PHẦN I MỞ ĐẦU 1 Lý do chọn đề tài Thế kỉ XXI, quá trình hội nhập và toàn cầu hoá đang diễn ra nhanh chóng trên tất cả các lĩnh vực, đặc biệt là trong lĩnh vực GD&ĐT, nhằm tạo ra nguồn nhân lực có chất[.]
Trang 1PHẦN I MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Thế kỉ XXI, quá trình hội nhập và toàn cầu hoá đang diễn ra nhanh chóngtrên tất cả các lĩnh vực, đặc biệt là trong lĩnh vực GD&ĐT, nhằm tạo ra nguồnnhân lực có chất lượng cao Điều này đòi hỏi GD&ĐT phải có những thay đổimột cách căn bản, toàn diện từ triết lí, mục tiêu, nội dung, phương pháp đào tạo
để tạo ra nguồn nhân lực có năng lực toàn diện
Tháng 12/2018, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành chương trình môn học,trong đó quy định năng lực chung và năng lực riêng Môn sinh học có nhiều ưuthế hình thành năng lực chung, bao gồm: năng lực tự chủ và tự học, năng lực giaotiếp và hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo Trong đó năng lực giảiquyết vấn đề là hoạt động đặc thù trong tìm hiểu và khám phá cơ thể sống Đểhình thành năng lựcgiải quyết vấn đề cho học sinh biện pháp sử dụng bài tập tìnhhuống như một nguyên liệu để thiết kế nhiệm vụ dạy học
Bài tập tình huống trong dạy học là một dạng bài tập chứa đựng các tìnhhuống khác nhau (giả định hay thực tiễn), chứa đựng trong nó các mâu thuẫnnhận thức và tạo ra động cơ thúc đẩy sự tìm tòi, sáng tạo của HS góp phần nângcao chất lượng dạy và học
Bài tập tình huống được sử dụng trong tất cả các khâu của quá trình dạy học,
từ khâu nghiên cứu tài liệu mới, củng cố hoàn thiện cho đến kiểm tra đánh giá kiếnthức của HS
Việc xây dựng bài tập tình huống trong dạy học sinh học là xu hướng thiếtyếu trong dạy học tích cực Bài tập tình huống giúp học sinh phát triển được nănglực giải quyết vấn đề - một trong những năng lực cốt lõi cần được hình thành chohọc sinh Ngoài ra sử dụng bài tập tình huống còn rèn cho HS nhiều kỹ năng kĩnăng, kĩ năng phân tích, tổng hợp, khái quát hóa, trừu tượng hóa và vận dụng kiếnthức vào đời sống Sử dụng bài tập tình huống kết hợp với các phương pháp dạyhọc tích cực là biện pháp quan trọng để tổ chức HS tự nghiên cứu, gắn việc học líthuyết với thực hành giải quyết các tình huống trong thực tiễn, giúp HS có thểchủ động lĩnh hội kiến thức một cách vững vàng, tạo hứng thú học tập
Trong chương trình Sinh học trung học phổ thông (THPT), kiến thức phần
“Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực vật” Sinh học 11, có nội dung phong
phú gần gũi với thực tiễn sản xuất nông nghiệp, có nhiều vấn đề lí thuyết gắn liềnvới thực tiễn trồng trọt điều này có tác dụng rất lớn cho việc học và định hướngnghề nghiệp cho học sinh ở THPT
Xuất phát từ những lí do trên tôi chọn đề tài: "Vận dụng bài tập tình huống
để phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho HS trong dạy học phần " Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực vật" (Sinh học 11) ở trường PT Dân tộc nội trú- THPT tỉnh Tuyên Quang"
2 Mục đích nghiên cứu
Trang 2- Xác định cơ sở khoa học (cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn) của việc thiết
sử dụng bài tập tình huống để phát triển năng lực giải quyết vấn đề trong dạy học
phần " Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực vật" (Sinh học lớp 11).
- Xây dựng và vận dụng hệ thống bài tập tình huống trong dạy học phần
"
Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực vật" (Sinh học lớp 11) nhằm thực hiện
mục tiêu“kép”: vừa nâng cao hiệu quả dạy học, vừa phát triểnnăng lực giải quyếtvấn đề ở HS trung học phổ thông
3 Đối tượng nghiên cứu
Bài tập tình huốngvà vận dụng bài tập tình huốngđể phát triển năng lựcgiải
quyết vấn đềcho HS trong dạy học phần " Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực vật" (Sinh học lớp 11).
