Tìm hiểu một số đặc điểm tiêu biểu về văn hóa vật chất vùng văn hóa việt bắc

Một trong những nơi đó, chính là vùng văn hóa Việt Bắc.. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của bài tiểu luận này là tìm hiểu những đặc trưng vàđặc điểm của vùng văn hó

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠOTRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KỸ THUẬT TP HỒ CHÍ MINH

Giảng viên hướng dẫn:

Nhóm sinh viên thực hiện: Nhóm 2

TP Hồ Chí Minh, ngày tháng năm 16 5 2022

NHẬN XÉT CỦA GIẢNG VIÊN

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

ĐIỂM (BẰNG CHỮ):………

BẰNG CHỮ:………

CHỮ KÝ GV:………

LỜI CẢM ƠN

Chúng em xin gửi lời cảm ơn và tri ân sâu sắc đến TS Đỗ Thuỳ Trang, giảng

viên trường Đại học Sư phạm Kỹ Thuật TP Hồ Chí Minh - giảng viên hướng dẫn

môn học “Cơ sở Văn hoá Việt Nam” Những lời hướng dẫn mà cô đã chia sẻ đã

giúp chúng em rất nhiều trong việc hoàn thành bài tiểu luận này và kể cả chonhững bài tiểu luận của các khóa học khác trong tương lai

Trong quá trình học tập, cũng như là trong quá trình làm bài tiểu luận, khótránh khỏi sai sót, rất mong cô bỏ qua Đồng thời do trình độ lý luận cũng nhưkinh nghiệm còn hạn chế nên bài tiểu luận không thể tránh khỏi những thiếu sót,chúng em rất mong nhận được ý kiến đóng góp của cô để chúng em học thêmđược nhiều kinh nghiệm và sẽ hoàn thành tốt hơn bài tiểu luận sắp tới

BẢNG ĐÁNH GIÁ PHÂN CÔNG NHIỆM VỤ

Phầnkết luận

Hoànthành2

Đinh Xuân Tiến

Phụ trách + Chương I: phần 1.1+ Chương II: phần 2.1

Hoànthành

+ Chương II: phần 2.4

Hoànthành

+ Chương II: phần 2.2

Hoànthành

+ Chương II: phần 2.3

Hoànthành

*Nhận xét:

- Các thành viên hoàn thành phần phân công của mình đúng thời hạn deadline mà

cả nhóm thống nhất đặt ra

- Các thành viên hoạt động sôi nổi và tham gia đóng góp ý kiến, thảo luận

- Tuy còn một số lỗi nhưng vẫn khắc phục được và hoàn thành bài đúng thời hạn

- Các thành viên đoàn kết, có trách nhiệm trong việc hoàn thành bài tiểu luận

MỤC LỤC

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Phương pháp nghiên cứu 1

3 Lịch sử vấn đề 1

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG 3

1.1 Cơ sở lý thuyết vùng văn hóa Việt Nam 3

1.1.1 Khái niệm vùng văn hóa 3

1.1.2 Các vùng văn hóa Việt Nam 3

1.2 Đặc điểm xã hội vùng văn hóa Việt Bắc 5

1.2.1 Lịch sử vùng văn hóa Việt Bắc 5

1.2.2 Tổ chức xã hội vùng văn hóa Việt Bắc 5

CHƯƠNG II: ĐẶC ĐIỂM VĂN HÓA VẬT CHẤT VÙNG VĂN HÓA VIỆT BẮC .6

2.1 Văn hóa nhà ở 6

2.2 Văn hóa trang phục 9

2.3 Văn hóa Ẩm thực 15

2.4 Liên hệ đến văn hóa vùng Tây Bắc 19

KẾT LUẬN 21

TÀI LIỆU THAM KHẢO 22

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Bác Phạm Văn Đồng phát biểu rằng : “ Văn hoá là sợi chỉ đỏ xuyên suốttoàn bộ lịch sử của dân tộc, nó làm nên sức sống mãnh liệt, giúp cộng đồng dân tộcViệt Nam vượt qua biết bao sóng gió và thác ghềnh tưởng chừng không thể vượtqua được, để không ngừng phát triển và lớn mạnh” Dân tộc Việt Nam trải qua bao1

