Phân tích khái niệm, đặc điểm nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa việt nam (tiểu luận kết thúc học phần nhà nước và pháp luật đại cương)

Untitled 1 TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ VIỆN QUẢN TRỊ KINH DOANH *** BÀI TIỂU LUẬN KẾT THÚC HỌC PHẦN NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT ĐẠI CƯƠNG ĐỀ TÀI PHÂN TÍCH KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA[.]

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ VIỆN QUẢN TRỊ KINH DOANH

***

BÀI TIỂU LUẬN KẾT THÚC HỌC PHẦN NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT ĐẠI CƯƠNG

ĐỀ TÀI: PHÂN TÍCH KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI

CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

Sinh viên: Tiêu Vân Thư (21050335) Giảng viên: TS Chu Thị Ngọc

Hà Nội - Năm 2021

LỜI CẢM ƠN

Đề tài được hoàn thành dưới sự nỗ lực, cố gắng của bản thân, em xin gửi lời cảm ơn chân thành tới cô đã giúp đỡ em trong quá trình học tập môn Nhà nước pháp luật đại cương cũng như quá trình hoàn thành bài tiểu luận

Trong tình hình dịch bệnh Covid 19 đang diễn biến phức tạp, để đảm bảo cho học sinh kết thúc học phần môn học theo đúng thời gian dự kiến, nhà trường cùng các thầy cô Khoa Luật- ĐHQGHN đã tạo điều kiện cho chúng em tham gia viết tiểu luận thay cho kì thi chung bình thường Mặc dù học tập và thi cử trong hoàn cảnh đặc biệt song em luôn cố gắng tiếp thu tri thức và hoàn thành bài thi hết sức mình Tuy nhiên, do em là sinh viên năm nhất mới làm quen với viết tiểu luận nên không tránh khỏi thiếu sót, rất mong nhận được sự nhận xét và góp ý của cô để bài tiểu luận của em hoàn thiện hơn

Em xin chân thành cảm ơn!

A ĐẶT VẤN ĐỀ

Vừa qua, trong sáng ngày 11/12 tại Hà Nội,Ban Chỉ đạo xây dựng Đề án Chiến lược xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam đến năm 2030, tầm

nhìn đến năm 2045 tổ chức Hội thảo khoa họcvới chủ đề: "Những vấn đề lý luận và thực

tiễn về Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam." Trong buổi hội thảo, Thủ

tướng Phạm Minh Chính đã phát biểu“Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa

có mặt chưa đáp ứng tốt yêu cầu phát triển kinh tế-xã hội và quản lý đất nước trong tình hình mới.”Theo em, vấn đề đó chỉ có thể giải quyết nếu có sự chung tay của mỗi người

dân, đặc biệt là thê hệ trẻ năng động sáng tạo phải luôn quan tâm và đề ra những giải pháp khắc phục những mặt hạn chế trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền trong tình hình mới Và để hoàn thành trọn vẹn quyền và nghĩa vụ ấy thì mỗi công dân Việt Nam nên có những hiểu biết căn bản về “Nhà nước pháp quyền” đặc biệt là Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam Chính tầm quan trọng của tri thức đó đã là động lực giúp em lựa chọn đề tài “Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩaViệt Nam" để nghiên cứu và đạt được những thành quả nhất định Thông qua việc nghiên cứu em mong muốn

sẽ mang đến sự hiểu biết sâu sắc hơn về Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam để mọi người có thể áp dụng tri thức vào trong thực tiễn

Trong bài tiểu luận nay, em sẽ đề cập đến các học thuyết cũng như định nghĩa về nhà nước pháp quyền Đặc biệt, em sẽ tìm hiểu sâu hơn về những đặc trưng của “Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Về ý nghĩa lý luận, đề tài cung cấp vốn tri thức về nguồn gốc, lịch sử phát triển của những tư tưởng về Nhà nước pháp quyền Cùng với đó sẽ liên hệ tới những đặc trưng của Nhà nước pháp quyền tại Việt Nam Về ý nghĩa thực tiễn, đề tài này sẽ cung cấp một vốn

tri thức hữu ích để có thể áp dụng vào thực tế cuộc sống, định hướng xây dựng một Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hoàn thiện hơn