4 Kế hoạch nghiên cứu
T
1 Từ 1/9 đến15/10/2020 Chọn đề tài, viết đề cương nghiêncứu Đề cương chi tiết
- Tập tài liệu lý thuyết
- Hoạt động cụ thể4
Từ 15/03
đến
15/4/2021
- Hệ thống hóa tài liệu, viết báo cáo
- Xin ý kiến của đồng nghiệp Bản nháp báo cáo
5 Phương pháp nghiên cứu
5.1 Các phương pháp nghiên cứu lý thuyết
- Nghiên cứu các văn bản có tính pháp lí cao của Đảng, Chínhphủ,BộGD&ĐT về chiến lược phát triển,đổi mới giáo dục, đổi mới chương trình vàsách giáo khoa phổ thông nói chung, chiến lược đổi mới PPDH nó iriêng
- Nghiên cứu cơ sở lí luận và PPDH Sinh học, vai trò của bài tập tìnhhuống trong dạy học nói chung và môn Sinh học nói riêng
Trang 3- Nghiên cứu các tài liệu như: chương trình giáo dục phổ thông môn Sinhhọc, chuẩn kiến thức kĩ năng môn Sinh học, nội dung chương trình Sinh học 11…làm cơ sở cho việc thiết kế và sử dụng bài tập tình huốngtrong dạy học phần
“Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực vật”(Sinh học 11).
5.2 Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn
5.2.1 Điều tra thực trạng
Điều tra nhận thức của học sinh dạy học phần“Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực vật”(Sinh học 11) bằng bài kiểm tra để t ì m hạn chế về
việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề của HS trong dạy học môn Sinh học nói
chung và dạy học phần“Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực vật" (Sinh học 11) nói riêng.
Kiểm tra nhận thức của học sinh khi chưa vận dụng bài tập tình huốngtrong giảng dạy
5.2.2 Phương pháp chuyên gia
Trao đổi, xin ý kiến của các đồng nghiệp, chuyên gia trong lĩnh vực Sinhhọc và khoa học giáo dục trong xây dựng và sử dụng bài tập tình huống hiệu quả,xây dựng bảng tiêu chí đánh giá năng lực giải quyết vấn đề
Trang 4PHẦN II NỘI DUNG
1 Cơ sở lý luận của sáng kiến
1.1 Tình huống và tình huống dạy học là gì?
Theo từ điển Tiếng việt “Tình huống là toàn thể sự việc xảy ra tại một nơi trong một thời gian, buộc người ta phải suy nghĩ, hành động, đối phó, chịu đựng”
Trong dạy học, tình huống là những tính huống có vấn đề, là bài toánƠristis chứa đựng mâu thuẫn nhận thức Mâu thuẫn này phải có tác dụng pháthuy tính tích cực của học sinh Giải quyết mâu thuẫn này chính là lĩnh hội kiếnthức mới, đồng thời cũng làm xuất hiện mâu thuẫn mới tạo ra nhu cầu, động cơ