đời, bao thế hệ vốn có một truyền thống văn hóa hùng vĩ, mang đậm đà bản sắcdân tộc và phong vị quê hương Ở mỗi đất nước, mỗi cội nguồn riêng, đều có cácvùng đất mang dấu ấn văn hóa riêng biệt của chúng Chúng vừa có nét đặc thù, vừakhác nhau nhưng lại cùng thống nhất với nhau trong một chỉnh thể của nền văn hóaViệt Nam Trải dài dọc theo dải đất hình chữ S Bất kể nơi đâu chúng ta đều cũng

có thể thấy được bản sắc, phong vị của mỗi địa danh Đất nước Việt Nam là mộttrong những vùng đất quy tụ nhiều nét đẹp văn hóa đặc sắc Một trong những nơi

đó, chính là vùng văn hóa Việt Bắc

2 Phương pháp nghiên cứu

Bài tiểu luận nhóm dựa trên cơ sở của giáo trình môn học Cơ sở văn hóaViệt Nam Cũng như tham khảo thông tin khác của vùng văn hóa thông qua cácbáo, tin tức và các tài liệu có giá trị khoa học

3 Lịch sử vấn đề

Từ thời các vua Hùng đã tạo nên liên minh giữa người Âu Việt Họ là tổ tiêncủa người Tày Đồng hành cùng họ là những cư dân vùng đất Lạc Việt - tổ tiên củangười Việt Thời tự chủ, cư dân Việt Bắc góp phần vai trò rất quan trọng trongnhiều cuộc kháng chiến chống quân xâm lược như Tống, Nguyên- Mông, VàViệt Bắc còn là nơi gắn bó với một lịch sử hào hùng của dân tộc Việt Nam trongkháng chiến chống Đế quốc Là nơi khắc ghi bao chiến công anh hùng lừng lẫy của

1 Báo điện tử - Đảng cộng sản Việt Nam, 25/08/2021, (truy cập 18/04/2022).

quân dân ta Không những là nơi để lại nhiều dấu ấn cách mạng dân tộc mà ViệtBắc còn là vùng đất chứa đầy sự bí ẩn cũng như thiên nhiên hùng vĩ của nó manglại Đặc biệt được thể hiện trong bài thơ Việt Bắc của nhà thơ Tố Hữu Đồng hành

và dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Việt Nam Dân nhân Việt Bắc đã đứng dâykháng chiến chống giặc ngoại xâm Bảo vệ thành công căn cứ địa – cơ quan đầunão của đất nước ta Dân tộc Việt Bắc kiêng cường, bất khuất Bên cạnh đó, ViệtBắc còn là nơi quyết định những trân đánh lớn của dân tộc Do đó khi nhắc đếnViệt Bắc, người ta thường nói đến quê hương cách mạng, là chiến khu, là nơi ghidấu bao chiến công của nhân dân ta qua nhiều năm dựng nước và giữ nước

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của bài tiểu luận này là tìm hiểu những đặc trưng vàđặc điểm của vùng văn hóa Việt Bắc Cụ thể là đi khai thác những nét văn hóa củatừng vùng miền thuộc khu vực Việt Bắc ở Việt Nam

Để đạt được mục tiêu trên thì bài tiểu luận nhóm tập trung vào những phạm

vi nghiên cứu sau:

+ Phân tích vị trí và đặc điểm tự nhiên vùng văn hóa Việt Bắc

+ Đặc điểm xã hội vùng văn hóa Việt Bắc

+ Đặc điểm vùng văn hóa Việt Bắc Bắc

PHẦN NỘI DUNG

CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG

1.1 Cơ sở lý thuyết vùng văn hóa Việt Nam

1.1.1 Khái niệm vùng văn hóa

“Vùng văn hóa là một không gian văn hóa nhất định, được tạo thành bởi cácđơn vị dân cư trên một phạm vi địa lý của một hay nhiều tộc người, sáng tạo ra một

hệ thống các dạng thức văn hóa mang đậm sắc thái tâm lý cộng đồng, thể hiệntrong môi trường xã hội nhân văn thông qua các hình thức ứng xử của con ngườivới tự nhiên, xã hội và ứng xử với nhau trên một tiến trình lịch sử phát triển lâudài

