Phương pháp dạy tác phẩm tự sự ở Trường THPT

Trang 1

MỤC LỤC

A Đặt vấn đề (Lý do chọn đề tài)

1 Lí do chọn đề tài

2 Mục đích nghiên cứu

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4 Phương pháp nghiên cứu

5 Cấu trúc của đề tài

B Giải quyết vấn đề (Nội dung sáng kiến kinh nghiệm)

Chương 1: Cơ sở lý luận của vấn đề

1.1 Khái quát chung về tự sự

1 2 Đặc điểm của tác phẩm tự sự

Chương 2: Cơ sở thực tiễn( thực trạng của vấn đề)

Chương 3: Các biện pháp đã tiến hành để giải quyết vấn đề

3 1 Biện pháp giải quyết

3 2 Nội dung và phương pháp thưc hiện

3.2.1 Khâu chuẩn bị bài ở nhà

3.2.2 Khâu giảng trên lớp

3.2.2.1 Phần kiểm tra bài cũ

3.2.2.2 Phần dạy bài mới

3.3 Đánh giá kết quả và rút ra bài học kinh nghiệm

3 3.1 Kết quả kiểm nghiệm

3 3.2 Nguyên nhân thành công và tồn tại

3 3.3 Bài học kinh nghiệm

C Kết luận và đề xuất

1 Kết luận

2 Đề xuất

Trang 2

A ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Lí do chọn đề tài:

Như chúng ta đã biết, tác phẩm tự sự chiếm một số lượng lớn trong chươngtrình Ngữ văn ở trường phổ thông Việc khai thác, tìm hiểu, khám phá và hiểutác phẩm tự sự một cách có hiệu quả cao vẫn đang là một thử thách lớn vớigiáo viên và học sinh

Trong những năm gần đây, vấn đề đổi mới phương pháp dạy học đượcđặt ra như một yêu cầu cấp thiết được toàn Đảng, toàn dân đặc biệt quan tâm.Nghị quyết TW2 khoá VIII và kết luận của hội nghị TW6 khoá IX nêu rõ :

“Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục - đào tạo, khắc phục lối truyền thụmột chiều, rèn luyện thói quen nề nếp, tư duy sáng tạo của người học”

Từ yêu cầu đó, trong những năm qua Bộ GD –ĐT đã từng bước cónhững cải tiến tích cực như việc cải cách chương trình, thay sách giáo khoa, tổchức các lớp bồi dưỡng đổi mới phương pháp giảng dạy cho giáo viên, đổi mớicách thức ra đề thi…Đặc biệt, gần đây nhất là tập huấn về cách thức dạy họctheo chuẩn kiến thức, kĩ năng và cách ra đề theo ma trận Nhờ đó, trong côngtác giảng dạy, kiểm tra đánh giá nói riêng và giáo dục nói chung đã đạt đượcnhững kết quả nhất định

Tuy nhiên, nhận thức về đổi mới phương pháp dạy học trong phần lớngiáo viên còn chuyển biến chậm do thói quen vận dụng các phương pháp dạyhọc truyền thống, do ngại thay đổi, do chưa thực sự tâm huyết với nghề hoặcnên chưa có sự vận dụng, đổi mới phương pháp dạy học Bên cạnh đó, còn có

sự chi phối của yếu tố khách quan là: ngành Giáo dục - Đào tạo chưa thực sự

có nhiều lớp bồi dưỡng đổi mới phương pháp dạy học thật căn bản, cụ thể chogiáo viên, cho nên nhiều giáo viên còn gặp nhiều khó khăn, lúng túng trongphương pháp giảng dạy Vì thế, ở đề tài này người viết xin đề cập đến một vàikinh nghiệm về cách thức dạy học tác phẩm tự sự trong trường THPT

2 Mục đích nghiên cứu:

Tôi chọn đề tài này với mục đích có điều kiện nghiên cứu kĩ lưỡng,sâusắc hơn về cách thức dạy tác phẩm tự sự ở trường THPT.Đồng thời mongmuốn được trao đổi kinh nghiệm để trong quá trình dạy học phát huy được tínhtích cực, chủ động của học sinh,tạo thêm hứng thú và niềm say mê,yêu thíchcác tác phẩm tự sự trong chương trình Ngữ văn ở trường THPT

