Chương 7 ý thức xã hội Triết học cao học UEH Giáo trình

Baøi moät YÙ THÖÙC XAÕ HOÄI C h ö ô n g 7 I TOÀN TAÏI XAÕ HOÄI VAØ YÙ THÖÙC XAÕ HOÄI II MOÁI QUAN HEÄ BIEÄN CHÖÙNG GIÖÕA TOÀN TAÏI XAÕ HOÄI VAØ YÙ THÖÙC XAÕ HOÄI III XAÂY DÖÏNG NEÀN TAÛNG TINH THAÀN T[.]

Trang 1

Ý THỨC XÃ HỘI

C h ư ơ n g 7

I TỒN TẠI XÃ HỘI VÀ Ý THỨC XÃ HỘI

II MỐI QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA TỒN TẠI XÃ HỘI VÀ Ý THỨC XÃ HỘI

III XÂY DỰNG NỀN TẢNG TINH THẦN TRONG TIẾN

TRÌNH CÁCH MẠNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Trang 2

1 Khái niệm tồn tại xã hội và các yếu tố cơ bản của nó

2 Khái niệm ý thức xã hội và hai yếu tố cơ bản của nó

I KHÁI NIỆM TỒN TẠI XÃ HỘI, Ý

THỨC XÃ HỘI VÀ CÁC HÌNH THÁI

Ý THỨC XÃ HỘI

3 Các hình thái của ý thức xã hội

C h ư ơ n g 7

Ý THỨC XÃ HỘI

Trang 3

 Tính thống nhất và tác động lẫn nhau giữa các yếu tố cơ

• Tòan bộ các điều kiện & phương

diện sinh hoạt vật chất của xã hội ở một giai đọan nhất định

(Lĩnh vực vật chất khách quan quy định sự sinh tồn, phát triển của xã hội)

Các yếu tố

cơ bản

• Điều kiện tự nhiên – địa lý,

• Điều kiện dân cư,

• Phương thức sản xuất (yếu tố cơ

bản nhất, trực tiếp)

Trang 4

• Toàn bộ phương diện sinh hoạt

tinh thần của cộng đồng xã hội, được hình thành từ tồn tại xã

hội và phản ánh tồn tại xã hội.

Hình thứ

c biểu hiện

cơ bản

• Các sinh hoạt tư tưởng mang tính

học thuật (chính trị, pháp luật, khoa

học,…)

• Các sinh hoạt văn hóa cộng

đồng (lễ hội truyền thống, lễ hội

tôn giáo….)

• Các tập tục, lối sống, thói

quen… của các cộng đồng.

• MQH giữa YT xã hội & YT cá nhân là MQH giữa cái chung & cái riêng…

• Tính giai cấp và ý thức giai cấp

a) Khái niệm YTXH

Trang 5

Chính trị

Chính trị Pháp luật

Pháp luật

Thông thường

Tâm lý XH

Tư tưởng XH

Tri thức LL

Tư tưởng

Tư tưởng Thói

Tôn giáo

Đạo đức

Nghệ thuật

……

2 Khái niệm ý thức xã hội và hai yếu tố cơ bản của nó a) Khái niệm YTXH

a) Khái niệm YTXH

Ý thức xã hội

Trang 6

Tâm

lý

xã

hội

chí… chung của một cộng đồng phản ánh đời sống hiện thực của họ, được thể hiện trong các phong tục, tập

quán… và biến thành những truyền thống văn hóa, hiện ra trong các

biểu tượng văn hóa, các lễ hội, các sinh hoạt văn hóa dân gian… của

cộng đồng.

