Lý thuyết độc quyền và độc quyền nhà nước, tác động của độc quyềntrong nền kinh tế và vận dụng giải quyết các hạn chế độc quyền ở việtnam

Untitled ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ KHOA KẾ TOÁN KIỂM TOÁN  BÀI THẢO LUẬN MÔN KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC – LÊNIN Đề tài Lý thuyết độc quyền và độc quyền nhà nước, tác động của độc qu[.]

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ KHOA KẾ TOÁN - KIỂM TOÁN

 BÀI THẢO LUẬN MÔN: KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC – LÊNIN

Đề tài:

Lý thuyết độc quyền và độc quyền nhà nước, tác động của độc quyền trong nền kinh tế và vận dụng giải quyết các hạn chế độc quyền ở Việt

Nam.

Giảng viên học phần : TS Đặng Thị Thu Giang

HÀ NỘI – 2023

MỤC LỤC

LỜI MỞ ĐẦU 3

CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN VỀ 4

LÝ THUYẾT ĐỘC QUYỀN VÀ ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC 4

1.1 Lý thuyết độc quyền 4

1.2 Lý thuyết độc quyền nhà nước 5

CHƯƠNG 2: TÁC ĐỘNG CỦA ĐỘC QUYỀN TRONG NỀN KINH TẾ 7

2.1 Tác động tích cực của độc quyền 7

2.2 Tác động tiêu cực của độc quyền 8

CHƯƠNG 3: VẬN DỤNG GIẢI QUYẾT CÁC HẠN CHẾ 10

ĐỘC QUYỀN Ở VIỆT NAM 10

3.1 Hiện trạng độc quyền ở Việt Nam 10

3.2 Biện pháp hạn chế độc quyền ở Việt Nam 11

LỜI KẾT THÚC 13

LỜI MỞ ĐẦU

Nền kinh tế thị trường là nền kinh tế hàng hóa phát triển ở trình độ cao Ở

đó mọi quan hệ sản xuất và trao đổi đều được thông qua thị trường, chịu sự tác động, điều tiết của các quy luật thị trường Có thể thấy chủ nghĩa tư bản độc quyền đóng một vai trò hết sức quan trọng trong nền kinh tế thị trường, những

lý thuyết độc quyền và độc quyền nhà nước đã cho ta thấy được vai trò quan trọng đó Chính vì thế, việc nghiên cứu về lý thuyết độc quyền, tìm hiểu tác động của nó đến nền kinh tế để từ đó vận dụng vào giải quyết các hạn chế độc quyền ở nước ta hiện nay có ý nghĩa vô cùng quan trọng và cần thiết

Với mong muốn tìm hiểu rõ lý thuyết độc quyền và ứng dụng vào các hạn chế độc quyền trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam, nhóm 2 quyết định chọn

đề tài thảo luận: “Lý thuyết độc quyền và độc quyền nhà nước, tác động của độc quyền trong nền kinh tế và vận dụng giải quyết các hạn chế độc quyền ở Việt Nam”

Nội dung của bài thảo luận bao gồm 3 chương:

- Chương 1: Lý luận về lý thuyết độc quyền và độc quyền nhà nước

- Chương 2: Tác động của độc quyền trong nền kinh tế

- Chương 3: Vận dụng giải quyết các hạn chế độc quyền ở Việt Nam

Mong được cô đóng góp ý kiến để giúp bài thảo luận của nhóm 2 được hoàn thiện hơn Chúng em xin chân thành cảm ơn!

Thành viên nhóm 2:

Bùi Thị Quỳnh Anh Nguyễn Thị Ngọc Anh Phan Thị Thu Dịu Nguyễn Thị Thùy Linh

Phạm Hà Linh Viêm Thị Hồng Quỳnh Phùng Thị Thu Thủy Nguyễn Thị Anh Thư

CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN VỀ

LÝ THUYẾT ĐỘC QUYỀN VÀ ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC

1.1 Lý thuyết độc quyền

1.1.1 Khái niệm độc quyền

Theo nghiên cứu của chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh, C.Mác dự báo rằng: “Tự do cạnh tranh đẻ ra tập trung sản xuất và sự tập trung sản xuất này, khi phát triển tới một mức độ nhất định, lại dẫn tới độc quyền”