để giải quyết mâu thuẫn mới
1.2 Bản chất của bài tập tình huống trong dạy học
1.2.1 Bài tập tình huốngtrong dạy học là gì?
“Bài tập tình huống trong dạy học là những tình huống khác nhau đã, đang
và có thể xảy ra trong quá trình dạy học, được cấu trúc lại dưới dạng bài tập, khihọc sinh giải bài tập ấy vừa có tác dụng củng cố kiến thức, vừa rèn luyện đượcnhững kỹ năng cần thiết”
Câu hỏi và bài tập, bài toán nào gây ra được mâu thuẫn giữa cái biết vàchưa biết thì đưa người học đến tình huống có vấn đề, từ đó nảy sinh các câu hỏi:
là gì? cái gì? có tính chất gì? như thế nào? tại sao(vì sao) Từ đó nảy sinh quátrình vận động từ chưa biết cho đến biết đầy đủ, biết thấu cảm và có khả năng tưduy sáng tạo
1.2.2 Vai trò bài tập tình huống trong dạy học
* Bài tập tình huống góp phần giúp HS lĩnh hội kiến thức mới và củng cố kiến thức
Giải quyết bài tập tình huống sẽ giúp HS lĩnh hội và củng cố các khái niệm,các nguyên tắc, các quá trình Sinh học có tính chất trừu tượng
* Bài tập tình huống góp phần phát triển năng lực tư duy, phát huy tínhsáng tạo, khả năng giải quyết các vấn đề của HS
Trong quá trình giải quyết bài tập tình huống, HS phải hiểu được mục đíchcủa việc giải quyết bài tập tình huốngqua đó hình thành các kĩ năng, hiểu và biếtcách thực hiện các thao tác hành động, luyện tập các thao tác từ chỗ biết làm đến chỗlàm thành thạo, linh hoạt và sáng tạo
Bài tập tình huống cònrèn luyện các thao tác tư duy: so sánh, phân tích, tổnghợp, khái quát hóa, trừu tượng hóa qua hàng loạt các biện pháp logic, góp phần nângcao năng lực giải quyết vấn đề cho HS
* Bài tập tình huống góp phần đổi mới phương pháp DH hiện nay
Trong nhà trường, dạy học bằng bài tập tình huốngcần được nhận thức nhưmột phương pháp đào tạo và xa hơn nữa như một năng lựchình thành trong mục
Trang 5tiêu đào tạo Mục tiêucủa DH là dạy phương pháp học hay dạy cách học chứkhông phải là một biện pháp để nâng cao hiệu quả DH DH bằng bài tập tìnhhuốngđáp ứng yêu cầu “học để biết cách học”.
1.2.3 Những vấn đề về năng lực, năng lực giải quyết vấn đề
Chương trình giáo dục phổ thông - Chương trình tổng thể (2018) đã nêu rõ:
“Năng lực là thuộc tính cá nhân được hình thành, phát triển nhờ tố chất sẵn có vàquá trình học tập, rèn luyện, cho phép con người huy động tổng hợp các kiếnthức, kĩ năng và các thuộc tính cá nhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí, thựchiện thành công một loại hoạt động nhất định, đạt kết quả mong muốn trongnhững điều kiện cụ thể Trong đó, năng lực cốt lõi là năng lực cơ bản, thiết yếu
mà bất kì ai cũng cần phải có để sống, học tập và làm việc hiệu quả” Yêu cầu cầnđạt được đối với học sinh trung học phổ thông về năng lực giải quyết vấn đề là:
- Biết nhận ra ý tưởng mới: xác định và làm rõ thông tin, ý tưởng mới vàphức tạp từ các nguồn thông tin khác nhau; biết phân tích các nguồn thông tin độclập để thấy được khuynh hướng và độ tin cậy của ý tưởng mới;
- Phát hiện và làm rõ vấn đề: Phân tích được tình huống trong học tập,trong cuộc sống; phát hiện và nêu được tình huống có vấn đề trong học tập, trongcuộc sống;
- Hình thành và triển khai ý tưởng mới: Nêu được nhiều ý tưởng mới tronghọc tập và cuộc sống; suy nghĩ không theo lối mòn; tạo ra yếu tố mới dựa trênnhững ý tưởng khác nhau; hình thành và kết nối các ý tưởng; nghiên cứu để thayđổi giải pháp trước sự thay đổi của bối cảnh; đánh giá rủi ro và có dự phòng;
- Đề xuất, lựa chọn giải pháp: Biết thu thập và làm rõ các thông tin có liênquan đến vấn đề; biết đề xuất và phân tích được một số giải pháp giải quyết vấnđề; lựa chọn được giải pháp phù hợp nhất;
Năng lực giải quyết vấn đề được đánh giá gồm khả năng: Phát hiện vấn đề;Hình thành giả thuyết khoa học; Lập kế hoạch và tiến hành giải quyết vấn đề;Đánh giá và phản ánh giải pháp Mỗi tiêu chí lại được đánh giá trên 3 mức độ,trong đó mức 3 thể hiện mức độ cao nhất HS có thể đạt được:
Bảng 1: Tiêu chí đánh giá năng lực giải quyết vấn đề
1 Phát hiện vấn đề - Nhớ được một
số kiến thức đãhọc liên quan đếntình huống
- Phân tích tìnhhuống nhưngchưa làm rõ mâuthuẫn, phát biểu
- Xác định được địnhhướng huy động kiếnthức cơ bản khi phântích tình huốngnhưng chưa bao quáthết các khía cạnh
- Phát biểu đượcđúng vấn đề nhưng
- Huy động đượckiến thức, kinhnghiệm đã có đểphân tích tìnhhuống làm bộc lộmâu thuẫn nhậnthức
- Nhận ra mâu
Trang 6vấn đề chưa địnhhướng cho việctìm tòi
chưa tường minh thuẫn và diễn đạt
tường minh cáchtìm ra nguyênnhân
2 Hình thành giả
thuyết khoa học
- Vấn đề chưa rõràng định hướngnên khi phân tíchchưa thiết lậpnguyên nhân hiệntượng xảy ra
- Chưa nêu đượcgiả thuyết
- Phân tích vấn đềnhưng chưa bộc lộđược hết các nguyênnhân có thể có
- Đề xuất giả thuyếtphù hợp với nguyênnhân đã dự đoán
- Phân tích đượcvấn đề làm bộc lộcác nguyên nhân
có thể có của hiệntượng
- Đề xuất được cácgiả thuyết và chọnđược giả thuyếtchính
3 Lập kế hoạch và
tiến hành giải
quyết vấn đề
- Chưa thực hiệnđược kiểm chứnggiả thuyết và kếtluận hình thànhkiến thức mới
- Đưa ra được cácgiải pháp để kiểmchứng giả thuyết ứngvới nguyên nhân đãđược dự đoán được
- Thực nghiệm đượckiểm chứng giảthuyết
- Đưa ra được cácgiải pháp để kiểmchứng giả thuyết
- Thực hiện đượckiểm chứng giảthuyết
- Rút ra được kếtluận hình thànhkiến thức
4 Đánh giá và
phản ánh giải pháp
- Chưa đánh giáđược giải phápgiải quyết vấn đề
- Đánh giá được giảipháp giải quyết vấn
đề
- Đánh giá đượcgiải pháp giảiquyết vấn đề
- Rút ra được kếtluận chuẩn xác
1.2.4 Tiêu chuẩn của bài tập tình huống để phát triển năng lực giải quyết vấn đề
Để phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho HS thông qua các bài tập tìnhhuống cho mỗi khâu trong quá trình DH Trong giới hạn của sáng kiến, tôi sẽ tậptrung chủ yếu vào các bài tập tình huống sử dụng trong khâu nghiên cứu tài liệumới và củng cố kiến thức Các bài tập tình huống sử dụng trong khâu này đượclựa chọn theo những tiêu chuẩn sau:
- Phù hợp với chủ đề bài học
- Phù hợp với trình độ nhận thức của HS
- Tình huống phải gần gũi với cuộc sống thực của HS
Trang 7- Tình huống cần có độ dài vừa phải.
- Tình huống phải chứa đựng những mâu thuẫn cần giải quyết, gợi ra cho
HS nhiều hướng suy nghĩ, nhiều cách giải quyết vấn đề
2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến
Qua khảo sát, tôi nhận thấy giáo viên mặc dù đã sử dụng bài tập tìnhhuống trong quá trình dạy học và cũng đã đạt được những kết quả nhất định Tuynhiên hình thức tổ chức hoạt động khởi động chưa hấp dẫn, chưa lựa chọn đượcnhững tình huống nêu vấn đề hay, học sinh chưa hứng thú, phát triển năng lựcvận dụng kiến thức giải quyết tình huống còn yếu
Năm học 2020-2021, tôi được phân công giảng dạy 03 lớp 11B,C,D Quakhảo sát chất lượng đầu năm, kết quả thu được như sau: số điểm từ 8-10 khôngcao, điểm trung bình bài kiểm tra là 6 Cụ thể như sau:
số
Điểm giỏi(8 - 10 )
Điểm khá(6.5 - 7.8)
Điểm TB(5-6.3)
Điểm yếu(<5)
Qua kết quả khảo sát, tôi nhận thấy việc đi sâu nghiên cứu lý luận, thiết kế và
sử dụng bài tập tình huống để rèn luyện kỹ năng học tập cho học sinh, đặc biệt chútrọng rèn kỹ năng giải quyết vấn đề trong dạy học Sinh học là rất cần thiết
3 Các sáng kiến đã được sử dụng để giải quyết vấn đề
Sinh học 11 là sinh học cơ thể, nghiên cứu cơ thể động vật, thực vật dựa trêncác đặc trưng sống như: chuyển hóa vật chất và năng lượng, cảm ứng, sinh trưởng
và phát triển, sinh sản Trong phần “Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực vật"
thuộc chương I: Chuyển hóa vật chất và năng lượng Sách giáo khoa sinh học, phầnnày gồm 14 bài (11 bài lý thuyết và 3 bài thực hành)
Dựa trên phân tích mục tiêu, nội dung, tôi chọn lựa nội dung để vận dụngbài tập tình huống cho phần chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực vật đểkhắc phục thực trạng trên, tôi đã áp dụng một số giải pháp sau:
3.1 Giải pháp 1: Vận dụng bài tập tình huống trong hoạt động khởi động.
Phần khởi động là phần mở bài vô cùng quan trọng, giúo tạo tâm thế vui
vẻ, thoải mái cho học sinh Làm bộc lộ những hiểu biết, quan niệm sẵn có của họcsinh, tạo mối liên hệ giữa kiến thức đã có với kiến thức mới sẽ hình thành trongbài học mới và giúp học sinh huy động những kiến thức, kĩ năng, kinh nghiệm củabản thân có liên quan đến bài học mới, kích thích sự tò mò, mong muốn tìm hiểu bàihọc mới
Trang 8Thay vì sử dụng hỏi đáp thông thường, tôi sử dụng các tình huống thực tiễnhoặc làm các thí nghiệm dễ (giao về nhà từ bài trước) để đưa các em vào đốitượng trải nghiệm, từ đó kích thích sự tò mò, khám phá và tự giải quyết được vấn
để của các HS vào bài học Câu hỏi/tình huống đưa ra ở phần này cũng cần cónhiều mức độ trong đó nhất thiết phải có câu dễ học sinh nào cũng có thể trả lờiđược Khi các em trả lời được sẽ phần nào sẽ cảm thấy vui vẻ, thích thú để tạotâm lý tốt khi vào bài học
Ví dụ 1: Khi dạy bài 5+6: Dinh dưỡng Nito ở thực vật
Tôi sử dụng câu ca dao: Lúa Chiêm lấp ló đầu bờ
Hễ nghe tiếng sấm phất cờ mà lên
Yêu cầu HS: Hãy giải thích câu ca dao theo hiểu biết của em
Năng lực giải quyết vấn đề của HS: Đi tìm kiến thức liên quan để giải
thích được sự sinh trưởng lúa chiêm liên quan đến "sấm" trong câu ca dao
Sau khi HS đưa ra câu trả lời, GV lắng nghe, đánh giá, nhận xét và kết luận
Đáp án: Lúa Chiêm thường trong thời gian từ tháng 1 đến tháng 5, thiếunước và chất dinh dưỡng thì sinh trưởng kém, nên chỉ "lấp ló đầu bờ"
Hễ nghe tiếng sấm phất cờ mà lên: Tiếng sấm xuất hiện vào lúc trời mưagiông, khi tiếng sấm xuất hiện tức là có sét Khi có sét(tia lửa điện) thì lập tứcnito và oxi trong không khí phản ứng với nhau:
N2 + O2 = 2NO à NO + O2= NO2à 4NO2 + 2H2O + O2 = 4HNO3
ion N0
-3 rơi xuống đất Đây là nguồn đạm rất cần cho lúa trong thời kỳ làm đòng
GV kết nối vào bài: Vậy N có những vai trò gì đối thực vật? nguồn gốc và quátrình chuyển hóa N trong đất ra sao Chúng ta nghiên cứu bài hôm nay
Ví dụ 2: Khi dạy bài: Vận chuyển các chất trong cây
Tôi đưa ra 2 tình huống:
1 Hàng ngày, các em trồng rau, chăm sóc rau, vào mỗi buổi sáng hoặcchiều tối các em đều tưới nước cho cây Vậy, các em có biết: Nước trong cây điđâu không? Bằng cách nào?
2 Ở một số loại cây: samu dầu, cây tùng bách Chiều cao của chúng tươngđương với ngôi nhà 30 tầng Như vậy để có thể đưa nước lên nhà cao tầng đòi hỏiphải có 1 máy bơm, với 1 công suất rất lớn Với thực vật, với chiều cao như vây,
làm thế nào để có thể đưa nước lên ngược trọng lực như vậy?
Năng lực giải quyết vấn đề: Dự đoán nước sẽ đi đến các bộ phận của cây
thông qua mạch gỗ và mạch rây Động lực của dòng mạch gỗ và mạch rây đểgiúp cây có thể đưa nước lên ngược trọng lực Đề xuất giả thuyết phù hợp vớinguyên nhân đã dự đoán
Trang 9GV: Từ câu trả lời của học sinh: Vậy để kiểm tra câu trả lời của các emchính xác không GV đặt vấn đề vào bài mới
3.2 Giải pháp 2: Vận dụng bài tập tình huống trong hình thành kiến
Ví dụ 1: Khi dạy “Bài 1: Sự hấp thụ nước và muối khoáng ở rễ (Mục II)” Bài tập tình huống: Có bạn cho rằng: Ở rễ, việc kiểm soát dòng nước và
khoáng từ ngoài vào trong mạch gỗ là do sự chênh lệch áp suất thẩm thấu Ý kiếncủa em như thế nào?
Năng lực giải quyết tình huống của HS: Phân tích được con đường nước
và ion khoáng xâm nhập vào mạch gỗ của rễ và khẳng định ý kiến đúng hoặc sai
Tự tìm được kiến thức mới
Nước và khoáng từ ngoài vào trong mạch gỗtheo 2 con đường: gian bào
Đường đi Nước và các ion khoáng đi theo
không gian giữa các bó sợixenllulozo trong thành TB và đi đếnnội bì, gặp đai Caspari chặn lại nênphải chuyển sang con đường tế bàochất để vào mạch gỗ của rễ
Nước và các ion khoáng điqua hệ thống không bào từ
TB này sang TB khác quacác sợi liên bào nối cáckhông bào, qua TB nội bì rồivào mạch gỗ của rễ
Đặc điểm Nhanh, không được chọn lọc Chậm, được chọn lọc
Từ kết quả trên HS dễ dàng giải quyết được tình huống GV đưa ra:
Ý kiến của bạn là sai Vì việc kiểm soát dòng nước và khoáng từ ngoài vào trong mạch gỗ là do nội bì của rễ lớp nội bì có vòng đai Caspari không thấm nước, điều chỉnh dòng chảy vào trung trụ.
Ví dụ 2: Khi dạy bài 2: Vận chuyển các chất trong cây
1 Mục II Cấu tạo và thành phần của dòng mạch gỗ và mạch rây: Bài tập tình huống: Cây cao su hiện đang được trồng rộng rãi ở Việt Nam,
đứng hàng thứ ba trong các loại nông sản xuất khẩu Để thu hoạch mủ, người ta
Trang 10dùng dao cạo đi một lớp vỏ mỏng trên thân cây để mủ chảy ra và hứng vào chén.
Em hãy giải thích cơ sở khoa học của cách làm đó?
Năng lực giải quyết vấn đề của HS: học sinh phân tích được đặc điểm
của dòng mạch rây; đưa ra được kỹ thuật lấy mủ cao su và có ý thức bảo vệ câyxanh không chặt phá, bẻ cành làm ảnh hưởng đến vận chuyển chất, cây dễnhiễm sâu bệnh
Mủ cao su là chất hữu cơ do cây cao su tổng hợp Trong cây có 2 dòng vận chuyển vật chất, dòng mạch gỗ vận chuyển nước và khoáng từ rễ lên lá, dòng mạch rây vận chuyển các chất hữu cơ do cây tổng hợp được từ lá đến rễ và các
bộ phận khác của cây Khi cắt một khoanh vỏ, đã cắt đứt mạch râyà chất hữu
cơ (mủ) chảy ra khỏi thân cây, hứng vào chén ta thu được mủ cao su
2 Mục III Động lực của dòng mạch gỗ và mạch rây):
Bài tập tình huống: Qua những đêm ẩm ướt, vào buổi sáng thường có
những giọt nước xuất hiện trên đầu tận cùng của lá (đặc biệt thường thấy ở cây 1
lá mầm), hiện tượng đó gọi là ứ giọt Đây là ví dụ chứng minh động lực áp suất rễđúng hay sai
Năng lực giải quyết vấn đề của HS: Giải thích được hiện tượng ứ giọt,
chứng minh được rễ có khả năng hút và đẩy nước chủ động lên thân, dòng áp suấtdương ở rễ Khẳng định ý kiến của mình là đúng hay sai
Đáp án: Đúng Nguyên nhân của hiện tượng ứ giọt là do môi trường có độ
ẩm cao, bão hòa hơi nước, nước trong cây không thoát qua lá ở dạng hơi được nên có hiện tượng ứ giọt nhờ áp suất rễ.