I Học thuyết nhà nước pháp quyền

a Tư tưởng thời cổ đại

Việc nghiên cứu lịch sử các học thuyết chính trị và pháp luật trên thế giới đã khẳng định một cách xác đáng rằng: các tư tưởng đầu tiên của nhân loại về NNPQ đã xuất hiện từ thời cổ đại.Dù chỉ hình thành trong tư tưởng nhưng đã thể hiện bản chất tiến bộ và khát vọng của con người về một xã hội công bằng và dân chủ Chẳng hạn, trong các trường ca của Hômer (thế kỷ VIII TCN), thần Zeus được mô tả như một đấng tối cao có khả năng ban phát công lý chung và trừng trị nghiêm khắc những kẻ xấu xa và lạm quyền

Các nhà tư tưởng pháp quyền thời kì này tiêu biểu là Solon(638-559TCN),Heraclite

(530-470 TCN), Platon (427-347 TCN), Socrate (469-399TCN), Aristote (384-322 TCN),

lực của pháp luật, bằng sự kết hợp giữa sức mạnh và pháp luật”, Platon cho rằng Nhà

nước phải đặt mình dưới pháp luật là điều kiện tồn tại của pháp luật, Aristote khẳng định pháp luật phải thống trị trên tất cả, ông đề ra “thuyết ba chức năng”, phân biệt ba loại quyền lực Nhà nước: nghị viện, chấp hành và xét xử…Ceceron thể hiện tư tưởng của pháp luật bằng cách đặt câu hỏi:”pháp luật là gì nếu không phải là trật tự chung?” Theo ông, pháp luật là cội nguồn tạo ra chế độ Nhà nước và cho rằng: “Nhà nước là NNPQ không phải do Nhà nước tuân thủ pháp luật của mình mà là vì về cội nguồn, về bản chất, Nhà nước chính là pháp luật, pháp luật tự nhiên của nhân dân”.[9]

Nhìn chung, tư tưởng nhà nước pháp quyền thời kì cổ đại hình thành ý tưởng về thượng tôn pháp luật, đề cao pháp luật trong tổ chức quản lý nhà nước và quản lý xã hội Song

song với đó là ý tưởng về tổ chức hợp lý bộ máy nhà nước, phân biệt 3 quyền lực (luật pháp, hành pháp, tư pháp)để tránh lạm quyền và hạn chế quyền lực tập trung vào một nơi Đồng thời đề cao dân chủ và quyền tự nhiên của con người

Mặc dù tư tưởng này còn chưa rõ ràng, mang tính duy tâm, thể hiện tư duy ngây thơ, chất phác, nhưng nó cũng là những cơ sở đầu tiên để hình thành nhà nước pháp quyền Đồng thời, nó còn có ý nghĩa rất quan trọng đối với việc xây dựng các nền tảng chính trị pháp

lý của NNPQ ngày nay

b Học thuyết tư sản

Th ời kì cách mạng tư sản, tư tưởng về NNPQ đã phát triển mới thành học thuyết và đã

trở thành hiện thực.Sự xuất hiện của các học thuyết như “tam quyền phân lập”của Montesquier, “khế ước xã hội” của Rousseau (1712-1788) và những học thuyết khác của

cơ bản và chung nhất sau: “Sự hiện diện của chủ nghĩa lập hiến và coi đó là bằng chứng hữu hình về sự đồng thuận của người dân; Nhà nước phải tự đặt dưới pháp luật không hành động độc đóan; Nhà nước phải tôn trọng và bảo vệ các quyền tự do của con người

và quyền công dân; quyền lực Nhà nước được chia thành ba quyền: quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp giao cho ba cơ quan Nhà nước tương ứng theo nguyên tắc quyền lực giám sát kiềm chế quyền lực”[2]

Hiện nay, các nhà nước tư bản đang sử dụng những học thuyết này để tổ chức quyền lực nhà nước Chẳng hạn, Hoa Kỳ là đất sử dụng thuyết tam quyền phân lập cực kì chặt chẽ,