• Trình độ phản ánh: Thấp, rất thấp

• Tính chất: Sống động, cụ thể; tự phát, trực tiếp hình thành từ cuộc sống (tồn tại xã hội); Trong xã hội có giai cấp, tâm lý xã hội mang tính giai cấp rõ nét, tính dân tộc sâu sắc

• Vai trò: Trực tiếp, mạnh mẽ chi phối hành vi con người trong đời sống

thường ngày.

b) Hai yếu tố cơ bản của YTXH

Trang 7

quan điểm… chung của một cộng đồng xã hội, phản ánh những thuộc tính, những mối quan hệ cơ bản của tồn tại xã hội

• Hệ tư tưởng - cấp độ cao của tư tưởng xã hội - là một hệ thống các tư tưởng xã hội của một giai cấp nào đó phản ánh một cách nhất quán, sâu sắc tồn tại xã hội và vạch ra cách thức cải tạo / duy trì tồn tại xã hội đó dựa trên lợi ích cơ bản của giai cấp mình.

• Trình độ phản ánh: Cao, rất cao

• Tính chất: Trừu tượng, khái quát; Tự giác, gián tiếp hình thành từ cuộc sống (tồn tại xã hội) Trong xã hội có giai cấp, tư tưởng xã hội, đặc biệt là hệ

tư tưởng, mang tính giai cấp rõ nét, tính

dân tộc sâu sắc

• Vai trò: Gián tiếp (phải xâm nhập vào

tâm lý xã hội) chi phối hành vi con người

sống trong xã hội.

b) Hai yếu tố cơ bản của YTXH

Trang 8

3 Các hình thái ý thức xã hội

cảm… phản ánh các quan hệ chính trị, kinh tế, xã hội giữa các đảng phái, giai cấp, dân tộc, quốc gia cũng như thái độ của các giai cấp đối với quyền lực nhà nước.

• Tình cảm, kinh

nghiệm CT hình

thành tự phát,

phản ánh sống

động nhưng hời hợt

các quan hệ & lợi

ích giữa các đảng

phái…; nó có khả

năng mạnh mẽ lôi

cuốn con người tham

gia vào đời sống

CT của xã hội

• Phản ánh sâu sắc lợi ích giai cấp, do các nhà lý luận xây dựng; tồn tại trong các cương lĩnh, đường lối của các chính đảng; có vai trò to lớn trong hoạt động CT của các đảng phái…, thông qua hoạt động của hệ thống CT, tác động

mạnh đến mọi mặt đời sống xã hội.

Tâm lý chính trị

Hệ tư tưởng chính trị

 YTCT tiến bộ, khoa học phản ánh đúng quy

luật phát triển KT-XH, được thực hiện hiệu

quả, sẽ thúc đẩy KT- XH phát triển; Và ngược lại.

 HTT Mác-Lênin phản ánh lợi ích của giai cấp

công nhân & nhân dân lao động trong quá trình đấu tranh xây dựng thành công CNXH-CNCS

Trang 9

bản chất, vai trò của luật pháp, về quyền & nghĩa vụ của NN, của các tổ chức XH & công dân, về tính hợp/không hợp pháp của hành vi con người trong XH

 YTPQ, YTCT & bộ máy NN gắn bó chặt chẽ với

nhau:

• Tư tưởng CT thấm nhuần trong luật pháp; LP

thể hiện mục tiêu CT

• Bộ máy NN (lập pháp, hành pháp, tư pháp) là

công cụ quyền lực to lớn đảm bảo xây dựng và thực thi LP, thực hiện đường lối CT.

 Trong xã hội có giai cấp, YTPQ thể hiện rõ

tính giai cấp - Pháp luật là ý chí của giai cấp thống trị được thể hiện thành luật lệ.

 LP và hệ tư tưởng PQ XHCN phản ánh lợi ích của GC công nhân & nhân dân lao động là công cụ bảo vệ lợi ích chính đáng của mọi cá nhân & tổ chức trong XH (Tăng cường giáo dục

PL, nâng cao hiểu biết và YT tôn trọng PL, sống và làm việc theo hiến pháp và PL, bảo đảm cho PL được thi hành một cách nghiêm minh, thống nhất và công bằng)

Trang 10

người thông qua dư luận XH; phản ánh khả năng tự chủ của con người thông qua lương tâm, danh dự, lòng tự trọng

• Tình cảm ĐĐ là yếu tố rất quan trọng, nếu thiếu nó thì mọi lý luận ĐĐ đều không thể chuyển hóa thành hành vi ĐĐ của con người.

• Tính giai cấp & tính nhân loại của ĐĐ: Trong XH có GC, YTĐĐ cũng phản ánh quan hệ & lợi ích GC; Trong lịch sử phát triển của XH đã hình thành những giá trị đạo đức chung của toàn nhân loại

 Cần nhận diện đúng ĐĐ tôn giáo và hiểu rõ vai trò ĐĐ cộng sản trong thời đại hiện nay

Trang 11

Ý

thức

thẩm

mỹ

thức của con người trong mối quan hệ với nhu cầu thưởng thức và sáng tạo cái đẹp.

tác động của hệ tư tưởng CT - ĐĐ của giai cấp NT chân chính của giai cấp tiến bộ làm phong phú thêm kho tàng giá trị NT của nhân loại, gắn bó với đời sống của nhân dân, thúc đẩy tiến bộ xã hội, đáp ứng nhu cầu thẩm mỹ ngày càng cao, cổ vũ hành vi ĐĐ, nâng cao tính năng động, sáng tạo của con người

• Nguyên tắc tính đảng cộng sản - “sợi chỉ đỏ” của nền NT XHCN: Giai cấp công nhân & chính đảng của nó luôn hướng NT vào cuộc đấu tranh giải phóng các giai cấp, dân tộc bị áp bức, xây dựng xã hội XHCN

YTTM, phản ánh hiện thực bằng các hình tượng nghệ thuật, tức phản ánh cái bản chất, chung, trừu tượng của hiện thực thông qua cái hiện tượng, cá biệt, cụ thể.

Trang 12

nhiên và đời sống trần tục của con người bằng các hình tượng siêu nhiên, thần

thánh.

• YTTG bao gồm tâm lý tôn giáo (biểu tượng,

tình cảm, tâm trạng, thói quen, tín ngưỡng TG) &

tư tưởng tôn giáo (Hệ thống giáo lý)

• Nguồn gốc tâm lý – nhận thức - xã hội: Sự bất lực, sợ hãi của CN trước sức mạnh của Tự nhiên được củng cố bằng sự áp bức, bóc lột giai cấp trong XH.

giới hiện thực thành thế giới trần tục và

“thế giới bên kia”, và gieo vào lòng người một ảo tưởng: khổ đau, bất hạnh, ngang trái,… trong thế giới trần tục ở kiếp này sẽ được đền bù triệt để vào “kiếp sau” ở “thế giới bên kia”

• Tác dụng: Nhờ tính hướng thiện & đền bù hư ảo mà TG có sức sống & ảnh hưởng lớn đến đời sống XH (Tích cực); Nhưng TG kìm hãm nỗ lực của CN để vươn lên nhận thức & cải tạo thế giới, và bị GC bóc lột thống trị lợi dụng như sức mạnh tinh thần để củng cố địa vị của mình (Tiêu cực).

• TG chỉ được khắc phục khi cuộc CM XHCN thành công; Phải tôn trọng tự do tín ngưỡng & đoàn kết TG.

Trang 13

phản ánh trừu tượng, khái quát dưới dạng logic về mọi hiện tượng xảy ra trong thế giới (giới tự nhiên, xã hội và tư duy), đã được kiểm nghiệm qua thực tiễn

 YTKH có nội dung cơ bản là các tri thức về quy luật, thuộc tính, kết cấu của thế giới khách quan, được phát hiện ra & trình bày trong hình thức chủ yếu là các lý thuyết khoa học (hệ thống các khái niệm, phạm trù, ) Tri thức khoa học bao gồm tri thức kinh nghiệm & tri thức lý luận

 YTKH (KH) bao gồm :

• KH tự nhiên + KH kỹ thuật + KH xã hội & nhân

văn (đối tượng ngh.cứu)

• KH cơ bản + KH ứng dụng (vai trò tác động)

 YTKH xâm nhập vào mọi hình thái YTXH để hình thành nên các khoa học tương ứng: Chính trị học, Luật học, Đạo đức học, Mỹ học

 Khoa học - công nghệ cùng với giáo dục - đào tạo là quốc sách hàng đầu nhằm tạo động lực mạnh mẽ thúc đẩy quá trình CNH & HĐH đất nước.

Trang 14

1 Vai trò quyết định của tồn tại xã hội đối với ý thức xã hội

2 Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội & sự tác động của nó đến tồn tại xã hội

HỘI VÀ Ý THỨC XÃ HỘI

C h ư ơ n g 7

Ý THỨC XÃ HỘI

Trang 15

1 Vai trò quyết định của tồn tại xã hội đối với ý thức xã hội

nội dung, bản chất

• YTXH chỉ là sự phản ánh của

TTXH và luôn phụ thuộc vào TTXH.

ng.nha

ân thay đổi

• Mỗi khi TTXH biến đổi thì YTXH

sớm hay muộn ít hay nhiều cũng sẽ biến đổi theo.

hình thức tồn tại

• YTXH chỉ tồn tại thông qua, nhờ

vào TTXH (TTXH sở dĩ là TTXH vì

nó mang YTXH)

vai trò

& tác dụng

• YTXH chỉ có vai trò và tác

dụng trong đời sống XH khi và chỉ khi nó thậm nhập được vào TTXH & tác động thông qua

TTXH.

 Tính quyết định của TTXH đối với YTXH là

không đơn giản, không trực tiếp vì YTXH rất

phức tạp và có tính độc lập tương đối.

nguồn gốc xuất hiện

• Các thời kì lịch sử khác nhau

sinh ra những lý luận, quan điểm… XH khác nhau.

Trang 16

2 Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội & sự tác động của nó đến TTXH

• Do s ự thay đổi mãnh mẽ của TTXH, độ trễ của YTXH trong tiến trình phản

ánh;

• Sức ỳ của thói quen, tập quán; tính

lạc hậu, bảo thủ của một số hình thái YTXH;

• Các lực lượng XH phản tiến bộ thường

lưu giữ, truyền bá tư tưởng lạc hậu nhằm chống lại các lực lượng XH tiến bộ)

a) Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội

tiễn tiến lên

• Các tư tưởng này vẫn không thoát ly

khỏi TTXH, mà phản ánh TTXH một cách chính xác, sâu sắc hơn.

Trang 17

YT chính trị của giai cấp cách mạng thường định hướng cho sự phát triển tiến bộ của các hình thái YTXH khác; và ngược lại)

2 Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội & sự tác động của nó đến TTXH a) Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội

a) Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội

Trang 18

 YTXH nói chung, các yếu tố (tư tưởng, tình cảm…)

của nó nói riêng, có thể tác động đến quá

trình phát triển của TTXH một khi chúng xâm

nhập được sâu rộng vào trong TTXH (xâm nhập

thực tiễn, đi vào cuộc sống, vật chất hóa,

được quần chúng hóa).

b) Sự tác dộïng của YTXH đến quá trình phát triển của TTXH b) Sự tác dộïng của YTXH đến quá trình phát triển của TTXH

 Sức tác độïng của YTXH đến TTXH phụ thuộc

vào:

• Điều kiện lịch sử cụ thể (tính chất của các

mối quan hệ kinh tế) mà những tư tưởng, tình

cảm… của nó được nảy sinh;

• Vai trò lịch sử của giai cấp mang ngọn cờ tư

tưởng, tình cảm…;