Độc quyền là sự liên minh giữa các doanh nghiệp lớn, có khả năng thâu tóm việc sản xuất và tiêu thụ một số loại hàng hóa, có khả năng định ra giá cả độc quyền, nhằm thu lợi nhuận độc quyền cao

Trong nền kinh tế thị trường, độc quyền có thể được hình thành một cách

tự nhiên, cũng có thể được hình thành bởi ý chí của nhà nước tạo ra một tổ chức độc quyền

1.1.2 Nguyên nhân

Độc quyền hình thành do các nguyên nhân sau:

- Do sự phát triển của lực lượng sản xuất:

Do tính chất đặc biệt của ngành có lợi tức tăng dần theo quy mô đã khiến việc có nhiều hàng cùng cung cấp một dịch vụ trở nên không hiệu quả và hãng nào đã có mặt trong thị trường từ trước thì có thể liên tục giảm giá khi mở rộng sản xuất biến đó thành một hàng rào hữu hiệu ngăn cản sự xâm nhập thị trường của những hãng mới

- Do cạnh tranh:

Quá trình cạnh tranh sẽ làm cho những doanh nghiệp nào kém hiệu quả, có những quyết định kinh doanh sai lầm sẽ bị những doanh nghiệp khác làm ăn hiệu quả hơn thôn tính, chiếm lĩnh thị phần và rốt cuộc sẽ bị đào thải ra khỏi cuộc chơi

Trong trường hợp cực đoan nhất, nếu tất cả các doanh nghiệp khác đều bị một doanh nghiệp duy nhất đánh bại thì rốt cuộc, cạnh tranh tự do đã để lại một

doanh nghiệp duy nhất trên thương trường và doanh nghiệp đó đương nhiên có được vị thế độc quyền

- Do khủng hoảng và sự phát triển của hệ thống tín dụng:

Cuộc khủng hoảng kinh tế 1873 trong toàn thế giới tư bản chủ nghĩa làm phá sản doanh nghiệp vừa và nhỏ; các doanh nghiệp lớn còn tồn tại dẫn tới hình thành các doanh nghiệp độc quyền Sự phát triển của hệ thống tín dụng tư bản chủ nghĩa thành đòn bẩy mạnh mẽ thúc đẩy tập trung sản xuất, nhất là việc hình thành các công ty cổ phần, tạo tiền đề cho sự ra đời của các tổ chức độc quyền

1.2 Lý thuyết độc quyền nhà nước

1.2.1 Khái niệm độc quyền nhà nước

Độc quyền nhà nước là chủ nghĩa tư bản độc quyền có sự điều tiết, can thiệp của nhà nước về kinh tế, là phương thức kết hợp giữa sức mạnh của tư bản độc quyền với sức mạnh kinh tế của nhà nước Đây là chủ nghĩa mang tính phổ biến trong nền kinh tế thị trường

Trong nền kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa, độc quyền nhà nước được hình thành trên cơ sở cộng sinh giữa độc quyền tư nhân, độc quyền nhóm và sức mạnh kinh tế của nhà nước, sự chi phối của tầng lớp tư bản độc quyền( đặc biệt

là của tư bản tài chính) đối với bộ máy nhà nước

1.2.2 Bản chất của độc quyền nhà nước

Bản chất của độc quyền nhà nước bao gồm:

- Đây là giai đoạn phát triển cao của giai đoạn độc quyền, vẫn mang đầy đủ bản chất kinh tế của chủ nghĩa tư bản

- Nhà nước tư sản đã trở thành công cụ kinh tế để phục vụ riêng cho lợi ích của thiểu số giai cấp tư bản độc quyền

- Những biểu hiện của nó càng làm rõ hơn sự phụ thuộc của nhà nước tư sản vào độc quyền và là công cụ phục vụ cho lợi ích của tư bản độc quyền nhằm cứu nguy sự sụp đổ của chủ nghĩa tư bản

1.2.3 Nguyên nhân hình thành

Nguyên nhân cơ bản hình thành độc quyền nhà nước là sự phát triển của lực lượng sản xuất được xã hội hóa cao dưới tác động của cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật làm cho quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa phải biến đổi cho phù hợp, sự can thiệp của nhà nước tư sản vào quá trình tái sản xuất xuất hiện là biểu hiện của sự phù hợp đó, nó giúp cho chủ nghĩa tư bản tiếp tục tồn tại và phần nào thích nghi, phát triển

Tuy nhiên nó vẫn không thể vượt qua giới hạn của chủ nghĩa tư bản Không những thế, một mặt nó thể hiện mâu thuẫn cơ bản của chủ nghĩa tư bản ngày càng gay gắt, mặc khác nó báo hiệu thời kỳ quá độ lên một xã hội mới tiến

bộ hơn

CHƯƠNG 2: TÁC ĐỘNG CỦA ĐỘC QUYỀN TRONG NỀN KINH TẾ

2.1 Tác động tích cực của độc quyền

2.1.1 Tác động tích cực đối với khoa học kĩ thuật

Độc quyền tạo ra khả năng to lớn trong việc nghiên cứu và triển khai các khoa học kỹ thuật, thúc đẩy tiến bộ kỹ thuật Độc quyền là kết quả của quá trình tích tụ, tập trung sản xuất ở mức độ cao Do đó, các tổ chức độc quyền có khả năng tập trung được các nguồn lực, đặc biệt là nguồn lực về tài chính trong việc nghiên cứu và triển khai các hoạt động khoa học kỹ thuật, thúc đẩy sự tiến bộ

kỹ thuật Tuy nhiên, khả năng ấy có thể trở thành hiện thực hay không còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố, nhất là phụ thuộc vào mục đích kinh tế của các tổ chức độc quyền trong nền kinh tế thị trường

2.1.2 Tác động tích cực đối với chính độc quyền

Độc quyền có thể làm tăng năng suất lao động, nâng cao năng lực cạnh tranh của bản thân tổ chức độc quyền Là kết quả của tập trung sản xuất và sự liên minh các doanh nghiệp lớn, độc quyền tạo ra được ưu thế về vốn trong việc ứng dụng những thành tựu kỹ thuật, công nghệ sản xuất mới, hiện đại, áp dụng những phương pháp sản xuất tiên tiến, làm tăng năng suất lao động, giảm chi phí sản xuất Từ đó, nâng cao năng lực cạnh tranh trong hoạt động sản xuất kinh doanh

2.1.3 Tác động tích cực đối với nền kinh tế

Độc quyền tạo được sức mạnh kinh tế góp phần thúc đẩy nền kinh tế phát triển theo hướng sản xuất lớn hiện đại Với ưu thế được sức mạnh kinh tế to lớn vào mình, nhất là sức mạnh về tài chính, tạo cho độc quyền có điều kiện đầu tư vào các lĩnh vực kinh tế trọng tâm, mũi nhọn làm thúc đẩy nền kinh tế thị trường phát triển theo hướng sản xuất tập trung, quy mô lớn Lênin đã viết:” Nhưng trước mắt chúng ta cạnh tranh tự do biến thành độc quyền và tạo ra nền sản xuất lớn, loại bỏ nền sản xuất nhỏ, hay thể nền sản xuất lớn bằng một nền kinh tế lớn hơn nữa”

2.2 Tác động tiêu cực của độc quyền

2.2.1 Tác động tiêu cực đối với sự cạnh tranh

Độc quyền xuất hiện làm cho cạnh tranh không hoàn hảo gây thiệt hại cho người tiêu dùng và xã hội Với sự thống trị của độc quyền và vì mục đích lợi nhuận độc quyền cao mặc dù như đã phân tích ở trên, độc quyền tạo ra sản xuất lớn, có thể giảm chi phí sản xuất và do đó giảm giá cả hàng hóa nhưng độc quyền không giảm giá, mà họ luôn áp đặt giá bán hàng hóa cao và giá mua thấp, thực hiện sự trao đổi không ngang giá, hạn chế khối lượng hàng hóa,… tạo ra sự cung cầu giả tạo về hàng hóa, gây thiệt hại cho người tiêu dùng và xã hội

Ví dụ: Tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ: 12 quốc gia xuất khẩu dầu trong OPEC hiện kiểm soát giá 46% lượng dầu sản xuất trên thế giới; Hay vì độc quyền là nhà cung cấp duy nhất nên họ có thể đặt bất kỳ giá nào họ muốn

Đó gọi là ấn định giá Họ có thể làm điều này bất kể nhu cầu người dùng vì họ biết người tiêu dùng không có lựa chọn nào khác Điều này đặc biệt đúng khi nhu cầu không đổi đối với hàng hóa và dịch vụ Đó là khi mọi người không có nhiều sự lựa chọn (thiệt hại cho người tiêu dùng) Xăng là một ví dụ Một số lái

xe có thể chuyển sang phương tiện giao thông đại chúng hoặc xe đạp, nhưng hầu hết không thể

2.2.2 Tác động tiêu cực đối với sự phát triển của xã hội

Độc quyền có thể kìm hãm sự tiến bộ kỹ thuật, theo đó kìm hãm sự phát triển kinh tế, xã hội Độc quyền tập trung được các nguồn lực lớn, tạo ra khả năng nghiên cứu, phát minh các sáng chế khoa học, kỹ thuật Nhưng vì lợi ích độc quyền, hoạt động nghiên cứu, phát minh, sáng chế chỉ được thực hiện khi vị thế độc quyền của chúng không có nguy cơ bị lung lay mặc dù có khả năng nghiên cứu, phát minh các sáng chế khoa học, kỹ thuật, nhưng các tổ chức độc quyền không thích thực hiện các công việc đó Độc quyền đã ít nhiều kìm hãm thúc đẩy sự tiến bộ kỹ thuật, vì thế mà kìm hãm sự phát triển kinh tế, xã hội

Ví dụ: Một nghiên cứu năm 2017 của Cục nghiên cứu kinh tế quốc gia cho thấy các doanh nghiệp Hoa Kỳ đã đầu tư ít hơn dự kiến kể từ năm 2000 do

sự cạnh tranh giảm sút Điều này đúng với các công ty cáp cho đến khi các ăng-ten đĩa vệ tinh và dịch vụ phát trực tuyến phá vỡ sự nắm giữ của họ trên thị trường

2.2.3 Tác động tiêu cực đối với các quan hệ xã hội

Khi độc quyền nhà nước bị chi phối bởi nhóm lợi ích cục bộ hoặc khi độc quyền tư nhân chỉ phối các quan hệ kinh tế, xã hội sẽ gây ra hiện tượng làm tăng sự phân hóa giàu nghèo Với địa vị thống trị kinh tế của mình và mục đích lợi nhuận độc quyền cao, độc quyền có khả năng và không ngừng bành trướng sang các lĩnh vực chính trị, xã hội, kết hợp với các nhân viên chính phủ để thực hiện mục đích lợi ích nhóm, kết hợp với sức mạnh nhà nước hình thành độc quyền nhà nước, chi phối cả quan hệ, đường lối đối nội, đối ngoại của quốc gia,

vì lợi ích của các tổ chức độc quyền chứ không vì lợi ích của đại đa số nhân dân lao động

CHƯƠNG 3: VẬN DỤNG GIẢI QUYẾT CÁC HẠN CHẾ

ĐỘC QUYỀN Ở VIỆT NAM

3.1 Hiện trạng độc quyền ở Việt Nam

3.1.1 Loại hình độc quyền

Thực tế ở Việt Nam hiện nay có hai loại hình độc quyền sau:

- Loại thứ nhất là kết quả cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường Theo kinh nghiệm của các nước có nền kinh tế thị trường phát triển, vấn đề này sẽ được giải quyết bằng những quy định về chống độc quyền trong luật cạnh tranh như các quy định về cấm đoán tự thân (per se prohibition), quy định về thoả thuận giá cả giữa các đối thủ cạnh tranh, tẩy chay hàng hoá, lạm dụng sức mạnh thị trường, tập trung kinh tế v.v

- Loại thứ hai là loại hình độc quyền được coi là phổ biến nhất ở Việt Nam hiện nay là độc quyền là kết quả của cơ chế hành chính trước đây và một số quy định của pháp luật cũng như các chính sách kinh tế hiện hành

Ví dụ:

Việc nắm giữ đường trục viễn thông quốc gia sẽ tạo lợi thế cho VNPT ngăn cản các công ty khác tham gia vào thị trường viễn thông, bởi nếu các công

ty khác muốn cung cấp dịch vụ viễn thông họ buộc phải sử dụng đường trục viễn thông quốc gia do VNPT quản lý

Tình trạng này cũng tương tự như ở Tổng công ty điện lực Việt Nam (EVN) Ở nước ta đã có một số doanh nghiệp sản xuất điện nhưng chỉ EVN được nắm giữ hệ thống truyền tải điện Trong thị trường điện lực, việc sản xuất điện có liên quan mật thiết đến việc truyền tải điện Điều này làm cho các doanh nghiệp sản xuất điện phải phụ thuộc vào EVN - một đối thủ cạnh tranh trên cùng thị trường

3.1.2 Rào cản thị trường

Các rào cản thị trường ở Việt Nam hiện nay rơi vào 3 trường hợp như sau:

Thứ nhất, bằng một số hành vi kinh doanh nhất định, các doanh nghiệp

trên thị trường đã loại bỏ được các đối thủ khác và trở thành độc quyền trên thị trường đó

Thứ hai, sự tồn tại một số quy định của pháp luật và các chính sách kinh

tế đã tạo ra độc quyền cho các doanh nghiệp nhà nước

Thứ ba, pháp luật chưa có sự phân định rõ việc sử dụng các “ phương tiện

thiết yếu ” liên quan đến độc quyền tự nhiên, vì thế đã biến độc quyền nhà nước thành độc quyền doanh nghiệp

3.2 Biện pháp hạn chế độc quyền ở Việt Nam

Từ hiện trạng độc quyền ở Việt Nam hiện nay, một số biện pháp được đề xuất như sau:

- Chính phủ nên cụ thể hoá những quy định này bằng cách đưa ra danh mục các lĩnh vực độc quyền nhà nước để bảo đảm tính rõ ràng của pháp luật và tránh được việc biến độc quyền nhà nước thành độc quyền doanh nghiệp Đồng thời, Chính phủ cũng nên thông tin kế hoạch cụ thể đối với việc xóa bỏ độc quyền trong những ngành nghề nhất định

- Ngoài ra, các cơ quan nhà nước có thẩm quyền, đặc biệt là cơ quan quản lý nhà nước về cạnh tranh (được thành lập theo quy định của Luật Cạnh tranh) cần rà soát lại các văn bản pháp luật để tìm ra những quy định về hạn chế cạnh tranh bất hợp lý, qua đó, đề xuất cơ quan ban hành văn bản đó sửa đổi hoặc hủy bỏ cho phù hợp với điều kiện kinh tế thị trường nước ta

- Chính sách về việc thành lập các tập đoàn kinh tế cũng là vấn đề cần xem xét Các tập đoàn kinh tế khi được thành lập sẽ có sức mạnh rất lớn và có thể cạnh tranh được với các doanh nghiệp nước ngoài Vì vậy, nên có các quy định để khuyến khích hơn nữa các công ty nước ngoài bao gồm cả các tập đoàn kinh

tế đa quốc gia tham gia hoạt động kinh doanh trên thị trường liên quan ở Việt Nam để vừa bảo đảm được tính cạnh tranh của nền kinh tế vừa tạo môi trường cho các tập đoàn kinh tế nước ta phát triển

- Đối với loại hình thứ ba là trường hợp mà các yếu tố độc quyền tự nhiên gắn liền với các hoạt động cạnh tranh tiềm năng (như sản xuất điện, dịch vụ vận chuyển hành khách đường sắt hoặc dịch vụ viễn thông) Nên có quy định tách các yếu tố độc quyền tự nhiên ra khỏi các hoạt động cạnh tranh tiềm năng đó

Ví dụ: Dịch vụ cung cấp cơ sở hạ tầng viễn thông, hoạt động truyền tải điện, dịch vụ cung cấp nhà ga sân bay lần lượt phải được tách khỏi dịch vụ viễn thông, sản xuất điện, và dịch vụ vận tải hàng không Chính phủ nên thành lập các doanh nghiệp nhà nước riêng rẽ để quản lý các yếu tố độc quyền tự nhiên

đó Ngoài ra, Chính phủ nên ban hành các quy định về việc sử dụng “phương tiện thiết yếu” liên quan đến độc quyền tự nhiên Trước hết, các doanh nghiệp độc quyền tự nhiên nắm giữ các “phương tiện thiết yếu” nên giao cho các Bộ chuyên ngành quản lý