Có hai yếu tố tạo bản sắc văn hóa vùng:

+ Yếu tố về môi trường sinh thái - tự nhiên mà từ đó sinh ra/quy định cáchthức cư trú, canh tác, đấu tranh sinh tồn và phát triển

+ Yếu tố chứa đựng các hình thức biểu hiện văn hóa của con người, tạo racung cách nhận thức - hoạt động riêng, tạo ra nếp sống, phong tục tập quán, vănhọc nghệ thuật, ngôn ngữ và các quan hệ giao lưu kinh tế - văn hóa,… giữa nội bộcộng đồng hay với cư dân của các vùng đất/ địa phương khác” 2

1.1.2 Các vùng văn hóa Việt Nam

a) Vùng văn hóa Tây Bắc

Hệ thống núi non nằm bên con sông Hồng, thuộc lưu vực sông Đà, có chiềudài tới phía bắc tỉnh Thanh Hóa và tỉnh Nghệ An Gồm các tỉnh: Lai Châu, Sơn La,Hòa Bình và một số vùng của tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An giáp biên giới Lào

2 Thu vien 20 nguyen thanh nhut 10 – giới thiệu chung về các vùng văn hóa

https://bitly.com.vn/3tt5kq (truy cập 18/04/2022).

Nơi đây có hơn 20 dân tộc sinh sống Phần lớn là hai dân tộc Thái và dân tộcMường Họ có những thành tựu văn hóa nổi bật như:

• Hệ thống mương phai dẫn nước từ suối vào ruộng trồng lúa

• Trang phục hoa văn sặc sỡ: khăn váy áo

b) Vùng văn hóa Việt Bắc (Đông Bắc)

Vùng núi non hiểm trở bên tả ngạn sông Hồng Dân cư đa phần là người Tày

và Nùng Gồm 6 tỉnh: Cao Bằng, Bắc Cạn, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Tuyên Quang,

Hà Giang Trang phục giản dị, quần áo chàm có hệ thống văn tự, văn học

c) Vùng văn hóa châu thổ Bắc Bộ (Thăng long, vùng sông Hồng)

Gồm các tỉnh thuộc đồng bằng Bắc Bộ: Hà Nội, Hà Tây, Hà Nam, HảiPhòng, Quảng Ninh, Hải Dương, Hưng Yên, Bắc Ninh, Bắc Giang, Nam Định,Ninh Bình, Thái Bình,Thanh Hóa, Nghệ An Phần lớn là người Kinh, sống thànhlàng xã Là nơi có đất đai màu mỡ, phát triển toàn diện Là nguồn cội của văn hóaTrung bộ và Nam bộ sau này và trở thành trung tâm văn hóa cả nước

d) Vùng văn hóa Trung bộ

Dải đất hẹp và trải dọc theo đường bờ biển, kéo dài từ tỉnh Quảng bình tớitỉnh Bình Thuận Khí hậu khắc nghiệt, đất đai khô cằn Dân cư chủ yếu sinh sốngbằng nghề biển Con người chịu đựng gian khổ nên họ rất cần cù, hiếu học Chủnhân đầu tiên là người Chăm (gốc Indonesien), trước đây là quốc gia Cham Pa, sausáp nhập vào Đại Việt (thời Lê) Bộ phận văn hóa Chăm chịu ảnh hưởng văn hóa