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

Trong phạm vi đề tài này tôi tập trung nghiên cứu cách thức dạy tác phẩm

tự sự ở trường THPT.Và tôi đã chọn một số tác phẩm tiêu biểu đó là: Truyền

Trang 3

thuyêt An Dương Vương và Mị Châu - Trọng Thủy Tác phẩm Chí Phèo, Đời

thừa của Nam Cao Tiểu thuyết Số đỏ của Vũ Trọng Phụng.Truyện ngắn Chữ người tử tù của Nguyễn Tuân và tác phẩm Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài.

4 Phương pháp nghiên cứu:

Dựa trên cơ sở đọc, tìm hiểu các tài liệu tin cậy, thực dạy, kiểm tra đánhgiá học sinh và dự giờ đồng nghiệp

5 Cấu trúc của đề tài:

Ngoài phần mở đầu và phần kết luận đề tài gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận của vấn đề

Chương 2: Cơ sở thực tiễn của vấn đề

Chương 3: Các biện pháp giải quyết vấn đề

B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ

Để có được phương pháp giảng dạy học tốt tác phẩm tự sự ở trườngTHPT phổ thông ta cần làm rõ một số vấn đề về cơ sở lý luận xoay quanh thểloại tự sự

1.1 Khái quát chung về tự sự.

Theo Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi trong: “Từ điển thuật ngữ văn học" (NXB Đại học Quốc gia Hà Nội-1997) thì tự sự được hiểu là:

“Phương thức tái hiện đời sống bên cạnh hai phương diện khác là trữ tình và kịch, được dùng làm cơ sở để phân loại tác phẩm văn học”.

Theo “Từ điển tiếng Việt” do Hoàng Phê chủ biên (NXB Đà 2007): “Tự sự là thể loại văn học phản ánh hiện thực bằng cách kể lại sự việc, miêu tả tính cách thông qua cốt truyện, tương đối hoàn chỉnh”.

Nẵng-Trong lý luận văn học thì: “Tác phẩm tự sự là loại tác phẩm phản ánh đời sống trong quá trình khách quan của nó, qua con người, hành vi, sự kiện được kể lại bởi một người kể chuyện nào đó”.

Theo Giáo sư Nguyễn Văn Hạnh, Tiến sĩ Huỳnh Như Phương: "Tự sự là

kể chuyện, trình bày sự việc, sự vật một cách cụ thể, chi tiết, có đầu có đuôi, tự

sự tập trung chủ yếu vào việc miêu tả thế giới bên ngoài".

Từ những cơ sở trên, chúng ta có thể hiểu một cách chung nhất về thể

loại tự sự như sau: “Tự sự là thể loại văn học phản ánh cụ thể hiện thực đời sống một cách khách quan bằng cách kể lại sự việc, sự kiện, miêu tả tính cách nhân vật, chi tiết có đầu có đuôi thông qua cốt truyện tương đối hoàn chỉnh

và được kể lại bởi một người kể chuyện nào đó”.

1.2 Đặc điểm của tác phẩm tự sự

Trang 4

1.2.1 Tác phẩm tự sự phản ánh đời sống trong tính khách quan của nó thông qua các sự kiện, hệ thống sự kiện

Các nhà lí luận từ Aristot đến Lessing, Bêlinxki đều cho rằng tác phẩm

tự sự đưa ra một bức tranh khách quan về thế giới Trong Nghệ thuật thơ ca,

Aristot cho rằng thế giới của tác phẩm tự sự là thế giới tồn tại bên ngoài ngườitrần thuật, không phụ thuộc vào ý muốn và tình cảm của họ Ở đây, nhà văndường như đứng bên ngoài để kể lại Tất cả những sự việc của đời sống đượcnhà văn kể lại như một đối tượng khách quan ở bên ngoài mình

