A PHẦN MỞ ĐẦU Lí do chọn đề tài Trong tình hình chung của đất nước, khi chúng ta đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá vấn đề gia đình cũng có những biến đổi sâu sắc về mọi mặt Gia đình là tế bào xã[.]
PHẦN MỞ ĐẦU
Lí do chọn đề tài:
Trong bối cảnh đất nước đang đẩy mạnh công nghiệp hoá và hiện đại hoá, gia đình - tế bào xã hội - cũng trải qua những biến đổi sâu sắc Việc phát huy giá trị truyền thống trong gia đình là cần thiết, đồng thời cần chọn lọc để phát triển mô hình hiện đại, góp phần vào quá trình xây dựng Chủ nghĩa xã hội và thúc đẩy sự phát triển của đất nước.
Gia đình là lĩnh vực mà mọi người đều có thể tham gia, đồng thời cũng là một lĩnh vực kinh tế phức tạp và đầy biến động Trong những năm gần đây, vấn đề gia đình đã trở thành một tiêu điểm quan trọng được giới học thuật và chính trị quan tâm Ở châu Á, văn hóa gia đình được xem như một giải pháp để bảo vệ trước sự xâm lăng của văn hóa phương Tây Việt Nam đang trải qua quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa nhanh chóng, cùng với sự chuyển đổi sang cơ chế kinh tế thị trường Những biến đổi kinh tế - xã hội này đã tác động sâu sắc đến gia đình, một thiết chế lâu đời nhưng nhạy cảm với sự thay đổi Điều này đặt ra câu hỏi về thực trạng gia đình Việt Nam trong thời kỳ đổi mới và những thách thức đối với văn hóa gia đình trong bối cảnh giao lưu văn hóa hiện nay Đề tài tiểu luận “Xây dựng văn hóa gia đình Việt Nam trong giao lưu tiếp biến văn hóa hiện nay” sẽ được nghiên cứu nhằm tìm ra câu trả lời cho những vấn đề này.
NỘI DUNG ĐỀ TÀI
Gia đình là một tổ chức xã hội ra đời từ rất sớm trong lịch sử nhân loại, khi con người tách khỏi thế giới động vật và hình thành các cộng đồng độc lập Ban đầu, gia đình chỉ bao gồm các thành viên có quan hệ huyết thống trực tiếp, chủ yếu là mẹ và con cái (gia đình mẫu hệ) Theo thời gian, cấu trúc gia đình đã được mở rộng để bao gồm cả những thành viên khác, có thể có hoặc không có quan hệ huyết thống.
Về quy mô gia đình, ban đầu có thể có hàng trăm thành viên, nhưng theo thời gian và sự phát triển của xã hội, số lượng này đã giảm dần Gia đình hiện đại ngày nay thường chỉ có từ vài thành viên.
Đến nay, đã có nhiều định nghĩa khác nhau về gia đình, và các quan điểm cơ bản về gia đình vẫn chưa đạt được sự thống nhất, thậm chí còn tồn tại những quan điểm trái ngược nhau.
Theo Từ điển tiếng Việt, gia đình được định nghĩa là tập hợp những người sống chung thành một đơn vị xã hội nhỏ nhất, gắn bó qua quan hệ hôn nhân và dòng máu, thường bao gồm vợ chồng, cha mẹ và con cái Quan niệm này chỉ phản ánh một cách tổng quát về các loại hình gia đình.
MỘT SỐ KHÁI NIỆM CHUNG VỀ GIA ĐÌNH VIỆT
Khái niệm gia đình
Gia đình là một tổ chức xã hội ra đời từ rất sớm trong lịch sử loài người, khi con người tách khỏi giới động vật và hình thành các cộng đồng độc lập Ban đầu, gia đình chỉ bao gồm các thành viên có quan hệ huyết thống trực tiếp, chủ yếu là mẹ và con cái (gia đình mẫu hệ) Dần dần, khái niệm gia đình được mở rộng để bao gồm cả những thành viên khác, có thể có hoặc không có cùng huyết thống.
Về quy mô gia đình, ban đầu có thể có hàng trăm thành viên, nhưng theo thời gian và sự phát triển của xã hội, số lượng này đã giảm dần Gia đình hiện đại ngày nay thường chỉ có từ một vài thành viên.
Đến nay, đã có nhiều định nghĩa khác nhau về gia đình, và các quan điểm cơ bản về gia đình vẫn chưa đạt được sự thống nhất, thậm chí còn tồn tại những quan điểm trái ngược nhau.
Theo Từ điển tiếng Việt, gia đình được định nghĩa là tập hợp những người sống chung, gắn bó bằng quan hệ hôn nhân và dòng máu, thường bao gồm vợ chồng, cha mẹ và con cái Tuy nhiên, định nghĩa này chỉ phản ánh một quan niệm phổ quát về gia đình trong lịch sử và chưa bao quát các hình thức gia đình mới đang xuất hiện trong xã hội hiện đại ngày nay.
Nho giáo cho rằng, gia đình chính là một cái nước nhỏ Vì thế, nếu
Một xã hội thanh bình bắt nguồn từ những gia đình hòa thuận, nơi mọi thành viên quan tâm và chăm sóc lẫn nhau Trong gia đình đó, vợ chồng yêu thương và cùng nhau nuôi dạy con cái Cha mẹ cần làm gương cho con cái qua lời nói và hành động, trong khi con cái phải hiếu kính và chăm sóc ông bà, cha mẹ, không làm điều gì khiến họ phải xấu hổ Gia đình hòa thuận cũng là nơi anh em hỗ trợ nhau, cùng tiến bộ và thương yêu lẫn nhau.
Tư tưởng Nho giáo phù hợp với Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, nhấn mạnh vai trò của gia đình như tế bào xã hội và môi trường giáo dục nhân cách Đảng yêu cầu các chính sách nhà nước chú trọng xây dựng gia đình no ấm, hòa thuận và tiến bộ, nâng cao ý thức về nghĩa vụ gia đình Gia đình có vai trò quan trọng trong việc xây dựng nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa, ảnh hưởng đến sự ổn định xã hội và chuyển đổi kinh tế Gia đình mới cần dựa trên cơ sở dân chủ, với sự tôn trọng lẫn nhau giữa các thành viên, và yêu cầu lòng chung thủy, đức nhân từ, hiếu kính và tình thương giữa anh em Hạt nhân của mỗi gia đình chính là vợ và chồng.