Ví dụ 3: Khi dạy bài 3: Thoát hơi nước (Mục I Vai trò của thoát hơi nước)
Bài tập tình huống: Khi cây hấp thụ nước, 98% hơi nước thoát ra bên
ngoài, chỉ có 2% cây sử dụng để tạo môi trường cho các hoạt động sống Trong
đó có sử cho quá trình chuyển hóa vật chất, tạo chất hữu cơ cho cơ thể Do vậy có
ý kiến cho rằng: “Thoát hơi nước tai họa tất yếu của cây” Theo em ý kiến nàyđúng hay sai? Tại sao?
Năng lực giải quyết vấn đề của HS: Phân tích được vai trò của thoát hơi
nước ởlá Vận dụng kiến thức về thoát hơi nước và tưới nước hợp lí cho cây, đềxuất được biện pháp cải tiến hệ thống tưới tiêu hợp lí
Đáp án:
- ″Tai họa″ tức là trong suốt quá trình sinh trưởng và phát triển của mình, thực vật phải mất đi một lượng nước lớn → nó phải hấp thụ một lượng nước lớn hơn lượng nước mất đi Đó là điều không dễ dàng gì trong điều kiện môi trường luôn thay đổi.
- ″Tất yếu″ là muốn nói thực vật cần phải thoát một lượng nước lớn như thế,vì có thoát nước mới lấy được nước Sự thoát hơi nước đã tạo ra một sức hút nước, tạo sự chênh lệch về thế nước theo chiều giảm dần từ rễ lên lá, nước có thể
dễ dàng di chuyển từ rễ lên lá Đồng thời, thoát hơi nước giúp bề mặt lá được
Trang 11điều hòa Mặt khác, thoát hơi nước thì khí khổng mở dòng CO2 sẽ đi từ ngoài vào
lá, cung cấp nguyên liệu cho quang hợp.
Ví dụ 4: Khi dạy bài 8: Quang hợp ở thực vật ( Mục I Vai trò của quang hợp)
Bài tập tình huống: GV cho học
sinh xem video thí nghiệm của Joseph
Priestley (người Anh), làm thí nghiệm
(Hình 1) dùng hai chuông thủy tinh, một
bên để vào một chậu cây và bên kia để một
con chuột, sau một thời gian cả hai đều
chết, nhưng nếu để chúng chung lại với
nhau thì chúng đều sống Mục đích thí
nghiệm của ông là gì?
Năng lực giải quyết vấn đề của HS: HS hiểu được quang hợp có vai trò
điều hòa không khí và tự làm thí nghiệm để kiểm chứng Thí nghiệm của ông chothấy cây tạo ra oxy, mặc dù lúc đó người ta chưa biết được các quá trình cũngnhư chưa biết được vai trò chính yếu của ánh sáng trong sự quang hợp
Từ kiến thức này, HS nêu được vai trò của quang hợp đối với thực vật
3.3 Giải pháp 3: Vận dụng bài tập tình huống trong dạy phần vận dụng,
mở rộng kiến thức
Việc sử dụng bài tập tình huống trong quá trình DH không thể thay thếcác phương pháp khác mà chỉ làm chuyển biến từ kiểu PPDH mang tính thôngbáo tái hiện sang kiểu PPDH phát huy tính tích cực, độc lập, sáng tạo của HS.Đổi mới PPDH theo hướng tăng cường tính tự lực và tự nghiên cứu của HS làhết sức đúng đắn bởi lẽ với PP này sẽ làm cho HS chủ động trong quá trìnhhọc tập và biến quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo Sử dụng bài tậptình huống giúp HS phát huy cao độ tính tích cực, tự lực, độc lập, sáng tạotrong việc chiếm lĩnh tri thức Sử dụng bài tập tình huống trong quá trình DHgiúp HS lĩnh hội kiến thức, hình thành kĩ năng giải quyết vấn đề Trong quátrình đó, GV không truyền thụ kiến thức một chiều, không đưa ra kiến thức cósẵn, cách giải có sẵn cho HS mà hướng dẫn HS để họ tự tìm ra kiến thức, kĩnăng bằng sự nỗ lực của chính mình
Ví dụ 1 : Khi dạy bài 1: Sự hấp thụ nước và khoáng ở rễ
Mục: Vận dụng, mở rộng
GV đưa tình huống: Trong sản xuất nông nghiệp, người dân đã áp dụng cácbiện phát kĩ thuật như: Tưới, tiêu hợp lí; bón phân đúng thời kì; xới đất, sục bùn;gieo trồng đúng thời vụ Theo em, các biện pháp kĩ thuật đó nhằm mục đích tăngnăng suất cây trồng đúng hay sai?