Ấn Độ với nhiều thành tựu đặc sắc về kiến trúc và điêu khắc tiêu biểu là nhữngTháp Chàm Trung tâm vùng văn hóa Trung bộ là tỉnh Thừa Thiên - Huế

e) Vùng văn hóa Tây Nguyên

Nằm phía đông dãy Trường Sơn, gồm bốn tỉnh: Gia Lai, Kontum, Đak Lak,Lâm Đồng Là vùng có 20 đồng bào dân tộc sinh sống Đây là vùng có nhiều thànhtựu văn hóa cổ đặc sắc: lễ hội, nhạc cụ cồng chiêng, dân ca, lễ hội, trường ca

f) Vùng văn hóa Nam Bộ (Đông Nam Bộ và Tây Nam Bộ)

Hai lưu vực sông Đồng Nai và sông Cửu Long Trung tâm là thành phố HồChí Minh Đồng bằng rộng rãi, màu mỡ từ các sông, có hệ thống kênh rạch chằngchịt, khí hậu 2 mùa rõ rệt là mùa mưa và khô Cư dân bản địa như Khmer (miềnTây) và Mạ, Stieng, Chơ ro, Mnông sinh sống (miền Đông) cùng với những cư dânđến sau như Kinh, Hoa, Chăm Nhà ở xây dọc theo kênh rạch và đường lộ Sảnxuất chủ yếu là trồng lúa nước và nghề đánh bắt cá Tín ngưỡng, tôn giáo rất phongphú và đa dạng Vùng đất này tiếp xúc sớm với phương Tây nên kinh tế phát triểnnhanh và chiếm tỷ trọng cao nhất Việt Nam

1.2 Đặc điểm xã hội vùng văn hóa Việt Bắc

1.2.1 Lịch sử vùng văn hóa Việt Bắc

Từ thời các vua Hùng, liên minh giữa người Âu Việt- tổ tiên của người Tàyvới những cư dân Lạc Việt, tổ tiên của người Việt Thời tự chủ, cư dân Việt Bắc cóvai trò rất quan trọng trong nhiều cuộc kháng chiến chống quân xâm lược nhưTống, Nguyên- Mông, Thanh

Đặc biệt Việt Bắc trở thành khu căn cứ địa vững chắc cho cách mạng trongnhững năm kháng chiến chống Pháp, Mĩ Do đó khi nhắc đến Việt Bắc, người tathường nói đến quê hương cách mạng, là chiến khu, là nơi ghi dấu bao chiến côngcủa nhân dân ta qua nhiều năm dựng nước và giữ nước

1.2.2 Tổ chức xã hội vùng văn hóa Việt Bắc

“Dân cư chủ yếu của vùng Việt Bắc là người Tày và Nùng Ngoài ra còn cómột số dân tộc ít người khác như Dao, H’mông, Lô Lô, Sán Chay Dù hiện tại làhai dân tộc, nhưng người Tày và người Nùng lại có những nét gần gũi, sự gần gũigiữa họ là tương đối Dân cư Tày- Nùng sống chủ yếu sống trong các bản venđường, cạnh sông suối hay thung lũng Các gia đình trong bản và các thành viênhợp lại thành cộng đồng dân cư và có tổ chức Đơn vị xã hội nhỏ nhất của ngườiTày- Nùng là gia đình, lại là gia đình phụ hệ, chủ gia đình là người cha hay người

chồng, làm chủ toàn bộ tài sản và quyết định mọi công việc trong nhà, ngoài làng.

Do vậy, ý thức trọng nam khinh nữ khá đậm trong cộng đồng Ví dụ nhà ngoàidành cho đàn ông, trừ các bà già, phụ nữ không bao giờ được ở nhà ngoài” 3CHƯƠNG II: ĐẶC ĐIỂM VĂN HÓA VẬT CHẤT VÙNG VĂN HÓA VIỆT BẮC

2.1 Văn hóa nhà ở

a) Người Tày

Người Tày có hai loại nhà chính: nhà sàn và nhà đất Ở một số vùng còn cóloại nhà nửa sàn, nửa đất, đây là một loại nhà đặc biệt, vừa có tính chất nhà đất, lạivừa mang tính chất nhà sàn

