Phân tích, cho ví dụ minh họa để làm rõ điều kiện về nội dung và phạm vi của quyền phòng vệ chính đáng theo quy định của BLHS năm 2015.

TIỂU LUẬN CUỐI KÌ 2 NĂM 20202021MÔN: LUẬT HÌNH SỰ 1Đề bài Đề 2: Phân tích, cho ví dụ minh họa để làm rõ điều kiện về nội dung và phạm vi của quyền phòng vệ chính đáng theo quy định của BLHS năm 2015.

BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI

BÀI TIỂU LUẬN CUỐI KÌ 2 NĂM

2020-2021

MÔN: LUẬT HÌNH SỰ 1

Đề bài Đề 2: Phân tích, cho ví dụ minh họa để làm rõ điều kiện về nội dung và phạm vi của quyền phòng vệ chính đáng theo quy định của BLHS năm 2015.

Hà Nội, 2021

HỌ VÀ TÊN : Phạm Hương Ly

MỤC LỤC

II Điều kiện về nội dung và phạm vi của phòng vệ chính đáng 2

1 Cở sở làm phát sinh quyền phòng vệ chính đáng 2

2 Nội dung và phạm vi của phòng vệ chính đáng 4

Danh mục tài liệu tham khảo 7

Mở đầu

Bộ luật Hình sự năm 2015 đã đặt việc bảo vệ lợi ích chính đáng của mình, của người khác lên trước lợi ích của nhà nước, tổ chức cho thấy tính bảo đảm

về quyền và lợi ích con người trong hệ thống pháp luật Việt Nam Điều này phù hợp với tinh thần đề cao quyền tự do của cá nhân con người, bảo vệ quyền con người theo Hiến pháp năm 2013 Đồng thời khi áp dụng vào thực tiễn cho thấy các trường hợp phòng vệ chính đáng chủ yếu xuất phát từ việc bảo vệ lợi ích cá nhân hoặc lợi ích của người thân bị xâm phạm Để hiểu rõ hơn, em xin làm đề 2 để phân tích điều kiện về nội dung và phạm vi của quyền phòng vệ chính đáng theo quy định của BLHS năm 2015

Nội dung

I Nội dung quyền phòng vệ chính đáng

Theo luật hình sự Việt Nam, tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật Hình sự (BLHS) 2015 và người thực hiện hành

vi tội phạm bị coi là người phạm tội và phải chịu trách nhiệm hình sự về hành

vi phạm tội đó Tuy nhiên, có những trường hợp một số hành vi thỏa mãn đầy

đủ các yếu tố cấu thành tội phạm nhưng không bị coi là tội phạm và người thực hiện không phải chịu trách nhiệm hình sự, chính là phòng vệ chính đáng

Cụ thể ở khoản 1 Điều 22 BLHS 2015: “Phòng vệ chính đáng là hành vi của

người vì bảo vệ quyền hoặc lợi ích chính đáng của mình, của người khác hoặc lợi ích của Nhà nước, của tổ chức mà chống trả lại một cách cần thiết người đang có hành vi xâm phạm các lợi ích nói trên Phòng vệ chính đáng không phải là tội phạm.”

Mục đích của Phòng vệ chính đáng là nhằm bảo vệ các lợi ích hợp pháp đồng thời ngăn chặn hành vi tấn công bằng cách cho phép người bị đe dọa tấn công có quyền thực hiện hành vi chống trả, gây thiệt hại cho người có hành vi tấn công Vì vậy người có hành vi phòng vệ gây nên thiệt hại khách quan về hình sự được loại trừ trách nhiệm hình sự Phòng vệ chính đáng không chỉ gạt bỏ sự đe dọa, đẩy lùi sự tấn công mà còn có thể tích cực chống lại sự xâm hại, gây thiệt hại cho chính người bị xâm hại

1

Phòng vệ chính đáng là quyền của mỗi cá nhân nhưng không phải là nghĩa

vụ pháp lí Với chế định phòng vệ chính đáng, Nhà nước cho phép mỗi cá nhân được bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của mình, của người khác hay lợi ích của Nhà nước, của cơ quan, của tổ chức khi có thể bảo vệ được nhưng phòng vệ chính đáng không có nghĩa là tự ý xử lí các hành vi trái trái pháp luật thuộc về nhà nước Do vậy phòng vệ chính đáng cũng có giới hạn theo quy định của luật Chỉ coi là phòng vệ chính đáng khi thỏa mãn các điều kiện thể hiện sự phòng vệ là “chính đáng” phù hợp với lợi ích của xã hội

II Điều kiện về nội dung và phạm vi của phòng vệ chính đáng

Điều 22 BLHS không những chỉ khẳng định phòng vệ chính đáng không phải là tội phạm mà còn quy định cụ thể về cơ sở, nội dung và phạm vi của quyền phòng vệ chính đáng Hành vi thỏa mãn đầy đủ dấu hiệu về cơ sở, nội dung và phạm vi quyền phòng vệ chính đáng là hành vi phù hợp với lợi ích xã hội Bản chất của hành vi phòng vệ chính đáng quy định các dấu hiệu của phòng vệ chính đáng, ngăn chặn sự tấn công bất hợp pháp, hạn chế thiệt hại

do sự tấn công đe dọa gây ra

1 Cở sở làm phát sinh quyền phòng vệ chính đáng

Quyền phòng vệ phát sinh khi “đang có hành vi xâm phạm” quyền hoặc lợi ích chính đáng của cá nhân hoặc lợi ích của Nhà nước, của cơ quan, tổ chức Như vậy để xem xét một hành vi được coi là phòng vệ chính đáng phải căn cứ vào:

Thứ nhất, chỉ có thể nói đến phòng vệ chính đáng khi có hành vi của con người đang gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại cho xã hội, Thiệt hại có thể cho quyền nhân thân (tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, ) hoặc cho quyền sở hữu Hành vi xâm phạm có thể là hành động (như hành động cướp, hành động hiếp dâm, ) nhưng cũng có thể là không hành động (như bác sĩ không cấp cứu người bị tai nạn mà không có lí do chính đáng) Hành vi xâm phạm có thể thỏa mãn các dấu hiệu của một cấu thành tội phạm nhưng không bắt buộc Có hành vi không cấu thành tội phạm nhưng vẫn đòi hỏi phải được ngăn chặn kịp thời để tránh thiệt hại (như hành vi đâm, chém người khác của người không

có năng lực trách nhiệm hình sự) Đối với những hành vi trái pháp luật của

những người chưa đến tuổi chịu trách nhiệm hình sự hoặc không có năng lực hành vi thì vẫn có thể phòng vệ chính đáng được

Thứ hai, nếu coi hành vi xâm phạm là sự tấn công của con người thì cơ sở làm phát sinh quyền phòng vệ là sự tấn công của con người đang hiện hữu Sự tấn công đó phải trái pháp luật như hành vi xâm hại tới những khách thể được luật hình sự bảo vệ; hành vi trái pháp luật phải là một hành vi nghiêm trọng,

có mức độ nguy hiểm đáng kể mới làm phát sinh quyền phòng vệ chính đáng Những hành vi xâm hại có tính nhỏ nhặt thì không làm phát sinh quyền phòng

vệ chính đáng Sự tấn công phải đang diễn ra trong thực tế hoặc chưa xảy ra nhưng có sự đe dọa sẽ xảy ra ngay tức khắc Có hai khả năng khác nhau của trường hợp mà BLHS gọi là “đang” có hành vi xâm phạm

Về khả năng thứ nhất, điều luật đòi hỏi hành vi xâm phạm phải đang xảy ra

vì khi hành vi xâm phạm đã thực sự chấm dứt thì cũng có nghĩa không đòi hỏi phải có hành vi ngăn chặn Nếu hành vi xâm hại đã dừng lại trên thực tế thì quyền phòng vệ không còn, bởi gây thiệt hại cho người đã có hành vi tấn công trái pháp luật ở thời điểm này là không cần thiết, không phù hợp với mục đích của phòng vệ chính đáng Trường hợp phòng vệ khi hành vi xâm phạm đã thực sự chấm dứt được luật hình sự gọi là phòng vệ “quá muộn”, trách nhiệm hình sự trong trường hợp này được giải quyết như trường hợp bình thường nếu đã cố ý phòng vệ quá muộn Trường hợp hành vi xảy ra sau

sự tấn công đã kết thúc vẫn được coi là phòng vệ chính đáng nếu sự phòng vệ

đó liền ngay sau sự tấn công đã xảy ra để khắc phục thiệt hại do hành vi xâm phạm đã gây ra Ví dụ người bị cướp giật đã đuổi theo và dùng vũ lực chống lại người cướp giật để lấy lại tài sản vừa bị cướp

Về khả năng thứ hai, khi hành vi xâm phạm chưa xảy ra nhưng có biểu hiện

hành vi này sẽ xảy ra ngay tức khắc thì cũng cho phép phòng vệ Sự cho phép này là cần thiết để tạo điều kiện chủ động cho người phòng vệ ngăn chặn kịp thời và có hiệu quả đối với hành vi xâm phạm Nếu chưa có biểu hiện hành vi xâm phạm sẽ xảy ra tức khắc mà đã phòng vệ thì bị coi là phòng vệ “quá sớm” và trách nhiệm hình sự trong trường hợp này được giải quyết như trường hợp phòng vệ “quá muộn” Ví dụ như biểu hiện của hành vi cầm dao lên và đe dọa giết của người tấn công, người bị tấn công được phép chống trả

3

bằng cách đoạt lấy dao trên tay người tấn công hoặc dùng vật khác, làm cho người tấn công bị thiệt hại trước để phòng vệ và ngăn chặn xâm hại

2 Nội dung và phạm vi của phòng vệ chính đáng

Theo quy định của Điều 22 BLHS, hành vi chống trả của người phòng vệ phải nhằm vào người đang có hành vi xâm phạm, như vậy mới đạt mục đích

là ngăn chặn, hạn chế thiệt hại mà hành vi xâm phạm có thể gây ra Sự chống trả này của người phòng vệ có thể trực tiếp gây thiệt hại nhằm vào người tấn công Thiệt hại này có thể là tính mạng, sức khỏe, tài sản hoặc thiệt hại về tài sản, về công cụ, phương tiện mà người có hành xâm hại sử dụng Hành vi phòng vệ không được phép gây thiệt hại cho người thứ ba Bởi một trong các mục đích của phòng vệ chính đáng là ngăn chặn kịp thời, có hiệu quả hành vi đang gây thiệt hại cho các lợi ích hợp pháp, cho nên người phòng vệ phải ngăn chặn chính nguồn nguy hiểm, chính người đang có hành vi xâm hại Nếu gây hại cho người khác thì không đạt được mục đích này

Khi đã có cơ sở cho phép phòng vệ, biện pháp chống trả của người phòng

vệ đối với người đang có hành vi gây thiệt hại, được phép chống trả trong mọi trường hợp mà không buộc người phòng vệ phải lựa chọn biện pháp phòng vệ nhẹ nhàng nhất, cũng không phải chỉ khi không còn biện pháp nào khác mới được quyền phòng vệ và cũng không đòi hỏi phương pháp, phương tiện người phòng vệ được phép sử dụng phải tương tự như người có hành vi xâm phạm

sử dụng Như vậy là không thực tế và không phù hợp với mục đích của phòng

vệ chính đáng Sự phòng vệ không được vượt quá giới hạn cần thiết tức là nó phải tương xứng với tính chất mức độ nguy hiểm của sự tấn công Sự cần thiết tương xứng phải căn cứ vào tính chất quan trọng của khách thể được bảo

vệ và mức độ được xác định dựa vào các yếu tố chủ quan và khách quan Giới hạn cần thiết không có nghĩa là hậu quả mà người phòng vệ đã gây ra phải bằng hay tương đương với thiệt hại mà người có hành vi tấn công trái pháp luật định gây ra Trong lý luận và thực tiễn áp dụng, hậu quả mà người phòng

vệ gây ra có thể lớn hơn nhiều lần hậu quả mà người có hành vi xâm hại định gây ra vẫn được coi là phòng vệ chính đáng nếu đánh giá hành vi phòng vệ là cần thiết đủ mạnh để ngăn chặn sự tấn công của pháp luật Hay về phương

pháp cũng cần phải hiểu không phải kẻ tấn công dùng phương pháp gì thì người phòng vệ phải dùng phương pháp tương tự, bởi vì người tấn công luôn luôn ở thế chủ động nên họ có đủ thời gian lựa chọn phương pháp tấn công như ý muốn, còn người bị tấn công không có đủ thời gian và điều kiện để họ lựa chọn phương pháp chống trả, họ có thể thực hiện việc chống trả với bất kỳ phương pháp nào mà họ nghĩ ra và có thể thực hiện được Chẳng hạn như người tấn công dùng hung khí đe doạ dể tấn công người thi hành công vụ thì người chống trả không buộc phải đe doạ lại người tấn công mà cần thiết phải thực hiện tấn công ngay người đe doạ để triệt tiêu khả năng tấn công của họ

Về phương tiện, người tấn công sử dụng phương tiện gì thì cũng không buộc người chống trả phải sử dụng phương tiện đó, ví dụ như người phạm tội sử dụng xe máy thì tuỳ điều kiện lúc đó có cái gì thì sử dụng cái đó và có thể cho phép người chống trả sử dụng ôtô để chống trả Về công cụ kẻ tấn công dùng dao thì người chống trả có thể dùng vũ khí hoặc công cụ hỗ trợ khác để chống trả lại… Để đánh giá cần thiết và phù hợp hay không, phải dựa vào những căn

cứ sau:

- Tính chất của quan hệ xã hội bị đe dọa xâm phạm;

- Mức độ thiệt hại bị đe dọa gây ra;

- Sức mạnh và sức mãnh liệt của hành vi xâm phạm;

- Tính chất và mức độ nguy hiểm của phương pháp và phương tiện hay công cụ mà người có hành vi xâm phạm sử dụng;

- Khả năng phòng vệ của người phòng vệ đặt trong hoàn cảnh cụ thể Việc đánh giá “cần thiết” trong phòng vệ chính đáng chỉ là tương đối Vì vậy, nếu gây thiệt hại rõ ràng vượt quá giới hạn cần thiết thì người phòng vệ vượt quá phải chịu trách nhiệm hình sự nhưng được giảm nhẹ trách nhiệm hình sự Những trường hợp người có hành vi phòng vệ vượt quá không rõ ràng thì không phải chịu trách nhiệm hình sự

III Ví dụ minh họa và giải thích

Tình huống chị A có tổ chức ăn cơm, uống rượu cho dịp sinh nhật và có mời bạn bè của mình tới, trong đó có anh B Sau khi ăn uống, mọi người còn

5

ở lại hát hò, giải trí tới muộn Chị A lúc này do uống rượu nên hơi đau đầu liền vào bếp tìm đồ để giải rượu Thấy A rời khỏi đám đông, anh B liền đi theo Do anh B mê đắm A từ trước, cùng với việc ở đây chỉ có hai người, anh

B nảy ra ý định quan hệ tình dục với A tuy nhiên bị A từ chối và bỏ đi Lúc này anh B vì ham muốn nên tiếp tục hành vi đồi bại của mình bằng cách đã

ôm lấy chị A, đè chị A lên bàn ăn và dùng tay bóp cổ A để khống chế Trong lúc chống cự, chị A sờ thấy có con dao trên bàn, liền cầm lên đâm vào bụng của anh B khiến anh B chảy máu Anh B kêu lên rồi thả chị A ra, chị A vội vàng chạy ra ngoài gọi mọi người vào đưa anh B đi cấp cứu, vết thương không sâu nên anh B không bị nguy hiểm đến tính mạng

Xét vụ việc ở tình huống trên, để xem hành vi của chị A có phải là phòng

vệ chính đáng hay không, cần xác định cụ thể một số yếu tố để kết luận:

Thứ nhất, chỉ có thể nói đến phòng vệ chính đáng khi có hành vi của người tấn công đang gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại cho xã hội, cho người dân, cho Nhà nước, cơ quan hoặc tổ chức Ở tình huống này, hành vi đòi quan

hệ tình dục bằng cách cưỡng ép của anh B với chị A là hành vi xâm phạm đến thân thể, lợi ích của chị A

Thứ hai, lợi ích của người có hành vi chống trả, người khác (người thứ ba) hoặc lợi ích của Nhà nước, cơ quan, tổ chức đang bị xâm phạm Chị A đang

bị xâm phạm về thân thể cũng như nhân phẩm nên yếu tố này là một điều kiện

để thỏa mãn

Thứ ba, hành vi chống trả của chị A phải ở mức độ cần thiết Để xem xét hành vi chống trả có cần thiết hay không, cần phải xem xét toàn diện những tình tiết có liên quan đến hành vi xâm hại và hành vi phòng vệ Trường hợp này, chị A đang bị xâm phạm về thân thể, vì vậy việc chị A “cầm dao đâm vào bụng anh B” là hành vi chống trả để bảo vệ tính mạng, nhân phẩm của mình Mặc dù hành vi xâm hại tình dục của anh B chưa xảy ra nhưng đã có những biểu hiện hành vi này sẽ xảy ra ngay tức khắc, cụ thể như là: ôm, đè chị A lên bàn rồi dùng tay bóp cổ chị A để khống chế Do vậy chị A được phép phòng vệ, chống trả; sự cho phép này cần thiết để chị A ngăn chặn kịp thời hành vi xâm hại tình dục của anh B và có hiệu quả Về tính chất của mối quan hệ xã hội và mức độ thiệt hại do hành vi xâm phạm của anh B đã gây ra

hoặc có thể sẽ gây ra cho chị A là lớn, chị A đã bị “bóp cổ” và có khả năng bị xâm hại tình dục, ngoài ra còn bị ảnh hưởng đến mặt tâm lí Xét về phương diện anh B là đàn ông, về sức mạnh có thể hơn hẳn chị A, đã khống chế được chị A buộc chị A phải đáp ứng được mong muốn của mình, thể hiện sức mãnh liệt trong hành động của anh B Về tính chất và mức độ nguy hiểm của phương pháp mà anh B tác động lên chị A là sử dụng vũ lực, anh B hoàn toàn

ở thế chủ động nên có đủ thời gian lựa chọn phương pháp tấn công như ý muốn, còn chị A là người bị tấn công không có đủ thời gian và điều kiện để lựa chọn phương pháp chống trả, chị A chỉ có thể thực hiện việc chống trả với bất kỳ phương pháp nào nghĩ ra và có thể thực hiện được, như tình huống trên, chị A vớ được con dao trên bàn ăn và dùng nó để đâm vào bụng anh B Anh B sử dụng phương pháp gây thiệt hại gì thì cũng không buộc chị A cũng phải dùng biện pháp hay gây ra thiệt hại tương tự Và đặt trong hoàn cảnh điều kiện cụ thể lúc đó, chị A được phép sử dụng bất cứ phương pháp, phương tiện, công cụ nào có thể sử dụng được ngay lúc đó để bảo vệ tính mạng, sức khoẻ của bản thân mình được kịp thời, cho dù thiệt hại gây ra cho anh B là rất lớn- bị đâm chảy máu ở phần bụng

Sau khi đã xem xét một cách đầy đủ, khách quan tất cả các mặt, thấy được

rõ ràng là trong hoàn cảnh sự việc xảy ra, người bị xâm hại là chị A đã sử dụng những phương pháp rõ ràng để phòng vệ tương xứng trong tình huống nêu trên Do đó có thể kết luận, hành vi của chị A là phòng vệ chính đáng thông qua những yếu tố, điều kiện cần thiết

Kết luận

Qua quá trình tìm hiểu và tiếp thu được kiến thức từ những bài giảng của thầy cô ở bộ môn Luật Hình sự nói chung cũng như được làm đề tài về phòng

vệ chính đáng nói riêng; em đã nắm rõ được vai trò đặc biệt quan trọng của

Bộ Luật hình sự trong việc bảo vệ lợi ích và quyền của con người, đồng thời đáp ứng được nhu cầu thực tiễn của nhân dân trong thời kì phát triển xã hội hiện nay Ngoài ra, em đã tích lũy được kiến thức cần thiết từ môn học này, biết cách vận dụng vào thực tế giúp em có những kỹ năng cần thiết nhằm cải thiện và phát triển bản thân, để phục vụ những công việc trong tương lai

7

Danh mục tài liệu tham khảo

1 Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017

2 Giáo trình Luật hình sự Việt Nam, trường Đại học Luật Hà Nội

3 https://conganquangbinh.gov.vn/tim-hieu-noi-dung-dieu-22-blhs-nam-2015-ve-phong-ve-chinh-dang/

4 https://vienkiemsatlangson.gov.vn/nghien-cuu-phap-luat/1452/tim- hieu-ve-che-dinh-phong-ve-chinh-dang-trong-bo-luat-hinh-su-nam-2015.htm#.YP7nrfkzbIU

5 Báo Đồng Khởi - Tư vấn về phòng vệ chính đáng - luật sư Lê Vũ Hồng

Huệ

6 http://www.hcmcbar.org/NewsDetail.aspx?CatPK=4&NewsPK=127