Theo tác giả Levy Strauss: gia đình là một nhóm xã hội học được quy định bởi 3 đặc điểm thường thấy:
Gia đình được Liên Hợp Quốc định nghĩa là một nhóm người có quan hệ họ hàng sống chung và chia sẻ ngân sách, đóng vai trò là đơn vị cơ bản của xã hội Gia đình không chỉ là nơi cư trú mà còn là môi trường tự nhiên cho sự phát triển và hạnh phúc của mọi thành viên Các ràng buộc và trách nhiệm giữa các thành viên trong gia đình rất quan trọng, góp phần tạo nên sự gắn kết và hỗ trợ lẫn nhau trong cuộc sống hàng ngày.
Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 định nghĩa gia đình là tập hợp những người có mối quan hệ gắn bó thông qua hôn nhân, huyết thống hoặc nuôi dưỡng, từ đó phát sinh các nghĩa vụ và quyền lợi giữa các thành viên (Điều 3, khoản 2)
Hộ gia đình là nhóm người sống chung tại một nơi cư trú, có mối quan hệ hôn nhân, ruột thịt hoặc nhận nuôi, cùng quản lý quỹ thu chi chung và có một hộ khẩu.
Cấu trúc gia đình là hình thức tổ chức và mối quan hệ giữa các thành viên trong gia đình, bao gồm các tiêu chí như gia đình mẫu hệ, phụ hệ, đa thế hệ và hạt nhân Đối với người Việt Nam, gia đình là giá trị xã hội quan trọng, được coi là tế bào xã hội với các yếu tố như vợ, chồng và con cái Gia đình Việt Nam có thể được định nghĩa là tập hợp những người sống chung dựa trên quan hệ hôn nhân hợp pháp và huyết thống, với trách nhiệm đạo đức, tài sản chung và vai trò xã hội hóa thế hệ sau.
Văn hóa gia đình
Văn hóa và văn hóa gia đình có nhiều định nghĩa khác nhau, phản ánh sự đa dạng trong cách hiểu về văn hóa Mỗi nhà nghiên cứu phân tích cấu trúc gia đình dựa trên quan điểm văn hóa riêng của họ Văn hóa được xem là những giá trị xã hội do con người tạo ra qua lịch sử, bao gồm các thiết chế xã hội và phương thức ứng xử, gắn liền với giáo dục và xã hội hóa Văn hóa gia đình là hệ thống giá trị văn hóa kết hợp giữa truyền thống và hiện đại, thể hiện nhận thức, thái độ và hành vi của các thành viên trong việc thực hiện chức năng gia đình và trong các mối quan hệ cá nhân, gia đình và xã hội.
Văn hóa gia đình là một lĩnh vực quan trọng trong nghiên cứu Văn hóa học Từ giữa những năm 90 của thế kỷ XX, đã xuất hiện một số cuốn sách bàn về văn hóa gia đình Tuy nhiên, các tác giả thường không định nghĩa rõ ràng khái niệm này, mà chủ yếu tập trung vào việc mô tả các biểu hiện cụ thể của văn hóa gia đình.
Văn hóa gia đình là một phần quan trọng của nền văn hóa Việt Nam, bao gồm hệ thống giá trị và chuẩn mực đặc thù, điều chỉnh hành vi và mối quan hệ giữa các thành viên trong gia đình cũng như với xã hội Mỗi cộng đồng người có kiểu văn hóa riêng, và gia đình được xem như một cộng đồng thu nhỏ Sự khác biệt giữa văn hóa gia đình và gia đình văn hóa nằm ở chỗ, gia đình văn hóa được xã hội công nhận đạt tiêu chuẩn văn hóa, trong khi văn hóa gia đình phản ánh cách ứng xử giữa các thành viên và với xã hội.
Các thành tố của gia đình liên kết chặt chẽ với nhau, tạo thành một hệ thống thực hiện các chức năng của văn hóa gia đình Những chức năng cơ bản này đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sự ổn định và phát triển của gia đình.
+ Truyền tải văn hóa từ thế hệ này sang thế hệ khác.
+ Duy trì sự cân bằng của đời sống gia đình.
+ Bảo đảm sự tiếp nối văn hóa, chống sự đứt đoạn văn hóa.
+ Giữ gìn và phát triển bản sắc văn hóa và chức năng hình thành các giá trị văn hóa mới.
Văn hóa gia đình Việt Nam truyền thống được hình thành từ sự kết hợp giữa văn hóa bản địa và tư tưởng Nho giáo, cùng với triết lý đạo Phật Khi xã hội phát triển, gia đình Việt Nam không chỉ tiếp xúc với mô hình Nho giáo mà còn với văn hóa phương Tây Những giá trị tích cực của văn hóa gia đình truyền thống, như tình nghĩa vợ chồng, cần được phát huy trong xã hội hiện đại Tình yêu và nghĩa vụ là nền tảng giúp vợ chồng cảm thông, chia sẻ và vượt qua khó khăn trong cuộc sống.
Văn hóa gia đình truyền thống
Văn hóa gia đình truyền thống được coi là loại văn hóa chứa đựng nhiều yếu tố ổn định, phát triển từ nền văn hóa bản địa và được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác Đây là sản phẩm của nền văn minh lúa nước, chủ yếu tồn tại ở nông thôn, mặc dù không có nghĩa là nó không hiện diện ở đô thị Theo tác giả Đỗ Thái Đồng, gia đình truyền thống chủ yếu là gia đình nông thôn trong các xã hội nông nghiệp Á Đông, tồn tại lâu dài và gần như không thay đổi trên nhiều khía cạnh, phản ánh đặc trưng của một định chế gắn liền với nền nông nghiệp cổ truyền.
Gia đình truyền thống thường được hiểu là "gia đình Nho giáo", điều này không hoàn toàn sai nhưng mỗi khái niệm đều có sắc thái riêng Mặc dù nội hàm của hai khái niệm này có nhiều điểm trùng lặp, chúng không hoàn toàn đồng nhất Tính chất nông nghiệp, nông thôn và Nho giáo là những đặc trưng cơ bản của gia đình truyền thống Việt Nam Gia đình Nho giáo là khái niệm phù hợp để chỉ kiểu gia đình truyền thống ở các đô thị Việt Nam.
Gia đình truyền thống trong dân gian được xem là đại gia đình với các thành viên liên kết qua quan hệ huyết thống, thường bao gồm từ 3 thế hệ trở lên như ông bà, cha mẹ và con cái Kiểu gia đình này phổ biến ở nông thôn Bắc Bộ, nơi nền kinh tế tiểu nông là cơ sở tồn tại Người Việt có xu hướng quần tụ con cái, dẫn đến việc các đại gia đình sống chung dưới một mái nhà hoặc gần nhau, đặc biệt ở đô thị Gia đình truyền thống mang lại sự gắn bó về tình cảm, bảo tồn văn hóa và truyền thống, đồng thời hỗ trợ nhau về vật chất và tinh thần Tuy nhiên, nó cũng duy trì những tập tục lạc hậu và dễ dẫn đến mâu thuẫn giữa các thế hệ Trong xã hội hiện đại, gia đình truyền thống có vẻ thiếu linh hoạt và chậm thích ứng, giải thích cho sự giảm sút số lượng gia đình kiểu này trong thời đại ngày nay.
Nhiều giá trị của gia đình truyền thống cần được thay đổi để phù hợp với thời đại, nhằm chống lại sự trì trệ văn hóa Trước đây, hôn nhân thường do cha mẹ quyết định, và chữ hiếu được hiểu là con cái phải ở gần bố mẹ, nghe theo mọi điều mà không cần phân biệt đúng sai Tuy nhiên, hiện nay, con cái tự tìm hiểu và quyết định hôn nhân của mình, trong khi chữ hiếu được thể hiện qua lòng biết ơn, sự kính trọng và tình yêu thương, chăm sóc cho cha mẹ, thay vì những quy tắc cứng nhắc như trước.
Ngày nay, thế giới đang trải qua giai đoạn hội nhập quốc tế sâu rộng trên nhiều lĩnh vực như kinh tế, chính trị và lối sống Xu thế toàn cầu hóa là một hiện tượng tất yếu, phản ánh nhu cầu phát triển của nhân loại Trong bối cảnh này, văn hóa Việt Nam, đặc biệt là văn hóa gia đình, sẽ có sự giao lưu và hội nhập với văn hóa quốc tế Quá trình này không chỉ giúp chúng ta tiếp nhận các giá trị văn hóa mới mà còn cho phép chúng ta đóng góp những giá trị văn hóa gia đình Việt Nam, làm phong phú và đa dạng hóa văn hóa nhân loại.
XÂY DỰNG VĂN HÓA GIA ĐÌNH TRONG BỐI CẢNH VIỆT NAM
Xây dựng văn hóa gia đình trong thời kỳ trước
Văn hóa gia đình là giá trị cốt lõi trong văn hóa Việt Nam, đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành và nuôi dưỡng con người từ khi sinh ra cho đến khi trưởng thành Sự trưởng thành bền vững của mỗi cá nhân phụ thuộc vào những nền tảng vững chắc được xây dựng trong gia đình.
Hồ Chí Minh nhấn mạnh rằng hạt nhân của xã hội là gia đình, và chỉ khi gia đình tốt thì xã hội mới phát triển Phan Bội Châu cũng cho rằng "Nước là một cái nhà lớn, nhà là một cái nước nhỏ", cho thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa gia đình và đất nước Nền tảng văn hóa Việt Nam được xây dựng từ văn hóa gia đình và văn hóa làng, trước khi mở rộng ra văn hóa toàn quốc Những điều này khẳng định giá trị cốt lõi của văn hóa gia đình trong văn hóa Việt Nam, một chủ đề quan trọng mà chúng tôi muốn thảo luận.
Trong bối cảnh văn hóa Việt Nam, chúng ta đã từng đứng lên chống lại ảnh hưởng của văn hóa Tây phương qua hai cuộc kháng chiến vĩ đại chống Pháp và chống Mỹ Hiện nay, chúng ta đang gặp khó khăn trong việc đối diện với vấn đề này Việc tìm hiểu nguyên nhân của các hiện tượng này không phải là điều dễ dàng và không thể hoàn thành trong thời gian ngắn Tuy nhiên, cần thừa nhận rằng kết quả hiện tại có nguồn gốc từ một quá trình tích tụ lâu dài, bắt đầu từ sau Cách mạng thành công và cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp cho đến ngày nay.
Công cuộc kháng chiến chống Pháp của người Việt là một hành trình kỳ diệu, khi cả dân tộc đoàn kết để đánh đuổi một đế quốc mạnh mẽ hơn Tuy nhiên, trong thời gian này, văn hóa, đặc biệt là văn hóa gia đình, không được chú trọng do nhiều lý do Các hoạt động như tiêu thổ kháng chiến đã dẫn đến sự phá hủy các di tích văn hóa, trong khi các cuộc chỉnh huấn và cải cách ruộng đất ảnh hưởng sâu sắc đến các giá trị văn hóa và thực hành trong gia đình.
Sau khi miền Bắc giải phóng, đất nước tập trung vào việc xây dựng hòa bình trong khi miền Nam vẫn đang trong chiến tranh, với mục tiêu giải phóng miền Nam và thống nhất đất nước Trong bối cảnh thời chiến, mọi vấn đề gia đình và cá nhân đều được gác lại, hướng tới mục đích "Tất cả cho tiền tuyến, tất cả vì miền Nam ruột thịt" Những thực hành văn hóa trong mỗi gia đình vẫn diễn ra, nhưng trong bối cảnh chung, lợi ích quốc gia được đặt lên hàng đầu.
Sau hòa bình năm 1954, nền văn hóa xã hội chủ nghĩa từ Liên Xô đã ảnh hưởng mạnh mẽ đến Việt Nam, làm hạn chế vai trò của cá nhân và gia đình, trong khi đề cao tập thể và hợp tác xã Sự chuyển đổi này nhấn mạnh việc xóa bỏ tư hữu và khuyến khích công hữu, hướng tới sản xuất lớn Cuộc cách mạng văn hóa cũng được đẩy mạnh, với các biện pháp chống mê tín dị đoan và hạn chế tôn giáo, tác động sâu sắc đến tư tưởng của cả lãnh đạo và người dân.
Bên cạnh các vấn đề về hệ tư tưởng và tâm linh, sự xáo trộn xã hội trong hai cuộc kháng chiến, cùng với ảnh hưởng của các giáo điều như dân chủ và bình đẳng thái quá, đã tạo ra những thách thức lớn đối với truyền thống tôn ty trật tự trong gia đình, dòng họ, cũng như tôn sư trọng đạo trong nhà trường.
Sau giải phóng miền Nam, sự lạc quan đã dẫn đến việc bỏ qua các quy luật phát triển, trong khi đất nước phải đối mặt với các cuộc chiến tranh biên giới và cấm vận từ phương Tây Khi kinh tế thị trường tràn vào, cả kinh tế và văn hóa đều rơi vào tình trạng bất ổn Để nhanh chóng thoát khỏi nghèo nàn, chúng ta đã phát triển kinh tế bằng mọi giá, và giờ đây, khi kinh tế đã ổn định, nhiều vấn đề văn hóa mới bắt đầu xuất hiện.
Sự tác động âm ỉ và lâu dài đến văn hóa gia đình Việt Nam trong lịch sử đã góp phần không nhỏ vào sự xuống cấp của văn hóa xã hội Việt Nam nói chung.
Trong khi đó, với phương pháp dạy dỗ, giáo dục con cái truyền thống cũng làm nên văn hóa gia đình thời kỳ trước:
2.1.1 Dạy dỗ con cái qua các thực hành nghi lễ gia đình
Các nghi lễ gia đình như ngày giỗ, Tết, cưới xin và ma chay là dịp quan trọng để các thành viên trong gia đình gặp gỡ, chia sẻ tình cảm và củng cố mối quan hệ Những dịp này giúp gắn bó tình cảm, đặc biệt khi con cái sống xa hoặc đã lập gia đình riêng Thông qua việc chia sẻ kinh nghiệm sống và hòa giải những xích mích, các thành viên dễ dàng đồng cảm và bỏ qua những mâu thuẫn trước đó Các hoạt động như nấu nướng, bày biện và trang trí không chỉ tạo cơ hội trò chuyện mà còn giúp giải tỏa những khúc mắc trong quá khứ Như người ta thường nói, đám giỗ và đám ma không chỉ vì người đã khuất mà còn vì người sống, giúp họ nhận ra giá trị của gia đình và sự gắn kết ruột thịt.
Thực hành các nghi lễ tâm linh giúp thế hệ trẻ nhớ ơn tổ tiên và tạo ra sức mạnh ngăn cản họ trước những quyết định sai trái Khi có niềm tin linh thiêng, con người sẽ suy nghĩ kỹ trước khi hành động, vì họ nhận thức được rằng hành động của mình có thể ảnh hưởng đến danh dự gia đình và tổ tiên Điều này khiến họ chùn bước trước những hành động xấu, từ đó hạn chế những quyết định thiếu suy nghĩ.
Cha mẹ là hình ảnh và tấm gương đầu tiên cho con cái trong gia đình, ảnh hưởng lớn đến tính cách và hành vi của trẻ Dù có câu “Cha mẹ sinh con, trời sinh tính”, nhưng tính cách của trẻ cũng chịu ảnh hưởng từ cha mẹ Những hành động, cách ứng xử và lối sống của cha mẹ là những hình ảnh sống động, khắc sâu vào tâm trí trẻ, có thể ám ảnh suốt đời Thực tế cho thấy, nhiều vụ phạm pháp của trẻ vị thành niên liên quan đến hoàn cảnh gia đình như bạo lực, ly hôn hay những tấm gương xấu từ cha mẹ Thái độ của cha mẹ đối với ông bà, họ hàng và hàng xóm có tác động mạnh mẽ đến sự hình thành tính cách của trẻ Lối sống hàng ngày của cha mẹ là tấm gương đạo đức cho con cái, từ sự tôn trọng ông bà đến tình yêu thương anh chị em, tất cả đều là những đức tính mà trẻ sẽ thực hành trong cuộc sống.
Thái độ của cha mẹ đối với con cái trong công việc gia đình và sự phân công công việc hợp lý có ảnh hưởng lớn đến tính cách và cách xử lý tình huống của trẻ trong tương lai Sự hy sinh và chăm sóc cho con cái, từ bữa ăn đến giấc ngủ và việc học, là điều mà hầu hết các bậc phụ huynh Việt Nam luôn nỗ lực thực hiện, nhằm tạo điều kiện tốt nhất cho con Tuy nhiên, trẻ em bị bạo hành trong gia đình sẽ mang theo những tổn thương và hận thù ra xã hội, ảnh hưởng tiêu cực đến mối quan hệ với người khác.
2.1.3 Bữa cơm gia đình và những sinh hoạt hàng ngày Đây là một môi trường văn hóa được các gia đình Việt Nam xưa sử dụng một cách triệt để trong việc dạy dỗ con cái Đó thật sự là một cách “cầm tay chỉ việc” trong từng hoạt động thực hành tỉ mỉ chi tiết Từ việc “ăn trông nồi ngồi trông hướng” đến những phép tắc gia đình trong việc ăn uống được thể hiện ở đây Bằng những công việc cụ thể trong cuộc sống hàng ngày của gia đình, người làm cha làm mẹ dạy dỗ con cái những kĩ năng sống, cách sắp xếp tổ chức công việc, đời sống, tổ chức trong gia đình Bằng bữa cơm gia đình, lớp trẻ học được kĩ năng làm bếp, những việc “nữ công gia chánh” đối với con gái, những việc việc gia đình, bếp núc, hỗ trợ những việc nặng của con trai Điều quan trọng hơn nữa đó là bữa cơm gia đình như một diễn đàn hay một lớp học nhỏ để cha mẹ có dịp dạy dỗ con từ chuyện nhà đến chuyện xã hội Quanh bữa cơm con cái nói chuyện học hành, chơi bời với bạn bè trong lớp, ngoài đời, một mặt bố mẹ hiểu biết được con cái, được bạn bè của con, mặt khác họ còn có thể góp ý cho con những cách thức ứng xử trước từng công việc, những khúc mắc, vấp ngã xảy ra đối với con cái Họ chia sẻ những kinh nghiệm cho con cái, an ủi, khuyên bảo những điều hay lẽ phải cho con vừa tạo nên sự gần gũi vừa như những bài học kinh nghiệm được truyền dạy một cách tự nhiên, nhẹ nhàng mà thấm sâu vào con cái hơn bất cứ một cách giáo dục trường lớp hay những bài giảng lý thuyết nào Bằng việc kể những câu chuyện trong bữa ăn về những người, những việc xảy ra xung quanh họ hàng ngày, một mặt họ truyền cho con cái cách hiểu biết, ứng xử với nó khi gặp phải, mặt khác là sự khuyến khích hay cảnh báo trước những việc tốt hay không tốt để noi theo hoặc né tránh… Còn trong từng công việc diễn ra trong sinh hoạt hàng ngày của gia đình, cha mẹ có dịp hướng dẫn một cách cụ thể, trực tiếp mỗi công việc, mỗi cách ứng xử cần phải làm, phải xử lý các tình huống diễn ra sao để chúng có thể học hỏi và ứng tác ngay khi có thể.
Trong văn hóa gia đình Việt Nam, các thực hành dạy dỗ con cái phản ánh giá trị cốt lõi của truyền thống Những vấn đề bất cập trong việc giáo dục trẻ em hiện nay có nguồn gốc từ phương pháp dạy dỗ trong gia đình Để xây dựng một xã hội tốt đẹp, nhân văn và bao dung hơn, cần chú trọng khai thác và phát huy các giá trị văn hóa gia đình trong thời gian tới.
Xây dựng văn hóa gia đình trong thời kỳ hội nhập quốc tế
Văn hóa gia đình Việt Nam, qua nhiều thế hệ, đã hình thành và phát triển với những giá trị tốt đẹp, góp phần vào bản sắc văn hóa dân tộc Sự công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập kinh tế quốc tế mang lại nhiều cơ hội cho gia đình Việt Nam, nhưng cũng đặt ra không ít thách thức Vì vậy, việc xây dựng văn hóa gia đình trở thành một nhiệm vụ quan trọng trong việc phát triển đời sống văn hóa ở cơ sở, cần sự quan tâm từ Đảng, Nhà nước và toàn xã hội.
Hiện nay, Việt Nam đang trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập kinh tế quốc tế, mang lại nhiều cơ hội cho các gia đình Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích, cơ chế thị trường cũng tạo ra nhiều thách thức cho đời sống gia đình, làm suy yếu giá trị truyền thống Tình trạng ly hôn, sống chung không đăng ký, và quan hệ tình dục trước hôn nhân gia tăng, gây ra hậu quả nghiêm trọng cho xã hội Xu hướng hôn nhân với người nước ngoài cũng đang gia tăng, cùng với sự di cư của phụ nữ, tạo ra mối lo ngại cho cộng đồng Các giá trị văn hóa gia đình truyền thống đang có dấu hiệu suy giảm, trong khi tệ nạn xã hội như ma túy, cờ bạc, và bạo lực gia đình ngày càng gia tăng, đặt ra những thách thức mới cho các thế hệ.
Việc phát huy các giá trị văn hóa tốt đẹp của gia đình truyền thống là cần thiết để xây dựng một nền văn hóa gia đình với đời sống kinh tế phát triển và tinh thần phong phú Cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã nhấn mạnh rằng gia đình, làng và nước là ba trụ cột của ý thức cộng đồng người Việt Để xây dựng một xã hội công bằng và văn minh, chúng ta cần trở lại với những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp từ gia đình.
Gia đình đóng vai trò quan trọng và luôn được Đảng, Nhà nước chú trọng Trong thời kỳ đổi mới, gia đình Việt Nam là động lực chính thúc đẩy sự phát triển đất nước, góp phần thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh Việc xây dựng văn hóa gia đình là một mục tiêu thiết yếu trong công tác phát triển đời sống văn hóa ở cơ sở.
- Giá trị văn hóa gia đình và xây dựng giá trị văn hóa gia đình trong thời kỳ mới:
Chỉ thị số 49-CT/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam nhấn mạnh tầm quan trọng của việc củng cố và xây dựng gia đình trong bối cảnh hiện đại Nếu không chú trọng, gia đình sẽ bị suy yếu, ảnh hưởng đến sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Việc đề cao giá trị văn hóa gia đình và xây dựng gia đình văn hóa là mục tiêu chiến lược và cấp bách, phù hợp với truyền thống dân tộc và quy luật phát triển xã hội Do đó, công tác xây dựng văn hóa gia đình cần tập trung vào những nội dung thiết yếu trong giai đoạn mới.
Để xây dựng văn hóa gia đình vững mạnh, cần tăng cường sự lãnh đạo của Đảng và đẩy mạnh công tác tuyên truyền nhằm nâng cao nhận thức của các cấp ủy, chính quyền và tổ chức đoàn thể về vai trò quan trọng của văn hóa gia đình Đây được xem là động lực quyết định cho sự phát triển bền vững kinh tế - xã hội trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Các cấp ủy và chính quyền cần tích hợp nội dung xây dựng văn hóa gia đình vào chiến lược phát triển kinh tế - xã hội và kế hoạch công tác hàng năm của các bộ, ngành và địa phương.
Tiếp tục giáo dục và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của gia đình Việt Nam là cần thiết trong bối cảnh xã hội phát triển Mỗi gia đình cần có trách nhiệm trong việc xây dựng và bồi dưỡng nhân cách cho các thành viên Giáo dục văn hóa gia đình góp phần hình thành con người Việt Nam với phẩm chất cao quý, theo Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII) về xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc Điều này bao gồm tinh thần yêu nước, tự cường, phấn đấu vì độc lập và chủ nghĩa xã hội, cùng với lối sống lành mạnh, văn minh, cần kiệm, trung thực và tôn trọng kỷ cương phép nước.
Các tiêu chí xây dựng văn hóa gia đình cần phù hợp và có ý nghĩa thiết thực với đời sống nhân dân, đồng thời công tác bình xét danh hiệu gia đình văn hóa phải được thực hiện công bằng và dân chủ, đáp ứng nguyện vọng của cộng đồng Cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các mô hình văn hóa gia đình trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, đồng thời dự báo những biến đổi và thách thức mới trong lĩnh vực gia đình Đây là yếu tố quan trọng quyết định sự thành công của phong trào xây dựng văn hóa gia đình.
Để xây dựng văn hóa gia đình hiệu quả, cần đầu tư kinh phí và nguồn lực, kết hợp với phương châm xã hội hóa, tạo nền tảng cho sự phát triển xã hội Việc tổng kết và đánh giá kết quả phong trào xây dựng văn hóa gia đình cần được thực hiện thường xuyên, kết hợp với các phong trào khác để đạt hiệu quả thiết thực Hoạt động này cần trở thành định kỳ từ trung ương đến địa phương, coi đầu tư cho gia đình là đầu tư cho phát triển bền vững Nhà nước cần ưu tiên đảm bảo nguồn lực và huy động sự đóng góp của toàn xã hội, đồng thời tranh thủ sự giúp đỡ quốc tế cho công tác gia đình.
Vào thứ năm, cần tổ chức thường xuyên các buổi tập huấn và bồi dưỡng kiến thức về văn hóa gia đình cho cán bộ chỉ đạo, nhằm trang bị cho họ những hiểu biết cần thiết để hướng dẫn phong trào xây dựng văn hóa gia đình Điều này giúp cập nhật kiến thức phù hợp với yêu cầu đổi mới của xã hội hiện đại và định hướng cho nhân dân thực hiện bền vững.
Quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế đã tạo ra nhiều cơ hội cho sự phát triển gia đình, hướng tới mục tiêu xây dựng gia đình no ấm, bình đẳng, tiến bộ và hạnh phúc Tuy nhiên, điều này cũng đặt ra nhiều thách thức cho gia đình và công tác gia đình Đặc biệt, trong việc xây dựng văn hóa gia đình, cần tiếp tục đẩy mạnh giáo dục và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của gia đình Việt Nam, đồng thời gắn kết với việc xây dựng các giá trị tiên tiến trong xã hội phát triển.
NHỮNG BIẾN ĐỔI CỦA VĂN HÓA GIA ĐÌNH VIỆT
Xu hướng biến đổi giá trị đạo đức, tâm lý và tình cảm của gia đình Việt Nam hiện nay
3.1.1 Văn hóa gia đình Việt Nam trong quá trình vừa bảo lưu các giá trị truyền thống, vừa tiếp thu yếu tố hiện đại
Giá trị chung thủy được coi trọng nhất trong quan hệ hôn nhân và gia đình, với 41,6% người được khảo sát đánh giá là “quan trọng” và 56,7% cho rằng nó “rất quan trọng” Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng có sự phân biệt trong tiêu chuẩn chung thủy giữa nam và nữ, với 66,2% đồng ý rằng chung thủy quan trọng hơn đối với phụ nữ Điều này cho thấy chung thủy là thước đo phẩm giá của người phụ nữ, khi họ được kỳ vọng là nhân tố giữ gìn sự êm ấm và tốt đẹp cho gia đình và xã hội.
Bình đẳng là một giá trị quan trọng trong xã hội hiện đại, được người dân Việt Nam đánh giá cao, thể hiện sự thích ứng với những thay đổi trong quan hệ vợ chồng Sự thay đổi trong quan niệm về việc sống chung hay riêng trong gia đình cũng đang diễn ra Các yếu tố mới như di cư lao động, tôn trọng tự do cá nhân và sự độc lập kinh tế giữa bố mẹ và con cái đã góp phần chuyển dịch từ mô hình gia đình lớn nhiều thế hệ sang gia đình nhỏ với 1 hoặc 2 thế hệ.
Hiện nay, các gia đình ngày càng nhận thức cao về tầm quan trọng của trách nhiệm và chia sẻ trong đời sống gia đình, bao gồm việc lắng nghe tâm tư và suy nghĩ của các thành viên Các gia đình hiện đại, đặc biệt ở đô thị với mức sống cao và trình độ học vấn tốt, thể hiện rõ giá trị chia sẻ và trân trọng Tuy nhiên, thực tế cho thấy phụ nữ vẫn chưa đạt được sự bình đẳng thực sự với nam giới, điều này thể hiện qua tỷ lệ được chồng lắng nghe và chia sẻ suy nghĩ.
Bộ đạt điểm số trung bình cao nhất trong việc chia sẻ và lắng nghe những mối quan tâm của vợ/chồng Ngược lại, nhóm nữ giới, dân tộc thiểu số, có mức sống thấp, sống ở nông thôn và có học vấn thấp thường cảm thấy bạn đời coi thường hoặc đánh giá thấp những đóng góp hàng ngày của họ cho gia đình.
3.1.2 Các giá trị truyền thống và xu hướng dịch chuyển sang các giá trị hiện đại trong tiêu chuẩn lựa chọn bạn đời
Tiêu chuẩn lựa chọn bạn đời của người Việt Nam đang có sự chuyển biến từ các giá trị truyền thống sang các giá trị cá nhân và hiện đại Người dân hiện nay ưu tiên các phẩm chất về tư cách và đạo đức hơn là ngoại hình hay điều kiện kinh tế Tiêu chí tình yêu được nhấn mạnh nhất trong các tiêu chí lựa chọn, cho thấy sự chuyển đổi rõ nét trong quan niệm về bạn đời Khi cá nhân được giải phóng, yếu tố tình cảm và tự do lựa chọn hôn nhân trở nên quan trọng hơn, dẫn đến việc hôn nhân chuyển từ thể chế kinh tế sang thể chế tâm lý Đồng thời, tiêu chuẩn lựa chọn gia đình cũng chú trọng đến sự tương đồng về điều kiện kinh tế và địa vị xã hội.
Giá trị của "gia đình môn đăng hộ đối" ngày càng giảm trong việc lựa chọn bạn đời, dẫn đến sự di động xã hội nhanh chóng và đa dạng Sự xuất hiện của nhiều loại hình nghề nghiệp cùng với sự phát triển của công nghệ thông tin đã thúc đẩy hôn nhân giữa các tiểu văn hóa và các nền văn hóa khác nhau, bao gồm cả hôn nhân có yếu tố nước ngoài.
3.1.3 Gia đình truyền thống và mức độ chấp nhận cởi mở dần với một số hiện tượng hôn nhân gia đình mới
Các kiểu loại văn hóa gia đình mới như hôn nhân đồng giới, chung sống không kết hôn và làm mẹ đơn thân đang gia tăng trong xã hội Việt Nam, đặc biệt ở nhóm người trẻ, có học vấn cao và sống tại thành phố Mặc dù những hình thức này thường hiếm trong truyền thống, nhưng tỷ lệ chấp nhận chúng đang cao hơn, đặc biệt trong cộng đồng người dân tộc Kinh Tuy nhiên, nhiều người vẫn chưa nhận thức đầy đủ về những hệ quả tiêu cực có thể xảy ra từ những thay đổi này.
Trong xã hội Việt Nam truyền thống, phụ nữ không lấy chồng nhưng có con thường bị lên án Hôn nhân vẫn là quyết định quan trọng trong cuộc đời họ Tuy nhiên, với sự tiếp nhận văn hóa phương Tây và quyền cá nhân được pháp luật bảo vệ, phụ nữ ngày càng có quyền quyết định về hôn nhân và sinh con Quyền làm mẹ không chỉ phản ánh sự thay đổi trong nhận thức mà còn thể hiện tính nhân văn trong việc bảo vệ quyền lợi của phụ nữ.
3.1.4 Gia đình hiện đại và xu hướng suy giảm tính tập thể, tính cộng đồng
Sự hiện đại hóa đang dẫn đến sự suy giảm tính tập thể và cộng đồng, mặc dù giá trị truyền thống về tình làng nghĩa xóm vẫn được duy trì Điều này cho thấy sự liên tục của các giá trị văn hóa, nhưng cũng phản ánh những thay đổi trong thái độ của thế hệ trẻ đối với mối quan hệ tình cảm và vật chất trong gia đình và cộng đồng Trong khi người cao tuổi nhấn mạnh tầm quan trọng của ứng xử có lễ nghĩa, nhiều thanh niên lại liên kết khía cạnh kinh tế với hạnh phúc gia đình, cho rằng hạnh phúc không thể tồn tại nếu gặp khó khăn về tài chính.
Quan hệ gia đình với dòng họ trong xã hội Việt Nam hiện nay vẫn rất chặt chẽ, đặc biệt ở nhóm có đặc điểm truyền thống như người cao tuổi, học vấn thấp, và cư trú ở nông thôn Nhiều gia đình đồng ý rằng việc gắn kết với dòng họ là cần thiết để hỗ trợ lẫn nhau, với điểm trung bình 4,04 trên thang đo 5 điểm Họ cũng coi trọng việc gìn giữ nền nếp gia phong cho con cháu, đạt điểm trung bình 4,17 trên thang đo 5 điểm.
Các nghiên cứu hiện nay chỉ ra rằng giá trị văn hóa gia đình Việt Nam đang chuyển mình từ các giá trị truyền thống sang các giá trị hiện đại, trong khi vẫn duy trì một mức độ bền vững của văn hóa trong quá trình hiện đại hóa.
Những hạn chế của quá trình biến đổi văn hóa gia đình Việt Nam
Tiếp biến văn hóa mang lại nhiều lợi ích từ giao lưu văn hóa, nhưng cũng đặt ra không ít thách thức Mặc dù có những mặt tích cực, văn hóa gia đình ở Việt Nam hiện nay vẫn tồn tại một số hạn chế cần được cải thiện.
Sự thay đổi trong mô hình văn hóa gia đình truyền thống đã dẫn đến sự giảm sút tính cố kết gia đình, khiến mối quan hệ giữa các thành viên trở nên lỏng lẻo và thiếu chặt chẽ Một minh chứng rõ ràng cho hiện tượng này là sự đứt đoạn trong quan hệ “cha truyền con nối” về nghề nghiệp.
Sự lỏng lẻo trong mối quan hệ cá nhân - gia đình hiện nay đang gia tăng, khi mà văn hóa gia đình truyền thống từng rất coi trọng việc gìn giữ nề nếp gia phong Các thành viên trong gia đình ngày nay thường không tuân thủ các quy tắc chung như trước, dẫn đến việc giản tiện các nghi lễ và phép tắc Thói quen sinh hoạt hàng ngày cũng cho thấy sự giảm sút trong sự cố kết gia đình, khi người lớn bận rộn với công việc và trẻ em với việc học Nhiều gia đình hiện nay thậm chí không có bữa cơm chung trong suốt cả tháng, và vào các dịp lễ, tết, nhiều gia đình chỉ có hai người già cô đơn, trong khi con cháu ở xa chỉ thăm hỏi qua điện thoại hoặc email.
Cuộc sống trong nền kinh tế thị trường đã làm suy giảm nhiều giá trị tốt đẹp, trong đó có tình yêu Tình yêu, vốn là một tình cảm lãng mạn và tốt lành, hiện nay thường bị ảnh hưởng bởi sự tính toán và lọc lừa Nhiều đôi lứa đến với nhau không còn sự chân thành, mà thay vào đó là tình yêu giả dối, tình dục dễ dãi và hôn nhân thực dụng.
Hiện tượng ngoại tình, ly thân và ly hôn ngày càng trở nên phổ biến trong xã hội, khiến nhiều người coi đó là “mốt thời thượng” Điều này không chỉ làm rạn nứt mối quan hệ vợ chồng mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái Khi hôn nhân tan vỡ, gia đình cũng bị chia cắt, trẻ em mất đi mái ấm và sự giáo dục, tình yêu thương trọn vẹn Hơn nữa, khi cha mẹ tái hôn, tình trạng “con anh, con tôi” càng làm cho tình cảm trong gia đình thêm phần phức tạp và sứt mẻ.
Mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái luôn là thiêng liêng và bền vững, nhưng trong thời kỳ hội nhập, mối quan hệ này đang có những biến đổi tiêu cực Sự phát triển của chủ nghĩa cá nhân khiến nhiều người chỉ chăm chăm vào lợi ích cá nhân, dẫn đến việc cha mẹ mải mê kiếm tiền và theo đuổi ham muốn mà bỏ rơi con cái Họ thường giao phó con cho người giúp việc, nhà trường và xã hội, khiến trẻ em thiếu thốn tình yêu thương và sự dạy bảo từ cha mẹ Hệ quả là nhiều trẻ em lớn lên không có nền tảng vững chắc để hình thành nhân cách tốt đẹp, dẫn đến tình trạng đua đòi, hư hỏng, và thậm chí trở thành tội phạm.
Hiện nay, nhiều người con bất hiếu với cha mẹ, thể hiện qua việc bỏ rơi và không chăm sóc cha mẹ khi về già Hiện tượng này không còn hiếm gặp trong xã hội, khi mà cơ chế thị trường tác động tiêu cực đến đạo đức xã hội Nhiều tệ nạn xã hội đã "tấn công" vào các gia đình, làm phai mờ các mối quan hệ và giá trị tinh thần Sự thay đổi của xã hội kéo theo sự thay đổi trong cấu trúc gia đình, khiến các quan hệ trở nên lỏng lẻo Nhiều gia đình có điều kiện, nhưng cha mẹ lại mải mê với công việc, dẫn đến việc thiếu quan tâm giáo dục con cái, từ đó làm gia tăng tình trạng con cái hư hỏng và sa vào tệ nạn xã hội.
Truyền thống "Anh em như thể chân tay" của người Việt đang bị ảnh hưởng bởi xu thế toàn cầu hóa và mặt trái của nền kinh tế thị trường Tư tưởng thực dụng, coi trọng vật chất hơn tình cảm, đã dẫn đến mâu thuẫn trong nhiều gia đình Nhiều anh chị em cãi vã, thậm chí đánh đập lẫn nhau vì quyền lợi kinh tế, như tranh chấp đất đai, quyền thừa kế tài sản và nghĩa vụ chăm sóc cha mẹ.
Mặc dù Luật Phòng, chống bạo lực gia đình đã có hiệu lực từ tháng 7-2008, nhưng bạo lực gia đình vẫn diễn ra phổ biến với nhiều hình thức phức tạp, không chỉ từ chồng đối với vợ mà còn từ vợ đối với chồng và từ cha mẹ đối với con cái Bạo lực không chỉ thể hiện qua hành động thể xác mà còn cả tinh thần, làm rạn nứt mối quan hệ gia đình Đối với nhiều người, gia đình không còn là nơi an toàn mà trở thành nỗi kinh hoàng Hậu quả đặc biệt nghiêm trọng đối với trẻ em, khi chúng mất niềm tin vào hạnh phúc gia đình, hoang mang trước cuộc sống, dẫn đến chán học và có thể sa vào tệ nạn xã hội hoặc hành vi phạm pháp.
Hiện nay, nhiều gia đình chưa chú trọng đúng mức đến việc giáo dục các giá trị truyền thống cho con cái, dẫn đến nguy cơ phá vỡ nền tảng đạo đức và chuẩn mực gia đình Điều này đã tạo ra nhiều vấn đề xã hội, ảnh hưởng đến sự ổn định của từng gia đình Giá trị văn hóa gia đình cần được coi trọng, vì gia đình ổn định và bền vững là yếu tố quan trọng cho sự phát triển và ổn định của quốc gia Chỉ khi gia đình phát huy hết sức mạnh và thực hiện tốt chức năng của mình, xã hội mới có thể trở nên công bằng và phát triển bền vững, mang lại sự ấm áp, bình yên và hạnh phúc cho con người.
KẾT LUẬN
Xây dựng văn hóa gia đình là vấn đề thiết thực, thể hiện qua hành động và suy nghĩ hàng ngày của mỗi người Trong bối cảnh hiện nay, khi văn hóa gia đình đang đối mặt với nhiều thách thức, việc xây dựng văn hóa gia đình trở nên cấp thiết và mang tính chiến lược lâu dài Gia đình là tế bào cơ sở của xã hội, vì vậy việc gìn giữ và phát triển văn hóa gia đình là con đường đúng đắn để ổn định và phát triển xã hội Cần có giải pháp để cân bằng quyền lợi cá nhân và gia đình, cũng như kết hợp hài hòa giữa giá trị truyền thống và hiện đại, đồng thời tăng cường giao lưu văn hóa quốc tế để tiếp nhận những giá trị mới Chỉ như vậy, chúng ta mới có thể khắc phục những tác động tiêu cực của toàn cầu hóa đối với văn hóa gia đình và văn hóa dân tộc.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Bách khoa toàn thư mở wikipedia (2011), “Gia đình” wikipedia.org
2 Lê Minh (1994), “Văn hóa gia đình Việt Nam và sự phát triển xã hội”, Nxb Lao động, Hà Nội
3 Lê Ngọc Văn (2011), “Văn hóa gia đình”, Tạp chí Gia đình và Giới, số 3.
4 Lê Thi (2002), “Gia đình Việt Nam trong bối cảnh đất nước đổi mới”, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
5 Nguyễn Đăng Duy (2001), “Một số vấn đề về văn hóa Việt Nam truyền thống và hiện đại”, Nxb Lao động, Hà Nội.
6 Vũ Ngọc Khánh (2008), “Văn hóa gia đình Việt Nam”, Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội.
7 “Bản sắc văn hóa Việt Nam” – Phan Ngọc, NXB Văn học, HN, 2015.
8 Tạp chí Cộng sản (http://www.tapchicongsan.org.vn/)
9 Tạp chí Cộng Sản, “Những chặng đường phát triển”, Tổng biên tập: PGS,TS Đoàn Minh Huấn.
10 Trần Ngọc Thêm, “Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam”, Nxb Thành phố