Nhà sàn có 2 loại nhà sàn là nhà sàn 2 mái và 4 mái Kết cấu chính của nhàgồm 36 cột Trong đó, 28 cột chính và 8 cột phụ, đây là bộ khung quyết định sựvững chãi và tạo nên hình dáng của ngôi nhà Cột có trụ vững trên mặt đất làmđiểm tựa cho ngôi nhà, xuyên và kèo đều được gắn vào các lỗ đục trên cột Nhàsàn người Tày chỉ có 2 mái cân nhau được lợp bằng ngói âm dương Mỗi nhà sànđều có cửa chính và cửa phụ Cửa chính được đặt ở giữa gian nhà, cửa phụ đượcđặt ở cuối hoặc bên hông ngôi nhà sàn Mỗi ngôi nhà đều có đầu hội trước đượclàm từ vật liệu bằng tre, nứa có nhiệm vụ phơi thóc, hạt,… Bên trong ngôi nhà sàn

có kết cấu rất chặt chẽ và thường được chia làm 3 gian Trong đó, gian chính giữa

là gian quan trọng nhất, là bộ mặt của toàn thể ngôi nhà nên được làm rất công phu

và trang trọng dùng để đặt bàn thờ cúng tổ tiên và tiếp khách Hai bên là phòngngủ của gia đình Phần cuối gian được thiết kế để làm nhà bếp – nơi để nấu ăn vàmọi người sum họp bên bếp lửa Phía trên bếp lửa là gác bếp, thường dùng làmkho chứa đồ hoặc làm gian treo để tận dụng sức nóng của lửa mỗi khi nấu ăn đểbảo quản ngô, lạc, khoai, thậm chí là các đồ sống: thịt, cá,… Còn bên dưới sànnhà, người dân thường để nông cụ

3 123.doc – Vùng văn hóa Việt Bắc, https://bitly.com.vn/8260se (truy cập 18/04/2022).

Nhà đất (nhà trình tường): Nhà trình tường có hai loại chính là xây trực tiếpbằng đất đổ khuôn hết lớp này đến lớp khác chồng lên nhau và loại thứ hai là nhàtrình tường làm bằng gạch đất Nhà được xây bằng khuôn đất, vật liệu chính là loạiđất sét đỏ mịn kết hợp với sỏi trắng thu lượm trên các triền đồi và cả rơm khônhằm tạo độ dai Các loại vật liệu này được người dân nhào kỹ thủ công với nướctạo nên một hỗn hợp có độ kết dính cao Sau đó, hỗn hợp được đổ vào khuôn gỗ bềrộng khoảng nửa mét, dài một mét, rồi dùng chày giã liên tục cho đến khi đất, đádính chặt với nhau và không bị nứt Cứ thế đợi lớp này khô lại dỡ khuôn chồng lênlớp khác theo chiều cao và độ dài của tường nhà đã đo đạt trước Trong lúc chờtường khô, người dân dùng những cây gỗ tốt ngâm dưới ao hồ nhằm diệt trừ mốimọt, chống mốc, điều này khiến cho gỗ bền, tuổi thọ kéo dài lâu Sau đó, được đụcđẽo làm vì, kèo, cột… Sau khi xây xong người Tày thường lấy phân trâu tươi vềchát lên tường Chờ bức tường khô, họ lại quét một lớp vôi bên ngoài ngôi nhà đểtăng tính thẩm mĩ Nhà trình tường làm rất công phu và tốn nhiều thời gian Nênthời gian làm nhà mất rất nhiều thời gian có khi phải làm hai đến ba tháng Ngôinhà trình tường thường được lợp bằng ngói âm dương hay ngói máng, chát bằngcứt trâu và quét vôi bên ngoài.

b) Người H’mông

Trong đó, một cửa chính, một cửa phụ và buộc phải có hai cửa sổ trở lên Trong 3gian nhà chính, gian bên trái dùng để đặt bếp lò và cũng là chỗ ngủ của vợ chồngchủ nhà Gian bên phải đặt bếp sưởi và giường dành cho khách Gian giữa là gianchính, là gian rộng nhất dùng để đặt bàn thờ tổ tiên và là nơi tiếp khách, ăn uốngcủa gia đình Hai gian trái đặt cối xay ngô, giã gạo

Đồng bào dân tộc H’mông rất chú trọng việc chọn đất làm nhà Họ thườngchọn đất tốt, đất lành để làm nhà ở Khi chọn đất ưng ý, phù hợp với gia đình củagia chủ, người ta sẽ tiến hành san nền, kê móng, trình tường nhà Để trình tườngnhà, người Mông phải làm những chiếc khuôn gỗ có chiều dài 1,5m, rộng 0,45-

0,5m Khi trình tường, người ta đổ đất đầy khuôn gỗ, dùng những chiếc vồ nềnchặt đất Đất dùng để trình tường phải được loại bỏ sạch rễ cây, đá to, cỏ rác Khitiến hành trình tường, người ta huy động vài chục thanh niên trai tráng trong làngđến giúp; cứ như vậy khuôn nọ nối tiếp khuôn kia cho đến khi hoàn thành Sau khitrình tường xong, gia chủ sẽ chọn ngày tốt, hợp với tuổi chủ nhà mới được vàorừng chặt hạ cây cột cái, cây đòn nóc Chọn được ngày chặt cây, cây cột cái đượcgia chủ chặt xong đem thẳng từ rừng về, không được đặt xuống đất mà phải đưalên nóc ngay Một nét độc đáo nữa trong cấu trúc nhà truyền thống của ngườiH’mông là tất cả các ngôi nhà thường được xếp đá xung quanh vô cùng chắc chắn.

Để có được hàng rào đá hoàn chỉnh bao quanh ngôi nhà và mảnh đất Gia chủ cùngvới người thân phải mất hàng tháng trời nhặt những mảnh đá vỡ quanh nhà hoặctrên rừng về xếp thành hàng rào Những viên đá có kích cỡ khác nhau được xếp lènvào nhau và được sắp xếp sao cho khít và không bị đổ tạo nên bức tường bao kiên

cố, phẳng mà không cần sử dụng chất kết dính nào

2.2 Văn hóa trang phục

Ông cha ta từng nói: “ Người đẹp vì lụa, lúa tốt vì phân” Từ câu nói trên,người ngày xưa đã khẳng định sự quan trọng và đánh giá cao ý nghĩa của trangphục trong đời sống hằng ngày của con người Trang phục rất quan trọng, nó đượcquan tâm sâu sắc bởi mọi người là vì nó có vai trò che trở, bảo vệ cơ thể của chúng

ta khỏi tác động của môi trường và thời tiết; nó cũng có thể tôn nên vẻ đẹp củangười mặc cũng như là xây dựng hình ảnh của bản thân Tuy nhiên, không chỉdừng lại ở đó, trang phục còn mang trong mình một nhiệm vụ rất lớn đó chính làmang trên mình vẻ đẹp văn hoá của các dân tộc, giữ gìn nét đẹp văn hoá và truyềntải những thông điệp nhất định và đặc trưng về văn hoá của vùng miền, của quốcgia và cả của dân tộc qua từng gia đoạn lịch sử Việt Bắc cũng có nhiều dân tộcnhư Tày, Nùng, Dao, H’mông,…nên vì vậy mà mỗi dân tộc đều có một loại trangphục của riêng dân tộc Nhưng có lẽ, khi nói đến các dân tộc ở vùng Việt Bắc thìngười ta sẽ thường nghĩ đến dân tộc Tày

a) Văn hóa trang phục dân tộc Tày

Dân tộc Tày ở Tuyên Quang là cộng đồng thuần nhất, điều đó được thể hiệnqua bộ trang phục truyền thống của họ với sắc màu chủ yếu là màu chàm và màuđen, chứa đựng nhiều nét tinh hoa văn hóa độc đáo đáng tự hào: