MỤC LỤC MỞ ĐẦU 2 NỘI DUNG 2 I Cơ sở lí luận 2 1 Khái niệm “Nhân cách” 2 2 Định nghĩa “Giáo dục” 4 II Vai trò của giáo dục trong sự hình thành và phát triển nhân cách Liên hệ thực tiễn 5 1 Giáo dục vạc.
Trang 1MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 2
NỘI DUNG 2
I Cơ sở lí luận: 2
1 Khái niệm “Nhân cách”: 2
2 Định nghĩa “Giáo dục”: 4
II Vai trò của giáo dục trong sự hình thành và phát triển nhân cách Liên hệ thực tiễn: 5
1 Giáo dục vạch ra chiều hướng cho sự hình thành và phát triển nhân cách: 5
2 Giáo dục có thể mang lại những những cái mà yếu tố bẩm sinh di truyền hay môi trường tự nhiên không thể đem lại được: 6
3 Giáo dục có thể bù đắp những thiếu hụt do bệnh tật đem lại cho con người: 7
4 Thông qua giáo dục, thế hệ trước truyền lại cho thế hệ sau những kinh nghiệm xã hội - lịch sử: 8
5 Giáo dục có thể uốn nắn những phẩm chất tâm lí xấu do tác động tự phát của môi trường xã hội gây nên và làm cho nó phát triển theo chiều hướng mong muốn của xã hội: 8
6 Giáo dục có thể đi trước hiện thực: 9
III Nhận thức lại vấn đề dùng giáo dục để tác động tới quá trình hình thành nhân cách của con người: 9
IV Một số đề xuất trong việc áp dụng vai trò của giáo dục tác động tới quá trình hình thành nhân cách của con người: 10
KẾT BÀI 11
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 12
Trang 2ĐỀ BÀI: Vai trò của giáo dục trong sự hình thành và phát triển nhân cách Liên hệ
thực tiễn
MỞ ĐẦU
Sự hình thành và phát triển nhân cách gắn liền với sự phát triển của con người qua quá trình giáo dục, tự giáo dục và hoạt động thực tiễn Giáo dục xuất hiện, tồn tại và phát triển cùng với loài người, V.I Lênin gọi giáo dục là một phạm trù vĩnh cửu Con người lớn lên, trưởng thành qua quá trình tiếp nhận và thẩm thấu các tri thức văn hóa, xây dựng kỹ năng, phẩm chất của mình trước hết bằng con đường giáo dục Nhận thấy, giáo dục là một yếu tố rất được cộng đồng quan tâm, thể hiện trong hệ thống giáo dục và công tác tuyên truyền của xã hội Bởi vậy, trong bài tiểu luận này em xin được trình bày về vai trò của giáo dục trong sự hình thành và phát triển nhân cách Trong quá trình làm bài có thể có những sai sót,
em rất mong các thầy cô có thể bỏ qua cho em và em rất mong nhận được ý kiến đóng góp của thầy cô để em học thêm được nhiều kinh nghiệm và sẽ hoàn thiện tốt hơn về nhận thức của mình đối với môn Tâm lí học đại cương Em xin chân thành cảm ơn
NỘI DUNG
I Cơ sở lí luận:
1 Khái niệm “Nhân cách”:
(1.1) Định nghĩa “Nhân cách”:
Có nhiều định nghĩa và quan niệm khác nhau về nhân cách:
Đứng trên quan điểm Mác xít, xuất phát từ nguyên tắc thừa nhận bản chất con người để nghiên cứu đã có rất nhiều lý thuyết khoa học về nhân cách: X.L Rubinstein đã viết: Con người là nhân cách do nó xác định được quan hệ của mình với những nhân cách xung quanh một cách có ý thức A.G Covaliov xem nhân
Trang 3cách là một cá thể có ý thức, chiếm một vị trí nhất định trong xã hội và thực hiện một vai trò nào đó trong xã hội E.V Sorokhova lại nhấn mạnh: nhân cách là một con người với tư cách là một vật mang toàn bộ những thuộc tính và phẩm chất tâm
lý quy định các hình thức hoạt động và hành vi có ý nghĩa xã hội
Triết học Mác – Lênin lại xem nhân cách là “những cá nhân con người với tính cách là sản phẩm của sự phát triển xã hội, chủ thể của lao động, của sự giao tiếp, của nhận thức, bị quy định bởi những điều kiện lịch sử – cụ thể của đời sống
xã hội”.1 Theo đó, nhân cách trước hết là đặc trưng xã hội, là “phẩm chất xã hội” của con người
Còn theo Viện từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam thì nhân cách là bộ mặt tâm lí, tổ hợp thái độ riêng, thuộc tính riêng biểu hiện bản sắc và giá trị xã hội của cá nhân với tư cách là chủ thể của hoạt động, giao tiếp Người ta sinh ra là người, nhưng nhân cách chỉ hình thành trong hoạt động và giao tiếp.2 Nhân cách con người không bao giờ độc lập, biệt lập trong cái trạng thái cô đơn, ốc đảo khép kín ở một cá thế Nó là sự giao hoà giữa nhân cách của nó với những nhân cách ngoài nó, của những con người, những cuộc đời và của cả cộng đồng xã hội nói chung.3
Như vậy, nhìn chung “Nhân cách là tổ hợp những thuộc tính tâm lý của cá nhân biểu hiện ở bản sắc và giá trị xã hội của người ấy.”