Ðể có cái nhìn khách quan, tác phẩm tự sự tập trung phản ánh đời sốngqua các sự kiện, hệ thống sự kiện Vì vậy, nhiều nhà lí luận khẳng định tính sựkiện có một ý nghĩa đặc biệt quan trọng và là đặc điểm hàng đầu của tác phẩm

tự sự Các biến cố, sự kiện này có thể là những biến cố, sự kiện bên ngoài, tứclà phần tồn tại vật chất với các việc làm, hành động cụ thể có thể thấy được,cũng có thể là những biến cố, sự kiện bên trong bao gồm tâm trạng, cảm xúc, ýnghĩ nhưng những biến cố, sự kiện này không được biểu hiện trực tiếp màđược xem như một đối tượng để đem ra phân tích, nhận biết

Như vậy, tác phẩm tự sự tái hiện toàn bộ thế giới bao gồm những sựkiện bên ngoài và bên trong của con người nhưng đều xem chúng như là những

sự kiện khác nhau về đời sống con người, xã hội

1.2.2 Tác phẩm tự sự có khả năng phản ánh hiện thực một cách rộng lớn, bao quát

Tác phẩm tự sự miêu tả cuộc sống qua các sự kiện, hệ thống sự kiện mà

sự kiện là sản phẩm của mối quan hệ giữa con người với con người, con ngườivà môi trường xung quanh Do đó, tác phẩm tự sự mở ra một phạm vi hết sứcrộng lớn trong việc miêu tả hiện thực khách quan, được thể hiện trong nhiềumốiquanhệ

Trong tác phẩm tự sự, không gian và thời gian không bị hạn chế Nhàvăn có thể thể hiện những vùng đất khác nhau, có thể lùi về dĩ vãng hay đắmmình trong hiện tại, có thể lướt qua hoặc tập trung miêu tả một mặt nào đó màmình cho là quan trọng Nó có thể kể về một khoảnh khắc hoặc một sự kiện dài

10 năm hay 20 năm trong một không gian nhất định hoặc ở nhiều vùng đấtkhác nhau

Từ những đặc điểm trên, nhân vật tự sự cũng được khắc họa đầy đặn,nhiều mặt nhất; có thể được triển khai sâu rộng trong nhiều mối quan hệ đadạng và phong phú Nhân vật thường có số phận, con đường đi và quá trìnhphát triển qua nhiều giai đoạn khác nhau so với các loại nhân vật khác, nhân

Trang 5

vật trong tác phẩm tự sự được khắc họa tỉ mỉ từ ngoại hình đến nội tâm, cả quákhứ, hiện tại và trong xu thế phát triển Tóm lại, nhân vật tự sự được miêu tảnhiều mặt, toàn diện và sinh động, nhiều màu sắc thẩm mĩ

Do tính chất phản ánh rộng lớn và bao quát, hệ thống chi tiết trong tácphẩm tự sự cũng phong phú và đa dạng, mang chất "văn xuôi" Ở đây, có thểbắt gặp những chi tiết về chân dung, ngoại hình, tâm sinh lí, phong tục, tậpquán, đồ vật, đời sống lao động sản xuất, tôn giáo, chính trị bao gồm nhữngchi tiết có thực, tưởng tượng, hoang đường hơn tất cả mọi loại tác phẩmkhác

1.2.3 Tác phẩm tự sự luôn luôn có hình tượng người trần thuật.

Hình tượng người trần thuật có thể là tác giả nhưng không nên đồngnhất người trần thuật với tác giả Người trần thuật có thể xuất hiện dưới nhiềuhình thức: khi thì tác giả ẩn mình sau những nhân vật tưởng tượng, khi thìnhân danh chính bản thân mình mà kể chuyện với ngôi thứ nhất Nhưng dùdưới hình thức nào, người trần thuật cũng làm nhiệm vụ tường thuật, kểchuyện để phân tích, nghiên cứu, khêu gợi, bình luận, cắt nghĩa những quan hệphức tạp giữa nhân vật và nhân vật, giữa nhân vật và hoàn cảnh Trong tácphẩm tự sự, hình tượng người trần thuật giữ một vai trò hết sức quan trọng vàluôn luôn muốn hướng dẫn, gợi ý cho người đọc nên hiểu nhân vật, hoàncảnh thế này hoặc thế khác

1.2.4 Lời văn trong tác phẩm tự sự

Lời văn trong tác phẩm tự sự chủ yếu là lời văn kể chuyện, miêu tả Nó

có thể được viết bằng văn vần hoặc văn xuôi nhưng bao giờ cũng hướng ngườiđọc đến đối tượng mà nó miêu tả

Lời nói của nhân vật trong tác phẩm tự sự là một bộ phận của văn tự sự,

do đó nó thường được giải thích, cắt nghĩa trước khi nhân vật phát biểu Ðiềunày khác với tác phẩm kịch và tác phẩm trữ tình

CHƯƠNG 2: CƠ SỞ THỰC TIỄN( THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ)

Việc phân tích tác phẩm tự sự đóng vai trò rất quan trọng trong nội dungchương trình của bộ môn văn học cấp phổ thông trung học Những tác phẩm tự

sự được đem vào giảng dạy là những kiệt tác văn chương thế giới và những tácphẩm đặc sắc trong nền văn học nước nhà Trong văn chương cái hay nóthường đi liền với cái sâu sắc thâm thúy, đa nghĩa Vì vậy, việc cảm thụ mộttác phẩm tự sự đặc sắc đối với học sinh là một vấn đề khá khó khăn Muốn làmđược điều này đòi hỏi học sinh phải có lòng yêu thích văn học, phải có tâm thếđọc tác phẩm, chuẩn bị bài trước khi đến lớp Nhưng trên thực tế, qua quá trình

Trang 6

giảng dạy môn văn ở nhà trường THPT tôi nhận thấy, học sinh ở trường THPT

Bá Thước nói riêng và các trường THPT khác nói chung ngày càng ít say mêvà yêu thích văn học mặc dù đó vẫn được coi là một môn học chính Vì thếmột bộ phận không nhỏ học sinh không chịu đọc tác phẩm ở nhà Việc soạnbài, chuẩn bị bài trước khi đến lớp mang tính đối phó Tuy không đọc tác phẩmnhưng các em cũng vẫn soạn được bài vì nhiều lí do: thứ nhất học sinh chép tàiliệu tham khảo mà không đầu tư suy nghĩ Các em mượn vở ghi giảng văn củahọc sinh các khóa trước trước hoặc cùng khóa nhưng đã học trước hoặc các emchép vở soạn của nhau Điều này đã ảnh hưởng rất lớn đến việc tiếp thu bàihọc ở lớp của các em

Bên cạnh đó, việc giảng dạy tác phẩm tự sự ở giáo viên chưa thực sự cónhiều cải tiến, đổi mới, trong phương pháp giảng dạy vẫn chủ yếu giảng theophương pháp truyền thống, chỉ tập trung nhiều vào việc khai thác nội dung tácphẩm theo phương pháp lịch sử mà chưa chú ý đến cấu trúc, hình thức tácphẩm Vì thế đã gây ra sự nhàm chán cho học sinh, làm giảm sức thu hút củatác phẩm văn chương đối với học sinh Việc đổi mới phương pháp dạy học ởcác giờ giảng văn thuộc thể loại tác phẩm tự sự diễn ra chậm là do nhiềunguyên nhân:

Thứ nhất, thường một truyện ngắn hay một đoạn trích tác phẩm tự sựđược đưa vào dạy ở nhà trường phổ thông là tác phẩm đặc sắc, mà trong khi đóthời gian cho phép thông thường chỉ từ 1 đến 2 tiết cho nên giáo viên còn gặpnhững khó khăn nhất định trong việc truyền tải kiến thức, học sinh cũng gặpkhó khăn trong việc tiếp nhận đầy đủ, sâu sắc nội dung bài học vì thời gian eohẹp

Thứ hai, giáo viên còn gặp nhiều lúng túng trong việc đổi mới phươngpháp trong giờ giảng văn tác phẩm tự sự

Thứ ba, học sinh không đầu tư thời gian cho việc đọc tác phẩm trước ởnhà

Trước tình hình đó, bản thân tôi mạnh dạn nêu lên một số giải pháp, một

số kinh nghiệm mà bản thân đã áp dụng trong thời gian qua để cùng với đồngnghiệp trao đổi với mong muốn mang lại hiệu quả hơn trong những giờ giảngvăn thuộc thể loại tác phẩm tự sự

CHƯƠNG 3: CÁC BIỆN PHÁP GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

3.1 Biện pháp giải quyết

Trước thực trạng trên, qua quá trình giảng dạy môn văn ở trường THPT

Bá Thước ,bản thân tôi đã áp dụng một số biện pháp như sau:

Trang 7

Bằng mọi cách buộc học sinh phải đọc trước tác phẩm hoặc đoạn trích,tóm tắt được những nội dung cơ bản của tác phẩm hoặc đoạn trích ở nhà vàsoạn bài theo những định hướng của giáo viên và phần hướng dẫn học bài.

Cải tiến, đổi mới phương pháp trong việc giảng dạy những tác phẩm tự

sự, thu hút học sinh vào bài giảng

Đổi mới cách thức kiểm tra bao gồm cả kiểm tra vấn đáp; kiểm tra 15’và bài viết

Đổi mới cách đánh giá, phân loại năng lực cảm thụ tác phẩm tự sự củahọc sinh

3.2 Nội dung và phương pháp thực hiện

3.2.1 Khâu chuẩn bị bài ở nhà

Giáo viên cần dành thời gian của tiết học trước (sau phần củng cố, luyệntập) để hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài mới, đặt ra những yêu cầu cụ thể vàbắt buộc học sinh phải hoàn thành Đặc biệt, bằng mọi cách phải cho học sinhđọc kĩ và tóm tắt được nội dung tác phẩm hoặc đoạn trích ở nhà Giáo viênkiểm tra việc đọc và tóm tắt nội dung tác phẩm hoặc đoạn trích của học sinhtrong quá trình học bài mới hoặc kiểm tra thường xuyên vào đầu tiết học Việclàm này sẽ giúp học sinh có ý thức tự học và tự giác hoàn thành yêu cầu củagiáo viên

Ngoài việc bắt buộc phải đọc tác phẩm, chuẩn bị bài theo một số câu hỏitrong sách giáo khoa, giáo viên cần đưa ra những câu hỏi nhỏ hơn, cụ thể hơn.Tuỳ theo trình độ, năng lực, tư duy của học sinh ở từng lớp mà giáo viên có thể

có những loại câu hỏi thêm khác nhau với mục đích giúp học sinh phát hiệnnhững vấn đề trọng tâm, cốt lõi của tác phẩm hoặc đoạn trích

3.2.2 Khâu giảng trên lớp

3.2.2.1 Phần kiểm tra bài cũ

Ở phần này giáo viên nên kết hợp giữa việc kiểm tra kiến thức của bàihọc trước với kiểm tra việc đọc tác phẩm và chuẩn bị bài mới của học sinh Vìthế, một học sinh được gọi lên kiểm tra bài cũ tôi thường cho hai câu hỏi:

Câu hỏi thứ nhất, nhằm kiểm tra những kiến thức cơ bản, trọng tâm củatiết học trước

Câu hỏi thứ hai, nhằm kiểm tra việc đọc và hiểu tác phẩm của tiết họcmới

Cần lưu ý, những câu hỏi kiểm tra việc chuẩn bị bài mới chưa đòi hỏi tưduy nhiều, chủ yếu là nhằm kiểm tra xem thực chất học sinh có học bài cũ và

Trang 8

đọc tác phẩm hay không Bởi trên thực tế nhiều học sinh chỉ đọc sách thamkhảo hay vở ghi của học sinh khác để soạn bài.

3.2.2.2 Phần bài mới

* Giới thiệu tác giả

Phần này học sinh đã đọc phần tiểu dẫn ở nhà trước khi soạn bài vì vậy

ở phần này tôi thường nêu ra một số câu hỏi để học sinh trả lời, sau đó bổ sungvà chốt lại vấn đề Các câu hỏi tôi thường đặt ra cho học sinh đối với một tácgiả là:

Dựa vào tiểu dẫn và những hiểu biết của em, hãy nêu những nét chính

về tiểu sử của tác giả?

Nêu vài nét cơ bản về sự nghiệp sáng tác của tác giả?

Hãy đánh giá khái quát về tác giả?

* Hoàn cảnh sáng tác

Phần này chủ yếu là giáo viên thuyết giảng nhằm làm sống lại đôi nétlịch sử mà tác phẩm ra đời để học sinh nhận thức được mối quan hệ giữa tácphẩm và cuộc sống

Chẳng hạn, Khi giới thiệu về hoàn cảnh sáng tác của tác phẩm Chí Phèo(Nam Cao) chúng ta không thể không đề cập đến hai vấn đề:

Dựa vào những cảnh thật, việc thật, người thật mà Nam Cao chứng kiếnvà nghe kể về làng quê mình, bức xúc trước hiện thực tàn khốc, xót xa cho sốphận những người nông dân nghèo, căm tức giới địa chủ đè nén người dânnghèo mà Nam Cao viết thành truyện vào năm 1941

Bá Kiến thật ngoài đời không chết giống như trong tác phẩm, mà vẫnsống đến đầu cách mạng Sau khi tác phẩm ra đời hắn rất căm tức nhưngkhông làm gì được

* Tóm tắt tác phẩm

Ở phần này, giáo viên nên tận dụng tối đa những dụng cụ trực quan hoặctrình chiếu tranh ảnh, sơ đồ (trong giờ dạy bằng giáo án điện tử) và kiểm tramức độ tóm tắt tác phẩm hoặc đoạn trích của học sinh ở nhà… nhằm giúp các

em dễ nắm bắt nội dung và nhớ lâu cốt truyện hơn

Trong quá trình tóm tắt tác phẩm cần chú trọng đến những nét chủ yếu

về cuộc đời và số phận của nhân vật chính Tái hiện cho học sinh nắm được

những dẫn chứng, chi tiết quan trọng Đồng thời, qua các dụng cụ trực quan tôi

thường gọi một học sinh lên tóm tắt tác phẩm hoặc đoạn trích Cho một vài họcsinh bổ sung và cuối cùng giáo viên đúc kết lại những nội dung trọng tâm

Trang 9

Để hiểu được nội dung phản ánh, để phân tích được các giá trị về mặt tưtưởng lẫn nghệ thuật của một tác phẩm tự sự, cần tóm tắt chính xác cốt truyệncủa nó Cách tóm tắt cốt truyện thể hiện mức độ thâm nhập tác phẩm, năng lựcbao quát và khả năng diễn đạt cô đúc, gãy gọn của người tóm tắt.

Điều quan trọng là phải hiểu được cốt truyện chính là hệ thống sự kiệncụ thể được tổ chức theo yêu cầu tư tưởng và nghệ thuật nhất định của nhà văn.Nhờ cốt truyện, nhà văn thể hiện sự hình thành, đặc điểm của mỗi tính cáchcũng như sự tác động qua lại giữa các tính cách Cũng nhờ cốt truyện, nhà văntái hiện các xung đột xã hội, chứng tỏ năng lực, cách thức chiếm lĩnh thực tạikhách quan của mình Dù đa dạng, mọi cốt truyện đều trải qua một tiến trìnhvận động có hình thành, phát triển và kết thúc Mỗi cốt truyện thường bao gồmcác phần sau:

Trình bày: Giới thiệu thời kì lịch sử, khung cảnh cụ thể của sự việc.Khai đoạn: Nêu tình huống, vấn đề nảy sinh để người đọc chú ý theodõi

Phát triển: Diễn tả sự tiến triển của hành động, của tính cách, của mâuthuẫn, xung đột

Đỉnh điểm (hoặc cao trào): Hành động, tính cách, mâu thuẫn được pháttriển đến độ cao nhất, căng thẳng nhất

Kết thúc (hoặc mở nút): Giải quyết, kết thúc một quá trình phát triển củamâu thuẫn

Đó là kể một cách đầy đủ, theo trình tự thông thường Tuy nhiên, khôngphải bất cứ cốt truyện nào cũng bao hàm đầy đủ các phần như vậy, trình tự cácphần ấy cũng biến hóa sinh động như cuộc sống muôn màu và tùy theo ý đồnghệ thuật của nhà văn Điều quan trọng học sinh phải chiếm lĩnh, cảm thụ, táihiện được những diễn biến trọng tâm, những tình tiết liên quan đến tính cáchvà kết cục của nhân vật

Từ khái niệm xác định như trên, muốn tóm tắt được cốt truyện một tácphẩm tự sự, trước tiên cần đọc kĩ tác phẩm và trả lời được những câu hỏi sau:

Hoàn cảnh xã hội, thời kì lịch sử mà tác phẩm phản ánh, tái hiện là gì?Chủ đề của tác phẩm ra sao?

Nhân vật chính của tác phẩm và các bước phát triển của tính cách, của

số phận nhân vật ấy như thế nào? Các chi tiết, sự kiện quan trọng trong tácphẩm tác động tới cuộc đời nhân vật ra sao?

Cách tổ chức cốt truyện của nhà văn bao giờ cũng gắn với sự thể hiện cóhiệu quả chủ đề, tư tưởng của tác phẩm Vì thế, hiểu chủ đề, ý đồ tư tưởng của

Trang 10

nhà văn thì chúng ta mới định hướng đúng sự phát triển của cốt truyện cũngnhư nội dung cụ thể, trực tiếp của tác phẩm.

Trên cơ sở đọc kĩ tác phẩm, nắm vững kiến thức cơ bản theo yêu cầutrên mới có thể đi đến xây dựng văn bản tóm tắt Tóm tắt cốt truyện thôngthường tóm tắt các bước phát triển của dòng cốt truyện, dựa vào những sự kiệnnổi bật, những chặng đường diễn biến của tính cách, số phận các nhân vật chủyếu

Khi tóm tắt cốt truyện, cần chú ý vị trí của các nhân vật và mối quan hệtương tác giữa chúng Nhân vật chính thường xuất hiện nhiều lần trong tácphẩm, có vai trò chi phối đối với các nhân vật khác và góp phần chủ yếu thểhiện nội dung, bộc lộ chủ đề của tác phẩm Bởi thế, cần quan tâm đến nhữngbước ngoặt trên đường đời nhân vật chính Chẳng hạn, cốt truyện của truyện

ngắn Chí Phèo (Nam Cao) xoay quanh trục hai nhân vật điển hình Chí Phèo –

Bá Kiến và diễn biến mối quan hệ giữa hai nhân vật này Tóm tắt cốt truyệncủa Chí Phèo, phải dựa vào lai lịch, thân phận của Chí từ một đứa bé bị bỏ rơiđến đi ở, làm thuê rồi vô cớ bị cụ Bá đẩy đi ở tù, dựa vào những lần Chí Phèođến nhà Bá Kiến sau khi ở tù về để thấy được quá trình tha hóa tất yếu của Chíkhi gặp phải kẻ thống trị xảo quyệt, gian ngoan như Bá Kiến, thấy được sốphận bi thảm của kẻ trượt quá xa khỏi xã hội loài người Mặt khác, khi tóm tắttruyện ngắn này, cần đặc biệt chú ý đến thời điểm Chí Phèo tình cờ gặp Thị

Nở, được người đàn bà ấy thương yêu, chăm sóc Người cố nông lương thiệnvới những ước muốn bình dị bấy lâu nay bị vùi lấp trong con qủy dữ Chí Phèosống dậỵ, Chí được làm người… nhưng rồi, Thị Nở đột ngột cự tuyệt chungsống Sự kiện này khiến Chí Phèo vỡ lẽ, tự ý thức ra tấn bi kịch bị cự tuyệtquyền làm người của mình, để từ đó đi đến hành động trả thù quyết liệt cuốitác phẩm

* Chủ đề tác phẩm

Như chúng ta đều biết, chủ đề của tác phẩm tự sự chính là nội dung cuộcsống được phản ánh trong tác phẩm Vì vậy, để tìm hiểu chủ đề của tác phẩmhay đoạn trích giáo viên cần nêu ra nhiều câu hỏi nhỏ mang tính chất gợi mởđể học sinh trả lời Chẳng hạn có thể nêu một số câu hỏi như:

Tác phẩm (hoặc đoạn trích) kể về ai ? Về việc gì ?

Thông qua câu chuyện đó tác giả nhằm đề cập đến vấn đề gì?

Thái độ, tình cảm của tác giả đối với con người và cuộc sống ra sao?

Trang 11

Sau đó, thông qua việc trả lời được những câu hỏi trên, giáo viên gọimột đến hai học sinh khái quát thành chủ đề của tác phẩm (hoặc đoạn trích) vàgiáo viên nhận xét, bổ sung, chốt kiến thức.

* Phân tích tác phẩm

Ở phần này, giáo viên nên sử dụng phối hợp nhiều phương pháp nhằmgiúp học sinh hiểu bản chất của tác phẩm (hoặc đoạn trích) Giáo viên gợi mởcho học sinh thấy được những tình huống có vấn đề để học sinh tìm hiểu, thảoluận sau đó giáo viên bổ sung, làm sáng tỏ và hệ thống vấn đề một cách hoànchỉnh Về cơ bản, trong phần phân tích, giáo viên cần phải làm rõ những vấn

đề trọng tâm sau:

- Làm cho học sinh nắm vững được sự phát triển của tình tiết trong

tác phẩm (hoặc đoạn trích) tức là học sinh nắm được cốt truyện.

Học một bài thơ trữ tình phải nắm được diễn biến tình cảm, cảm xúc củanhân vật trữ tình; học một bài văn nghị luận phải nắm được trình tự lập luậncủa tác giả; còn học một thiên truyện, trước hết phải nắm được diễn biến củacâu chuyện

Trong rất nhiều trường hợp, do không nắm được quá trình diễn biến củatình tiết tác phẩm mà giáo viên không phân tích được tác phẩm, học sinh hiểuvấn đề chưa thấu đáo, thậm chí còn hiểu một cách sai lệch nội dung tác phẩm(hoặc đoạn trích) Chính vì vậy, điều quan trọng là phải nắm được tình tiết,biến cố, sự kiện của câu chuyện đó

Khi phân tích cần quan tâm nhiều đến tình huống của truyện Nó có vaitrò đặc biệt quan trọng đối với việc thể hiện tính cách và số phận nhân vật.Tình huống truyện chính là trạng thái xã hội, là hoàn cảnh bất bình thườngđang thử thách con người Nó gồm những diễn biến, sự kiện đòi hỏi con ngườitrong đó cần phải xoay xở, cần phải bộc lộ một cách chính xác năng lực và bảnthân của mình Như vậy, tình huống gắn chặt cùng cốt truyện và tác động trựctiếp tới nhân vật, tạo dựng tình huống trở thành nhiệm vụ và hứng thú, trởthành nơi thử thách tài nghệ của nhà văn

Một số truyện trong Ngữ văn lớp 10 có cốt truyện đơn giản Do đó, cầnhướng dẫn học sinh nhận ra được tình huống truyện và tập trung phân tích cáctâm trạng, hành động của các nhân vật ở trong tình huống đó Chẳng hạn:

Truyền thuyết An Dương Vương và Mị Châu Trọng Thủy , cốt truyện xoay

quanh tình huống An Dương Vương xây thành, chế nỏ và do mất cảnh giácnên bị mất nước Vì thế, khi phân tích giáo viên nên cho học sinh thấy đượchai giai đoạn: giai đoạn đầu xây thành, chế nỏ, đánh thắng được Triệu Đà và

Định dạng
Số trang	22
Dung lượng	201 KB