• Mức độ quần chúng hóa tư tưởng, tình

cảm…; mức độ vật chất hóa tri thức…

 Khi xâm nhập sâu rộng vào TTXH:

• Các yếu tố của YTXH mang tính tiến bộ, cách

mạng (khoa học) sẽ thúc đẩy TTXH (thực tiễn,

cuộc sống) phát triển tiến lên;

• Các yếu tố của YTXH mang tính thoái bộ,

phản cách mạng (phản khoa học) sẽ kìm hãm

TTXH (thực tiễn, cuộc sống) phát triển;

Trang 19

T H Ự C T I ỄN X Ã H Ộ I

Ý thức Xã hội

Nguồn gốc; nội dung; hình thức thể hiện; vai trò & sức tác động

Thúc đẩy hay kìm hảm

Thúc đẩ

y h

ay kìm

hãm

Trang 20

1 Công cuộc xây dựng CNXH và tính tất yếu của việc xây dựng

nền tảng tinh thần của xã hội XHCN ở Việt Nam hiện nay

1 Công cuộc xây dựng CNXH và tính tất yếu của việc xây dựng

tiến trình xây dựng nền tảng tinh thần của xã hội Việt Nam hiện nay

2 Một số vấn đề lý luận và thực tiễn mang ý nghĩa chiến lược trong tiến trình xây dựng nền tảng tinh thần của xã hội Việt Nam hiện nay

TIẾN TRÌNH

CÁCH MẠNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT

NAM HIỆN NAY

C h ư ơ n g 7

Ý THỨC XÃ HỘI

Trang 21

1 Công cuộc x.dựng CNXH & tính tất yếu của việc x.dựng NTTT của XHVN h.nay

đòi hỏi phải thay đổi PTSX tinh thần cho nó phù hợp với PTSX vật chất của xã hội XHCN.

• Phải cải tạo đời sống tinh thần do xã hội cũ

để lại nhằm giải phóng nhân dân lao động ra khỏi sự ảnh hưởng của tâm lý, tư tưởng cũ; để họ trở thành chủ thể sáng tạo ra những giá trị tinh thần cho xã hội mới.

lao động nhằm sớm chiến thắng nghèo nàn, lạc hậu…

• Văn hóa là nền tảng tinh thần của đời sống xã hội, văn hóa vừa là mục tiêu vừa là động lực của quá trình xây dựng CNXH (phát triển kinh tế – xã hội).

Trang 22

 ‘NTTT của XHVN hiện nay’ là toàn bộ các quan điểm, tư tưởng, học thuyết về chính trị, pháp quyền, đạo đức, nghệ thuật

cấu thành ý thức hệ XHCN Về thực chất, đó là các quan điểm, tư tưởng, học thuyết của…:

giải phóng giai cấp vô sản, giải phóng nhân dân lao động khỏi mọi chế độ áp bức, bóc lột; xác lập địa vị làm chủ

xã hội của người lao động; phát triển toàn diện mỗi cá nhân, tiến đến xã hội tự do cho mọi con người…

đại mới (Sự vận dụng triệt để tinh thần

cách mạng của chủ nghĩa Mác-Lênin vào điều kiện cụ thể của cách mạng VN)

sách lược của cách mạng VN trong giai đoạn cụ thể (Sự vận dụng các nguyên lý

của chủ nghĩa Mác-Lênin và Tư tưởng Hồ Chí Minh vào thực tiễn của cách mạng VN)

2 Một số vấn đề lý luận & thực tiễn trong q.trình x.dựng NTTT của XHVN h.nay

a) Một số khái niệm

Tiêu đề	Chương 7 Ý Thức Xã Hội
Trường học	University of Economics Ho Chi Minh City (UEH)
Chuyên ngành	Triết học xã hội
Thể loại	Giáo trình
Thành phố	Tp. Hồ Chí Minh

Định dạng
Số trang	30
Dung lượng	177,65 KB