(1.2) Đặc điểm của “nhân cách”:
1 Cao Thu Hằng, Về sự hình thành nhân cách, Thạc sĩ triết học, Viện Triết học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt
Nam.
3 Hoàng Chí Bảo, Nhân cách và giáo dục văn hóa nhân cách, Phó giáo sư, tiến sĩ triết học, Học viện Chính trị Quốc
gia Hồ Chí Minh - Tạp chí Triết học
Trang 4- Tính ổn định của nhân cách: mặc dù từng nét nhân cách trong hoạt động sống của con người được biến đổi, được chuyển hóa nhưng trong tổng thể thì chúng tạo thành một cấu trúc trọn vẹn của nhân cách
- Tính thống nhất của nhân cách: nhân cách là một thể thống nhất của mọi nét nghĩa, nó không phải phẩm chất riêng lẻ mà là một hệ thống thống nhất, trong
đó mỗi nét nhân cách đều liên quan không tách rời nét nhân cách khác
- Tính tích cực của nhân cách: nhân cách là chủ thể của hoạt động và giao tiếp là sản phẩm của xã hội Một cá nhân được thừa nhận là một nhân cách khi tích cực hoạt động trong những hình thức đa dạng nhờ vào việc nhận thức, cải tạo, sáng tạo ra thế giới đồng thời cải tạo chính bản thân mình
- Tính giao tiếp của nhân cách: nhân cách chỉ có thể hình thành, tồn tại và phát triển thể hiện trong hoạt động và trong các mối quan hệ với những nhân cách khác Nhu cầu giao tiếp được coi là nhu cầu xã hội đầu tiên và cơ bản nhất của con người Qua giao tiếp, con người đóng góp các giá trị phẩm chất nhân cách của mình cho người khác, cho xã hội
Đó chính là 04 đặc điểm của nhân cách, rất quan trọng với đời sống của con người
2 Định nghĩa “Giáo dục”:
Với nghĩa rộng, giáo dục là toàn bộ sự tác động của gia đình, nhà trường, xã hội (bao gồm cả dạy học và các tác động giáo dục khác) đến con người
Với nghĩa hẹp, giáo dục có thể xem như quá trình tác động đến tư tưởng, đạo đức, hành vi con người (giáo dục đạo đức, giáo dục lao động, giáo dục lối sống, hành vi,…)
Đối với quan điểm của tâm lý học và giáo dục học hiện đại thì giáo dục giữ vai trò chủ đạo trong sự phát triển nhân cách Giáo dục là quá trình tác động có ý
Trang 5thức, có mục đích và có kế hoạch về mặt tư tưởng, đạo đức và hành vi trong tập thể trẻ em và học sinh, trong gia đình và cơ quan giáo dục ngoài nhà trường.4
II Vai trò của giáo dục trong sự hình thành và phát triển nhân cách Liên
hệ thực tiễn:
Khi bàn về vấn đề xây dựng và phát triển nhân cách có rất nhiều quan điểm khác nhau Nhà triết học Xô Viết Smirnov đã khẳng định con người được sinh ra nhưng nhân cách thì phải được hình thành Nhân cách không có sẵn mà được hình thành và phát triển trong quá trình sống, giao tiếp, học tập, vui chơi, lao động Theo V.I Lênin: cùng với dòng sữa mẹ, con người hấp thụ tâm lý, đạo đức của xã hội mà nó là thành viên… Như vậy, nhân cách là thế giới của “cái tôi” do tác động tổng hợp của các yếu tố cơ thể và xã hội riêng biệt tạo nên Quá trình hình thành và phát triển nhân cách của con người chịu sự tác động của nhiều yếu tố và mỗi nhân
tố đều có vị trí riêng, không thay thế nhau được, đồng thời có quan hệ tương tác rất chặt chẽ Trong đó giáo dục giữ vai trò chủ đạo trong sự phát triển nhân cách:
1 Giáo dục vạch ra chiều hướng cho sự hình thành và phát triển nhân cách:
Vì giáo dục là một quá trình tác động có mục tiêu xác định, hình thành một mẫu người cụ thể cho xã hội, một mô hình nhân cách phát triển, đáp ứng những yêu cầu của xã hội trong một giai đoạn lịch sử nhất định Điều đó được thể hiện qua việc thực hiện mục tiêu giáo dục, đào tạo của nhà trường và các tổ chức giáo dục ngoài nhà trường
Một ví dụ thực tế cho thấy tầm quan trọng của việc giáo dục trong việc định hướng, hình thành và phát triển nhân cách: Ngay từ mẫu giáo, trẻ em Nhật Bản đã được dạy các quy tắc ứng xử căn bản, trẻ được học những bài học quan trọng đầu tiên về cách ứng xử lịch thiệp (lời cảm ơn và xin lỗi), chia sẻ trách nhiệm trong tập
Nội
Trang 6thể (lần lượt đảm nhiệm việc phục vụ đồ ăn), và sự tự lập (tự phục vụ bản thân),… Quá trình giáo dục nhân cách cho học sinh được Nhật Bản cực kỳ quan tâm, chú trọng ở tất cả mọi cấp bậc từ tiểu học đến bậc đại học Đó chính là một phần lý do tạo nên phong cách nổi tiếng của người Nhật về tác phong làm việc kỷ luật, tôn trọng tập thể, tinh thần đoàn kết cao, ý thức nơi công cộng cực kì văn minh, khiêm tốn, uy tín trong công việc, … Như vậy, giáo dục có thể vạch ra chiều hướng cho
sự hình thành và phát triển nhân cách
2 Giáo dục có thể mang lại những những cái mà yếu tố bẩm sinh di truyền hay môi trường tự nhiên không thể đem lại được:
Con người trong quá trình lớn lên có thể tự nhận thức, tự học hỏi nhiều điều từ cuộc sống xung quanh Những yếu tố bẩm sinh – di truyền giúp con người tồn tại
và duy trì sự sống như các quá trình sinh lý, cảm xúc, khả năng tự vệ, Những yếu
tố môi trường tự nhiên cũng dần tác động hình thành nên nhân cách con người như phong tục tập quán, truyền thống, văn hóa, Bên cạnh đó, có những yếu tố con người chỉ có được nhờ vào quá trình giáo dục, nhờ vào quá trình hướng dẫn, chỉ dạy của người khác Nếu không có việc giáo dục, con người nhất định không thể học được những kỹ năng này, bởi những kỹ năng, kiến thức đó không tự nhiên mà
có, con người phải trải qua quá trình giáo dục và tự giáo dục
Ví dụ như khi đứa trẻ được sinh ra không bị khuyết tật thì theo sự tăng trưởng
và phát triển của cơ thể, đến một giai đoạn nhất định đứa trẻ sẽ biết đi, biết nói Nhưng muốn đọc được sách báo, viết thư hay đặc biệt là những kỹ xảo nghề nghiệp thì nhất thiết con người phải học
Hơn nữa, giáo dục còn tạo điều kiện thuận lợi để thúc đẩy sự hoàn thiện của các giác quan và vận động cơ thể, phát hiện những tư chất của cá nhân và tạo điều kiện để phát huy năng khiếu thành năng lực cụ thể
Trang 73 Giáo dục có thể bù đắp những thiếu hụt do bệnh tật đem lại cho con người:
Những người khuyết tật có thể bị hạn chế một phần năng lực, suy giảm khả năng lao động cũng như khả năng giao tiếp, tiếp thu Vì vậy, giáo dục góp phần bù đắp, hoàn thiện những khiếm khuyết ấy, giúp họ tồn tại, lao động, phục hồi những chức năng đã mất hoặc có thể giúp họ phát triển tài năng và trí tuệ một cách bình thường
Thực tế có thể thấy rất nhiều trường hợp người khuyết tật nhờ có quá trình giáo dục mà phát huy được những năng lực hơn người Câu chuyện nổi tiếng về nhà diễn giả hàng đầu thế giới – người đã truyền cảm hứng và nghị lực cho biết bao con người – nhà văn Helen Keller Khi chào đời được khoảng 19 tháng, bà bị ốm nặng sốt cao, viêm màng não và không may hỏng mất đôi mắt, sau đó tai bà cũng không thể nghe thấy được nữa Nhưng nhờ cố gắng nỗ lực dạy dỗ của mẹ và cô gia
sư Anne Sullivan, Helen dần có thể giao tiếp và học tập như người bình thường Anne thường xuyên tập cho Keller ghép chữ cái, sau 3 tháng, thông qua ngôn ngữ động tác tay và sờ xem cử động môi của Anne, Keller đã học được hơn 400 từ đơn cùng một số đoản ngữ Năm Keller 8 tuổi, Keller đã bộc lộ rõ tài năng vượt trội về các môn toán, địa lý, sinh học, tập đọc; Keller còn học cả bơi, chèo thuyền, cưỡi ngựa, đi xe Năm 16 tuổi, Helen vào học trường nữ sinh Cambridge và 4 năm sau trở thành sinh viên mù, điếc đầu tiên của Đại học Radcliffe, học tài liệu chữ nổi dành cho người mù Với nghị lực phi thường, Helen Keller trở thành người mù -điếc đầu tiên tốt nghiệp đại học, là nữ văn sĩ, nhà hoạt động xã hội, diễn giả người
Mỹ Bà là người khiếm thị, khiếm thính đầu tiên của nước Mỹ giành học vị Cử nhân Nghệ thuật Helen cũng chính là tác giả của câu nói nổi tiếng: “Tôi đã khóc vì không có giày để đi chỉ đến khi tôi gặp một người khóc vì không có chân để đi giày”
Trang 84 Thông qua giáo dục, thế hệ trước truyền lại cho thế hệ sau những kinh nghiệm xã hội - lịch sử:
Những kinh nghiệm được kết tinh trong các sản phẩm văn hóa vật chất và tinh thần của nhân loại Thế hệ trẻ lĩnh hội những kinh nghiệm đó để biến chúng thành kinh nghiệm của bản thân và tạo nên nhân cách của chính mình Nói cách khác, giáo dục là sự truyền thụ các vốn văn hóa truyền thống của dân tộc, để các thế hệ nối tiếp nhau kế thừa, bảo tồn và phát triển những giá trị truyền thống tốt đẹp Như vậy, giá trị truyền thống được coi là cơ sở, nền tảng để hình thành giá trị nhân cách của con người
5 Giáo dục có thể uốn nắn những phẩm chất tâm lí xấu do tác động tự phát của môi trường xã hội gây nên và làm cho nó phát triển theo chiều hướng mong muốn của xã hội:
Chẳng hạn công tác giáo dục trẻ em hư hoặc cải tạo lao động đối với người phạm pháp Giáo dục có khả năng uốn nắn những hành vi lệch chuẩn trong sự phát triển nhân cách, tạo dựng những mẫu hình nhân cách mới đáp ứng những đòi hỏi của xã hội Hệ thống giáo dục của xã hội đã khẳng định vai trò quan trọng trong quá trình xây dựng những phẩm chất tốt đẹp của nhân cách Những yêu cầu, những chuẩn mực xã hội (cộng đồng, giai cấp, dân tộc) không thể trực tiếp áp đặt vào con người, vào những phẩm chất cá nhân để phù hợp với các yêu cầu, các chuẩn mực
ấy mà phẩm chất của nhân cách phải được hình thành chủ yếu qua quá trình giáo dục và tự giáo dục Giáo dục đúng đắn và đầy đủ sẽ giúp con người hình thành khả năng tự giáo dục, đề kháng trước những tác động tiêu cực của xã hội để phát triển nhân cách mạnh mẽ Sự tự giáo dục biểu hiện ở chỗ mỗi chủ thể tự giáo dục hướng toàn bộ năng lực, hành động của mình vào sự hình thành thế giới nội tâm bắt đầu từ
sự tự ý thức cho đến quá trình tham gia tích cực và tự giác vào việc tạo ra cho mình những điều kiện, môi trường, hoàn cảnh để tồn tại trong đó
Trang 96 Giáo dục có thể đi trước hiện thực:
Giáo dục có thể đi trước, đón đầu sự phát triển, định hướng, đi trước hiện thực, xây dựng con người với những phẩm chất cần có cho xã hội mới, “hoạch định nhân cách trong tương lai” để tác động vào quá trình hình thành và phát triển nhân cách sao cho phù hợp với sự phát triển của xã hội Đây chính là tính chất tiên tiến của giáo dục
Chẳng hạn, mục tiêu giáo dục của chúng ta là xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa Bằng những phương pháp giáo dục, định hướng ngay từ khi còn trên ghế nhà trường, qua các môn học như Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lê-nin, Tư tưởng Hồ Chí Minh,… qua các phương tiện thông tin đại chúng, các biện pháp tuyên truyền giáo dục như phong trào “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh”, Quá trình giáo dục hướng con người tới việc hoàn thiện bản thân, trau dồi những kỹ năng cần có trong tương lai để trở thành con người có ích, trở thành công dân toàn cầu
III Nhận thức lại vấn đề dùng giáo dục để tác động tới quá trình hình
thành nhân cách của con người:
Giáo dục giữ vai trò chủ đạo trong sự hình thành và phát triển nhân cách song không nên tuyệt đối hóa vai trò của giáo dục, giáo dục không phải là “vạn năng” Bởi giáo dục chỉ vạch ra, định hướng cho sự hình thành và phát triển nhân cách, thúc đẩy quá trình hình thành, phát triển theo hướng đó Còn cá nhân mỗi người có phát triển theo hướng đó hay không, phát triển đến mức độ nào – điều này giáo dục không quyết định trực tiếp được, bởi vì còn phụ thuộc rất nhiều ở sự nhận thức và hoạt động, khả năng tự cải tạo chính bản thân mình, nhu cầu tự khẳng định,
tự ý thức từ bản thân mỗi người
Trang 10Minh chứng là cùng trong một môi trường giáo dục nhưng lại có những đứa trẻ ngoan ngoãn, phát triển nhân cách rất tốt, nhưng cũng có những đứa trẻ lại hư, nhân cách suy đồi, đi vào con đường tội lỗi, băng hoại nhân cách,
IV Một số đề xuất trong việc áp dụng vai trò của giáo dục tác động tới quá
trình hình thành nhân cách của con người:
Chính bởi giáo dục có vai trò chủ đạo trong sự hình thành và phát triển nhân cách, cho nên trong quá trình dạy học và giáo dục của gia đình, nhà trường, xã hội,
em xin đề xuất một số điểm sau:
- Thúc đẩy, khơi gợi sự hứng thú khi học tập giúp việc giáo dục đạt được hiệu quả, phù hợp với những quy luật bên trong của sự phát triển cá nhân Bên cạnh
đó cũng không ngừng kích thích sự phát triển trí tuệ của mỗi người
- Giáo dục và dạy học một mặt phải dựa trên sự phát triển đã đạt được nhưng mặt khác phải đi trước sự phát triển, kéo sự phát triển tiến lên Định hướng cho các
cá nhân phương pháp giáo dục đúng đắn, tiên tiến
- Quá trình giáo dục phải luôn chú ý đến việc kích thích được hoạt động của học sinh, mặt khác, trong quá trình đó phải tổ chức đúng đắn, hợp lý các hoạt động học tập, lao động sản xuất, hoạt động xã hội – chính trị, thể thao, vui chơi, giải trí … bởi chính thông qua hoạt động và giao tiếp ấy mà trẻ ngày càng phát triển
về tâm lý, ngày càng nhận thức thế giới một cách sâu sắc hơn
- Một điều đặc biệt quan trọng là cần phải đánh giá đúng vai trò của giáo dục trong mối quan hệ với các yếu tố khác, tránh quá đề cao hoặc là có nhận thức không đúng đắn về vai trò của giáo dục trong sự phát triển nhân cách con người như đã nêu ở trên