3 quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp độc lập tuyệt đối và không chịu trách nhiệm trước nhau

c Triết học Marx- Lenin và tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước pháp quyền

Học thuyết NNPQ không chỉ có những tư tưởng của các triết gia tư sản mà còn có cả sự tham gia của những nhà kinh điển CNXH là Marx, Engels và Lenin Đó là những tư

tưởng đầu tiên về NNPQ XHCN Marx và Engels đều hướng tới xây dựng một NNPQ kiểu mới “vì con người” và “giải phóng con người” đồng thờiphải xây dựng dựa trên cơ

cầm quyền và người bị lãnh đạo phải được thiết lập trên cở sở pháp luật”[6]

Lenin tiếp thu và phát triển tư tưởng của Marx và Engels và đã đưa học thuyết của các ông đến mức độ hoàn bị hơn Về nhà nước pháp quyền, trong tư tưởng về Nhà nước và cách mạng, về xây dựng xã hội mới của Lenin cũng có chứa yếu tố pháp quyền.Lenin hướng đến một xã hội dân chủ rộng rãi, giải phóng con người và phát triển toàn diện con người.Trong việc xây dựng Nhà nước Xôviết, Lenin đã nhiều lần yêu cầu bộ máy chính quyền phải thật sự là của nhân dân lao động, phải thật sự bảo đảm dân chủ, phải dùng pháp luật (pháp luật Xô viết) để đấu tranh chống sự lề mề, quan liêu, hối lộ (tức là phải

sử dụng pháp luật, đưa pháp luật lên trên hết) [8]

Trong hành trình đi tìm đường cứu nước thì Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đến tìm đến chủ nghĩa Marx- Lenin như tiền định và coi đó là con đường đúng đắn để giải phóng dân tộc Trong bài thơ “Việt Nam yêu cầu ca”, Bác có viết “Bảy xin hiến pháp ban hành/ Trăm điều phải có thần linh pháp quyền” Nghĩa là, Bác cho rằng một nhà nước được coi là dân chủ đầu tiên phải có hiến pháp và phải thể hiện được quyền con người trong bản Hiến pháp ấy.Bác cũng là người xây dựng lên bản Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa và có giá trị cho tới tận ngày nay Trong đó, Ngườiđã đề cập đến tư tưởng pháp quyền, đề cao tính thượng tôn pháp luật trên cơ sở dân chủ, tự do và công bằng Như vây, lịch sử NNPQ đã có từ xa xưa và ngày càng hoàn thiện qua các giai đọan lịch

NNPQ giúp ta hiểu sâu về bản chất của nhà nước pháp quyền và định hướng đúng đắn khi nghiên cứu nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam

II Khái niệm Nhà nước pháp quyền

Nhà nước pháp quyền là mô hình nhà nước lý tưởng trong lịch sử nhân loại, bởi bản chất tiến bộ, dân chủ và nhân đạo của nó.Tư tưởng xây dựng một nhà nước dân chủ đã hình thành từ thời xa xưa và ngày càng hoàn thiện và phát triển Ngày nay, đang tồn tại hai kiểu xây dựng nhà nước pháp quyền đó là định hướng tư sản và xã hội chủ nghĩa Dù phát triển theo hướng nào thì mục đích cuối cùng của nhà nước pháp quyền đều là bảo vệ quyền con người

Nhà nước pháp quyền là một hiện tượng chính trị - pháp lý phức tạp, rộng lớn không ngừng phát triển theo thời gian, theo những đòi hỏi tất yếu của quy luật phát triển xã hội

Do vậy, nếu đưa ra một khái niệm theo kiểu liệt kê các đặc trưng của nhà nước pháp quyền thì e rằng khó có thể có được một định nghĩa bao quát hết nội hàm khái niệm nhà nước pháp quyền.Vì vậy, để xây dựng được khái niệm nhà nước pháp quyền thì nên xác định vấn đề cốt lõi nhất, căn bản nhất của nhà nước pháp quyền đặt ralà gì và phương thức thực hiện để đạt được vấn đề đó [1]

