn, mặc dù, trong chùa còn xuất hiện của những yếu tố vănhóa khác Không chỉ thờ Phật mà còn thờ thần thánh, tức là “tiền phật hậu thần”,thờ mẫu cũng được bài trí ở trong chùa, việc thờ cúng tổ tiên của dân gian cũngđược đưa vào trong chùa bằng việc thờ sư tổ và có ngày giỗ tổ riêng

Tại chùa Phật Tích có dành hẳn 8 gian cho việc thờ sư Tổ Vị Sư Tổ đượcthờ ở đây chính là Chuyết Chuyết Hòa thượng, người có công trong việc khaisáng dòng Thiền Lâm Tế ở Việt Nam Hiện nay, ở chùa còn giữ được di hài xálợi của Hòa thượng Chuyết Chuyết, đã tự ướp xác khi ngồi thiền Đây là mộttrong 4 di hài tượng táng thiền sư ở Việt Nam Ngay khi truyền bá vào Việt Nam(tại Luy Lâu), Phật giáo đã dung hợp với tín ngưỡng nguyên thủy của ngườiViệt cổ Với truyền thống canh tác nông nghiệp, người Việt từ xưa đã hướng tớitín ngưỡng thờ các hiện tượng tự nhiên Phật giáo với giáo lý, đạo đức của mình

đã bám rễ vào tín ngưỡng dân gian này để phát triển Vì vậy, tín ngưỡng Mẹ(thông qua câu chuyện nhà sư Khâu Đà La và nàng Man Nương) được nảy sinh.Dần dần, tín ngưỡng thờ Mẫu, Nữ thần cũng tác động vào trong chùa, chùa PhậtTích có 7 gian thờ Mẫu, việc đưa Mẫu lên tôn thờ làm cho các sinh hoạt tâmlinh của nhân dân khu vực này trở nên nhộn nhịp hơn

Là một ngôi chùa phản ánh khá đầy đủ các hình thái tín ngưỡng dân giancủa người Việt theo hướng kiến trúc “nội công ngoại quốc”, các ban thờ trongchùa được bày trí theo lối “tiền Phật hậu Thần”, đã chứng tỏ tín ngưỡng đa thầncũng đã được hỗn dung với yếu tố Phật giáo Nó thể hiện bằng việc thờ trời(Thiên lôi), thờ đất (Thổ địa), các vua Lý, Trần cũng được thờ tự ở chùa Ngoài

ra, chùa còn thờ những người có công trong việc tu bổ, tôn tạo chùa như: Thờ bàchúa Trần Thị Ngọc Am ngay bên cạnh Tam Bảo chính điện

TAM THẾ THÍCH CA

DI LẶC TUYẾT SƠN

A DI ĐÀ

THÍCH CA NHẬP NIẾT BÀN

ĐỨC ĐỊA TANG VƯƠNG

QUAN

ÂM TÒA SƠN

TỔ TỲ NI ĐÀ LƯU

CHI

CHUẨN ĐẾ

TỔ KHƯƠNG TĂNG

HỘI

VUA TRẦN

SƠN THẦN

ĐỨC THÁN HIỀN

ÔNG ÁC

ÔNG THIỆN

ĐỨC ÔNG

THẬP DIỆN DIÊM VƯƠNG

BÁT BỘ KIM CƯƠNG

THÁNH TĂNG

LỐI VÀO

Sơ đồ vị trí các tượng thờ trong chùa Phật Tích (năm 2008)

2.2 Tượng phật A Di Đà

Tượng phật đá A Di Đà có thể được coi là một minh chứng lịch sử “thành

- trụ - hoại - không” của chùa Phật Tích Với niên đại khoảng 1000 năm tuổi, khichùa bị phá hủy trong kháng chiến chống pháp thì pho tượng cũng bị bắn phágãy đầu, thân tượng với nham nhở những vết đạn Dân làng xung quanh đã cấtgiữ đầu pho tượng khi chùa được xây dựng lại sau ngày giải phóng thì đầutượng được đưa về chùa để chắp sửa hoàn chỉnh

Tượng đá phật A Di Đà gồm 2 phần: phần tượng được tạc riêng 1 khối đá,

ở thế ngồi tĩnh tọa kiết già, mình tượng cao 1,87m ngồi tọa trên một tòa sen;phần bệ đá với những chạm chổ điêu luyện, cùng với phần tượng thì tổng thểpho tượng cao khoảng 2,69m

Đây là pho tượng thể hiện khá đầy đủ sự hỗn dung, tiếp biến các luồngvăn hóa ngoại lai với yếu tố tín ngưỡng bản địa Xét ở một góc độ nào đó, nhìn

từ tổng thể những điêu khắc, mỹ thuật dưới thời Lý thì đều có dáng vẻ của conngười Việt trong tạo hình nghệ thuật Pho tượng đá phật A Di Đà cũng vậy,được chắt lọc từ yếu tố mẹ qua tín ngưỡng thờ Mẫu, thờ Nữ thần ở Việt Nam thì

vẻ đẹp của tượng Phật cũng lấy từ vẻ đẹp của phái nữ với những đường nétthanh tú, mềm mại Phật ngồi ở tư thế thiền, hai tay đặt lên nhau hướng về trước,

áo trong chỉ được để lộ ở phần ngực được thắt đai lưng trước bụng, áo ngoàiđược điêu khắc như gân lá sen, bó sát vào người với những đường rủ xuốngthướt tha, buông kín hai chân Khuôn mặt hình trái xoan hơi bầu bĩnh, phúc hậu,hàng lông mày cong thanh, đôi mắt lim dim, nụ cười kín đáo, cổ cao ba ngấn vàđôi tai dài biểu hiện cho quí tướng

Nhìn tổng thể thì bức tượng đã có sự tiếp biến đủ mức độ với các luồngvăn hóa của văn hóa Ấn Độ, văn hóa Trung Hoa, ở cách thể hiện những đườngnét vô cùng thanh tú, cao cả mang đầy ý niệm soi rọi nội tâm thanh tịnh vàkhông phải là một pho tượng bầu bĩnh, phương phi của những tượng Phật đờinhà Đường Pho tượng A Di Đà ở chùa Phật Tích lại là hình ảnh của một phái

nữ với thân hình mảnh mai, thon thả, với 2 cánh tay tròn, ngón tay dài mảnh