Thực vậy, ngay trong bản thân thuật ngữ “pháp quyền” đã thể hiện rất rõ vấn đề cốt lõi của khái niệm: Pháp luật về quyền Quyền ở đây được hiểu là quyền của mọi thành viên trong xã hội, quyền không chỉ của đa số, số đông mà còn là quyền của thiểu số, quyền không chỉ của nhà nước mà còn là của tư nhân… Những quyền này được ghi nhận trong Hiến pháp và pháp luật Hiến pháp và pháp luật không phải chỉ là ý chí của nhà nước mà còn là ý chí của mọi thành viên trong xã hội Nhà nước pháp quyền là nhà nước có vai trò, nghĩa vụ tổ chức quyền lực và vận hành xã hội sao cho bảo đảm tất cả những quyền trên được thực hiện [1]

Theo Giáo trình lý luận chung về Nhà nước và pháp luật của Khoa Luật trực thuộc Đại

học Quốc gia Hà Nội (ĐHQGHN) thì Nhà nước pháp quyền là một hình thức tổ chức

nhà nước với sự phân công lao động khoa học, hợp lý giữa các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp, có cơ chế kiểm soát quyền lực, nhà nước được tổ chức và hoạt động trên

cơ sở pháp luật, nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật, pháp luật có tính khách quan,

nhân đạo, công bằng, tất cả vì lợi ích chính đáng của con người [7]

Trong khái niệm nhà nước pháp quyền này, ta phải hiểu “sự phân công lao động khoa học, hợp lý" thực chất nguyên tắc phân quyền.Ở những mô hình nhà nước cũ trước chế

độ dân chủ tư sản và dân chủ xã hội chủ nghĩa,thì mọi quyền lực đều tập trung trong tay một người Điều đó thực sự gây ra nhiều bất công, ảnh hưởng tới lợi ích của các tập đoàn người trong xã hội Vì vậy, cần có sự phân chia quyền lực, chống lại hành vi chuyên chế độc tài của người đứng đầu nhà nước Vào thế kỷ 17-18,John Locke và Montesquieu đã phát triển học thuyết tam quyền phân lập Tam quyền phân lập là một thể chế chính trị với ba cơ quan hành pháp, lập pháp và tư pháp được tổ chức song song với nhau và qua

đó kiểm tra, giám sát hoạt động lẫn nhau Theo thể chế này, không một cơ quan nào có quyền lực tuyệt đối trong hệ thống quyền lực nhà nước Lập pháp là biểu hiện ý chí chung của quốc gia, nó thuộc về toàn thể nhân dân, được trao cho hội nghị đại biểu nhân dân (Quốc hội) Hành pháp là việc thực hiện luật pháp đã được thiết lập, quyền này không được thực hiện bởi những thành viên của Quốc hội Tư pháp là để trừng trị tội phạm và giải quyết sự xung đột giữa các cá nhân, các thẩm phán được lựa chọn từ dân và

xử án chỉ tuân theo pháp luật

“Có cơ chế kiểm soát quyền lưc" nghĩa là dù có sự phân công nhiệm vụ rõ ràng giữa các nhánh quyền lực nhưng vẫn phải có sự phối kết hợp chặt chẽ với nhau, kìm chế đối trọng lẫn nhau Hay nói cách khác tuy “ràng buộc lẫn nhau” nhưng vẫn phải đi tới, mà đi tới một cách nhịp nhàng” [13].Cơ chế kiểm soát, kìm chế đối trọng không chỉ thể hiện ở mối quan hệ giữa lập pháp, hành pháp và tư pháp mà còn thể hiện thông qua nhiều quan hệ ngang, dọc, chéo… giữa các cơ quan nhà nước ở trung ương và các cơ quan địa phương

“Trên cơ sở pháp luật” tức là sự thành lập, tổ chức và thực hiện quyền lực của nhà nước phải dựa trên Hiến pháp và pháp luật Hiến pháp được coi là linh hồn của nhà nước pháp quyền và là bản khế ước xã hội quan trọng nhất.Pháp luật không chỉ là công cụ hữu ích

để điều chỉnh hành vi con người mà còn là phương tiện để hạn chế chính quyền Do đó, nhà nước pháp quyền là nhà nước mà quyền lực của nó được giới hạn để đảm bảo cho lợi ích của mỗi công dân

III Các đặc trưng của nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam

Trước khi tìm hiểu về nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam, chúng ta cần tìm hiểu những đặc trưng cơ của nhà nước pháp quyền nói chung

Thứ nhất, xác lập và củng cố chế độ Hiến pháp Hiệu lực của Hiến pháp là tối cao Đây cũng là điều kiện tiên quyết của một nhà nước pháp quyền

Thứ hai, Nhà nước pháp quyền là nhà nước được tổ chức và hoạt động trên cơ sở chủ quyền của nhân dân

Thứ ba, thực hiện phân quyền trong quyền lực nhà nước

Thứ tư, bảm đảm sự độc lập của tư pháp

Thứ năm, bảo đảm tính thượng tôn pháp luật, bảo đảm tính công bằng, minh bạch của pháp luật và khả năng tiếp cận công lý của người dân

Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã đảm bảo đủ các yếu tố của nhà nước pháp quyền nói chung Cụ thể như sau:

Một là, xác lập và củng cố chế độ Hiến pháp Hiệu lực của Hiến pháp là tối cao

Khoản 1, Điều 119 Hiến pháp năm 2013 ghi nhận “Hiến pháp là luật cơ bản của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, có hiệu lực pháp lý cao nhất

Mọi văn bản pháp luật khác phải phù hợp với Hiến pháp

Mọi hành vi vi phạm Hiến pháp đều bị xử lý”

Việc coi Hiến pháp là đạo luật có hiệu lực pháp lý cao nhất bởi lẽ nó là là bản văn thể hiện ý chí của mọi thành viên trong xã hội, là bản khế ước quan trọng nhất giữa nhà nước

và công dân Trong Hiến pháp ghi nhận đầy đủ về chủ quyền nhân dân, về tổ chức quyền lực nhà nước; về quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân, Từ đó điều chỉnh hành vi con người và cách thức tổ chức bộ máy quyền lực nhà nước Trong Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam không một cơ quan nào, một thiết chế nào đứng trên Hiến pháp, đứng ngoài Hiến pháp “Nhà nước được tổ chức và hoạt động theo Hiến pháp

và pháp luật, quản lý xã hội bằng Hiến pháp và pháp luật, thực hiện nguyên tắc tập trung dân chủ”(Điều 8, Hiến pháp 2013) Bất kì công dân Việt Nam nào, không phân biệt dân tộc, địa vị, tôn giáo, vi phạm Hiến pháp và pháp luật, đều phải bị xử lý theo quy định Trong lời nói đầu, Hiến pháp cũng quy định rõ ràng rằng, “Nhân dân Việt Nam xây dựng, thi hành và bảo vệ Hiến pháp này vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh” Như vậy, Hiến pháp do nhân dân chủ thể tối cao của quyền lực nhà nước xây dựng Nhân dân tham gia xây dựng Hiến pháp bằng cách đóng góp ý kiến và xây dựng Hiến pháp thông qua hoạt động lập hiến của Quốc hội (cơ quan do nhân dân trực tiếp bầu ra) Hiệu lực pháp lý cao nhất của Hiến pháp còn thể hiện trình tự, thủ tục thông qua Hiến pháp Theo đó, Hiến pháp chỉ được thông qua nếu có ít nhất 2/3 số đại biểu biểu quyết tán thành (Khoản 4, Điều 120 Hiến pháp năm 2013)

Như vậy, Hiến pháp được coi như linh hồn của Nhà nước pháp quyền nói chung và nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam nói riêng Hiến pháp mang tính tối cao đảm bảo thực sự những giá trị xã hội được thừa nhận chung của nền văn minh thế giới: công bằng, nhân đạo, dân chủ, pháp chế

Hai là , Nhà nước pháp quyền là nhà nước được tổ chức và hoạt động trên cơ sở chủ quyền của nhân dân

Khoản 1, khoản 2, Điều 2 Hiến pháp năm 2013 đã chỉ rõ: