I MỞ ĐẦU Chủ nghĩa Mác Lênin hay chủ nghĩa Mác Lênin là thuật ngữ chính trị để chỉ học thuyết do Karl Marx và Friedrich Engels sáng lập và được Vladimir Ilyich Lenin phát triển kế thừa, được coi là ý[.]
Trang 1I MỞ ĐẦU
Chủ nghĩa Mác - Lênin hay chủ nghĩa Mác - Lênin là thuật ngữ chính trị để chỉ học thuyết do Karl Marx và Friedrich Engels sáng lập và được Vladimir Ilyich Lenin phát triển kế thừa, được coi là ý thức hệ chính thức của Liên Xô từ giữa thập niên 1920
Sự xuất hiện của chủ nghĩa Mác – Lênin đánh dấu một bước chuyển biến cách mạng trong lịch sử tư tưởng chính trị nhân loại Khác với các học thuyết chính trị trước đó, tư tưởng chính trị Mác – Lênin được xây dựng trên nền tảng thế giới quan duy vật biện chứng về lịch sử xã hội, trên những tiền
đề khoa học, lý luận phát triển rực rỡ và trong điều kiện cuộc đấu tranh giai cấp giữa giai cấp vô sản và giai cấp tư sản đã phát triển đến độ chín muồi
Chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh tiếp cận với chính trị xuất phát từ chủ nghĩa nhân văn cộng sản cao cả, thông qua đấu tranh giai cấp, đấu tranh xã hội nhằm giải phóng triệt để con người
“Sự phát triển tự do của mỗi người là điều kiện cho sự phát triển tự do của tất cả mọi người” – đó là tư tưởng chính trị cốt lõi trong toàn bộ học thuyết chính trị của chủ nghĩa Mác – Lênin cũng như tư tưởng Hồ Chí Minh
II NỘI DUNG
1 Sự ra đời của chủ nghĩa Mác – Lênin
Chủ nghĩa Mác ra đời vào những năm 40 của thế kỷ XIX, khi mà chủ nghĩa tư bản ở châu Âu đang trên đà phát triển mạnh mẽ đã tạo ra những điều kiện kinh tế - chính trị - xã hội thuận lợi cho sự ra đời của chủ nghĩa Mác Đặc biệt, sự xuất hiện giai cấp vô sản trên vũ đài lịch sử và cuộc đấu tranh mạnh mẽ của giai cấp này là một trong những điều kiện chính trị - xã hội quan trọng nhất cho sự ra đời của chủ nghĩa Mác
Trong thời kỳ này, nhiều phát minh khoa học mang tính vạch thời đại xuất hiện Những phát minh khoa học này không chỉ làm bộc lộ rõ tính hạn
Trang 2chế của phương pháp tư duy siêu hình mà còn tạo ra cơ sở khoa học để khắc phục phương pháp tư duy siêu hình này Đồng thời, chúng cũng cung cấp những cơ sở khoa học cho sự ra đời của chủ nghĩa Mác
Chủ nghĩa Mác ra đời còn là kết quả của sự kế thừa có chọn lọc, tiếp thu có phê phán toàn bộ những tinh hoa trong lịch sử tư tưởng của nhân loại
từ cổ đại đến thời đại của C.Mác (1818-1883) và Ph.Ăngghen (1820-1895), nhưng trực tiếp nhất là triết học cổ điển Đức, kinh tế chính trị cổ điển Anh, chủ nghĩa xã hội không tưởng Pháp Sự ra đời của chủ nghĩa Mác còn là kết quả của các yếu tố chủ quan của C.Mác và Ph.Ăngghen, như: tình yêu thương những người lao động, tinh thần hy sinh không mệt mỏi vì sự nghiệp giải phóng họ, niềm tin sâu sắc vào lý tưởng cách mạng của giai cấp công nhân, cùng sự thông minh
Vào cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, chủ nghĩa C.Mác được V.I.Lênin
bổ sung, phát triển trong điều kiện chủ nghĩa tư bản chuyển sang giai đoạn đế quốc chủ nghĩa, khoa học về thế giới vi mô phát triển và chủ nghĩa xã hội hiện thực được xây dựng ở nước Nga Xô viết, mở ra giai đoạn phát triển mới của chủ nghĩa Mác - Lênin
Chủ nghĩa Mác - Lênin là một học thuyết khoa học và cách mạng, bởi
nó phản ánh đúng quy luật khách quan vận động của lịch sử và đấu tranh xóa
bỏ mọi hình thức nô dịch người, xây dựng một xã hội mà ở đó không còn người bóc lột người, người đàn áp người, người nô dịch người và sự tự do của mỗi người là điều kiện cho sự tự do của tất cả mọi người
2 Các bộ phận cấu thành của chủ nghĩa Mác - Lênin
Chủ nghĩa Mác - Lênin là học thuyết khoa học gồm ba bộ phận thống nhất hữu cơ không thể tách rời nhau:
- Triết học Mác - Lênin là khoa học về những quy luật phổ biến chung nhất của sự vận động, phát triển của tự nhiên, xã hội và tư duy con người;
Trang 3trang bị cho con người thế giới quan duy vật biện chứng và phương pháp biện chứng duy vật đúng đắn để nhận thức và cải tạo thế giới
- Kinh tế chính trị học Mác - Lênin nghiên cứu quan hệ giữa người với người trong quá trình sản xuất (tức là nghiên cứu quan hệ sản xuất) và trong trao đổi, tiêu dùng; nghiên cứu phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa với quy luật giá trị thặng dư, chỉ rõ bản chất, những quy luật kinh tế chủ yếu của
sự hình thành, phát triển và đưa phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa tới chỗ diệt vong; chỉ ra những quy luật phát triển của quan hệ sản xuất mới, con đường xây dựng một xã hội không có áp bức bất công, vì tự do, ấm no, hạnh phúc cho mọi người - xã hội cộng sản chủ nghĩa, giai đoạn đầu là chủ nghĩa
xã hội
- Chủ nghĩa xã hội khoa học nghiên cứu những quy luật chuyển biến xã hội tư bản chủ nghĩa lên xã hội xã hội chủ nghĩa và phương hướng xây dựng
xã hội mới; chứng minh rằng, chủ nghĩa tư bản càng phát triển càng tạo ra những tiền đề vật chất đầy đủ cho sự ra đời xã hội mới - xã hội cộng sản chủ nghĩa Lực lượng xã hội thực hiện sự chuyển biến đó chính là giai cấp vô sản
và nhân dân lao động; chỉ ra sứ mệnh lịch sử toàn thế giới của giai cấp công nhân là lật đổ chủ nghĩa tư bản xây dựng xã hội mới xã hội chủ nghĩa -không còn người áp bức người, -không còn người nô dịch người; nghiên cứu những vấn đề chính trị - xã hội có tính quy luật trong tiến trình cách mạng xã hội chủ nghĩa như vấn đề tôn giáo và chính sách tôn giáo trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội; vấn đề dân tộc và chính sách dân tộc trong thời kỳ quá
độ lên chủ nghĩa xã hội
3 Sự vận dụng và phát triển của chủ nghĩa Mác – Lênin trong các giai đoạn lịch sử
3.1 Thời kỳ trước “đổi mới, cải cách, cải tổ”
Các nhà lý luận của chủ nghĩa xã hội, đứng đầu là các nhà lý luận Xô Viết đã có những đóng góp quan trọng trong việc phát triển chủ nghĩa
Trang 4Mác - Lênin trên tất cả ba bộ phận triết học; kinh tế - chính trị và chủ nghĩa xã hội khoa học
Họ đã cụ thể hóa và làm giàu thêm những nguyên lý của chủ nghĩa Mác - Lênin bằng thực tiễn đấu tranh giải phóng giành độc lập dân tộc và xây dựng chủ nghĩa xã hội hiện thực ở một loạt nước xã hội chủ nghĩa Đồng thời,
họ cũng đã kiên quyết đấu tranh bác bỏ những sự xuyên tạc, vu khống ác ý đối với chủ nghĩa Mác - Lênin
Tuy nhiên, sự vận dụng và phát triển chủ nghĩa Mác - Lênin ở các nước
xã hội chủ nghĩa nói chung, ở Liên Xô nói riêng trước đổi mới, cải cách, cải
tổ ít nhiều đã bị giáo điều Chính vì vậy, mô hình chủ nghĩa xã hội hiện thực trước đổi mới, cải cách, cải tổ có những biểu hiện giáo điều, xơ cứng, bảo thủ, chậm đổi mới
3.2 Thời kỳ “đổi mới, cải cách, mở cửa”
Trong thời kỳ đổi mới, cải cách, mở cửa, Đảng Cộng sản Việt Nam, Đảng Cộng sản Trung Quốc, cùng một số Đảng Cộng sản khác đã vận dụng, bổ sung, phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin vào điều kiện thực tiễn mỗi nước
Trên cơ sở nền tảng chủ nghĩa Mác - Lênin, Việt Nam xây dựng chủ nghĩa xã hội Việt Nam với 8 đặc trưng, trong đó đặc trưng “Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh” vừa là đặc trưng thứ nhất vừa là mục tiêu của sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội Việt Nam Trung Quốc đã xây dựng mô hình chủ nghĩa xã hội đặc sắc Trung Quốc Chủ nghĩa xã hội vẫn tiếp tục được xây dựng ở Cu Ba, Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào
Vì vậy, chủ nghĩa Mác - Lênin vẫn tồn tại và phát triển, vẫn là thế giới quan, phương pháp luận khoa học của hàng triệu triệu con người tiến bộ trên trái đất
Trang 54 Bản chất của chính trị, đấu tranh chính trị và cách mạng chính trị
Chủ nghĩa Mác – Lênin khẳng định, chính trị luôn mang bản chất giai cấp Bản chất giai cấp của chính trị được quy định bởi lợi ích, trước hết là lợi
ích kinh tế của giai cấp Chính trị ra đời và tồn tại gắn liền với xã hội có phân chia giai cấp Khi cơ sở kinh tế làm cho nhà nước mất đi, giai cấp không còn, khi đó chính trị cũng không còn cơ sở tồn tại
Chính trị có tính dân tộc Vấn đề dân tộc, đấu tranh giải phóng dân tộc,
chống kỳ thị dân tộc là nội dung quan trọng của hoạt động chính trị Trong đấu tranh chính trị, việc xử lý quan hệ giai cấp – dân tộc được đặt ra thường xuyên Không thể tuyệt đối hóa vấn đề giai cấp mà quên vấn đề dân tộc, và ngược lại Nếu tuyệt đối hóa vấn đề giai cấp sẽ dẫn tới chủ nghĩa biệt phái, nếu tuyệt đối hóa vấn đề dân tộc thì sẽ rơi vào chủ nghĩa dân tộc cực đoan
Chính trị có tính nhân loại Vấn đề giai cấp, vấn đề dân tộc gắn liện với
vấn đề nhân loại Chính trị hiện đại luôn coi trọng vấn đề nhân loại, giải quyết vấn đề nhân loại trên cơ sở quan điểm giai cấp Giải phóng giai cấp, giải phóng dân tộc, giải phóng xã hội là những vấn đề quan hệ gắn bó mật thiết với nhau của nền chính trị vô sản, trở thành xu hướng phát triển của chính trị nhân loại
Các nhà kinh điển mácxít chỉ ra rằng, đấu tranh chính trị là đỉnh cao của đấu tranh giai cấp Đấu tranh giai cấp là hiện tượng tất yếu của lịch sử Cuộc đấu tranh này trải qua ba giai đoạn, phản ánh ba trình độ phát triển khác nhau của đấu tranh giai cấp từ tự phát đến tự giác, từ sự thỏa mãn những nhu cầu sinh hoạt tức thời đến nhận thức và hiện thực hóa sứ mệnh lịch sử của giai cấp
Trình độ thấp nhất của đấu tranh giai cấp là đấu tranh kinh tế Thông
qua đấu tranh kinh tế đã giác ngộ công nhân về lợi ích giai cấp Tuy là hình thức thấp nhất, nhưng đấu tranh kinh tế lại rất quan trọng, nó tạo môi trường
Trang 6thực tiễn, giúp giai cấp công nhân giác ngộ vai trò sứ mệnh lịch sử của mình Đấu tranh kinh tế mà không phát triển kinh tế lên thì phong trài sẽ có nguy cơ dừng lại ở chủ nghĩa kinh tế thuần túy, sa vào “chủ nghĩa công đoàn” Thực tế phong trào đấu tranh của giai cấp công nhân đã có thời kỳ dừng lại ở mục tiêu kinh tế, làm xuất hiện phong trào “công đoàn vàng” và tầng lớp “công nhân quý tộc” phục vụ giai cấp tư sản ngay trong lòng phong trào công nhân
Giai đoạn thứ hai của đấu tranh giai cấp là đấu tranh tư tưởng lý luận.
Các nhà kinh điễn chỉ ra rằng, giai cấp vô sản là giai cấp triệt để cách mạng không phải vì nó là giai cấp nghèo nhất, mà trước hết vì lợi ích của nó với lợi ích của giai cấp tư sản; nó đại diện cho phương thức sản xuất cách mạng Các ông cũng chỉ rõ kẻ thù của giai cấp vô sản là toàn bộ giai cấp tư sản quốc tế, chứ không phải dừng lại ở một vài nhà tư bản cá biệt Vì vậy, giai cấp vô sản
sẽ không thể hoàn thành được sứ mệnh lịch sử của mình là giải phóng toàn xã hội thoát khỏi ách áp bức bóc lột tư bản, xây dựng xã hội cộng sản chủ nghĩa nếu như nó không được vũ trang bằng một tư tưởng lý luận cách mạng là chủ nghĩa Mác – Lênin Theo V.I.Lênin, để giác ngộ giai cấp làm cho công nhân hiểu rõ sứ mệnh lịch sử của mình thì phải tiến hành cuộc đấu tranh tư tưởng giải phóng công nhân khỏi hệ tư tưởng tư sản và các tư tưởng không vô sản, đưa lý luận mácxít vào phong trào công nhân, làm cho giai cấp vô sản từ giai cấp “tự phát” thành giai cấp “tự giác”
Trong chuộc đấu tranh tư tưởng, giai cấp vô sản không những phải đấu tranh chống mọi thứ lý luận phản động của giai cấp tư sản, mà còn phải đấu tranh chống trào lưu tư tưởng cơ hội chủ nghĩa dưới mọi màu sắc trong phong trào cộng sản và công nhân quốc tế để bảo vệ sự trong sáng của chủ nghĩa Mác – Lênin Đấu tranh tư tưởng đòi hỏi các đảng vô sản phải tổng kết đấu tranh của quần chúng, nâng lên trình độ lý luận Có như vậy các đảng cộng sản mới làm tròn vai trò tiên phong của mình
Trang 7Giai đoạn thứ ba (cao nhất) của đấu tranh giai cấp là đấu tranh chính trị Nhiệm vụ cơ bản của đấu tranh chính trị là thủ tiêu bộ máy nhà nước cũ,
thiết lập nền chuyên chính mới và sử dụng chuyên chính đó để xây dựng xã hội mới Lúc này, vấn đề giành quyền lực nhà nước được đặt ra một cách trực tiếp Đấu tranh chính trị gắn liền với sự bùng nổ cách mạng xã hội C.Mác cho rằng: “bước thứ nhất trong cuộc cách mạng công nhân là giai cấp vô sản biến thành giai cấp thống trị, là giành lấy dân chủ” V.Lênin khẳng định: “Chỉ người nào mở rộng việc thừa nhận đấu tranh giai cấp đến mức thừa nhận chuyên chính vô sản thì mới là người mácxít Đó là điều khác nhau sâu sắc nhất giữa những người mácxít và những người tiểu tư sản (cà cả tư sản lớn) tầm thường”
Muốn đạt tới đấu tranh chính trị thì giai cấp vô sản phải có lý luận, có đội tiên phong của giai cấp mình – Đảng Cộng Sản Chủ nghĩa Mác – Lênin cho rằng, cách mạng chính trị thực chất là cuộc cách mạng thay đổi thể chế chính trị Cách mạng vô sản thay thể chế tư sản bằng thể chế vô sản (chuyên chính vô sản) Vấn đề cơ bản của mọi cuộc cách mạng là vấn đề chính quyền
Theo C.Mác, bất cứ một cuộc cách mạng xã hội nào cũng có tính chất chính trị vì nó trực tiếp ảnh hưởng tới vấn đề quyền lực chính trị, trực tiếp tuyên chiến với thể chế cũ Mặt khác, bất cứ một cuộc cách mạng chính trị nào cũng có tính chất xã hội vì nó đặt vấn đề cải tạo các quan hệ xã hội cũ, xây dựng các quan hệ xã hội mới trên mỗi bước tiến của cách mạng Chẳng hạn, cuộc cách mạng vô sản giành quyền lực vào tay giai cấp vô sản, xây dựng các quan hệ xã hội mới, trước hết là quan hệ về sở hữu tư liệu sản xuất,
cụ thể là xóa bỏ sở hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa về tư liệu sản xuất, xác lập quan hệ sản xuất công hữu Cũng cần lưu ý rằng chủ nghĩa Mác – Lênin nhấn mạnh chủ thể của cách mạng vô sản, trước hết và chủ yếu là giai cấp vô sản được sinh ra từ nền sản xuất đại công nghiệp, chứ không phải bất kì vô sản nào khác (vô sản lưu manh, vô sản nông thôn…)
Trang 8Như vậy, chủ nghĩa Mác – Lênin chỉ ra ba hình thức đấu tranh giai cấp
cơ bản và khẳng định rằng, các hình thức này có quan hệ mật thiết với nhau, ảnh hưởng và bổ sung cho nhau Đấu tranh tư tưởng lý luận và đấu tranh kinh
tế phục vụ đấu tranh chính trị Đấu tranh chính trị là hình thức đấu tranh cao nhất quyết định thắng lợi cuối cùng và căn bản của giai cấp vô sản đối với giai cấp tư sản
5 Lý luận về tình thế và thời cơ cách mạng
Đương thời, C.Mác và Ph.Ăngghen đã phân tích “giải phẫu” cơ thể xã hội chủ nghĩa tư bản châu Âu thế kỉ XIX Các ông rút ra nhận xét: mâu thuẫn giai cấp không thể điều hòa giữa giai cấp vô sản và giai cấp tư sản tất yếu dẫn đến cách mạng Nhưng tình thế châu Âu ở nửa sau thế kỉ XIX cho thấy rõ là các thế lực phong kiến phản động vẫn tồn tại mặc dù đã suy yếu, có xu hướng
tư sản hóa (tiêu biểu là ở Anh, Pháp…); giai cấp tư sản coi phong kiến và vô sản đều là kẻ thù Nhưng vì lợi ích của mình, giai cấp tư sản đã thỏa hiệp với giai cấp phong kiến (giới quý tộc) chống lại giai cấp vô sản cách mạng Trong khi đó, giai cấp vô sản chưa trưởng thành, nó luôn chịu ảnh hưởng của chủ nghĩa cải lương
Vì thế, C.Mác và Ph.Ăngghen cho rằng một cuộc cách mạng vô sản trực tiếp chỉ có thể nổ ra khi được mâu thuẫn giai cấp giữa vô sản và tư sản đạt đến độ chín muồi gay gắt, nó phản ánh sự phát triển của lực lượng sản xuất đòi hỏi sự phù hợp của quan hệ sản xuất C.Mác viết rằng: “Tới một giai đoạn phát triển nào đó của chúng, các lực lượng sản xuất vật chất của xã hội mâu thuẫn với quan hệ sản xuất hiện có… Khi đó bắt đầu thời đại một cuộc cách mạng xã hội” Do đó, nếu như cách mạng nổ ra mà lực lượng sản xuất phát triển chưa đầy đủ thì cuộc cách mạng đó chỉ là hình thức mà thôi
Đến V.I.Lênin, ông nhấn mạnh các quan hệ chủ quan và khách quan trong tình thế cách mạng Theo V.I.Leenin thì cần chú ý đến lực lượng sản xuất (yếu tố khách quan) và sự khủng hoảng xã hội (yếu tố chủ quan) vì đó là
Trang 9những nhân tố phản ánh trạng thái xã hội, làm xuất hiện tình thế cách mạng Căn cứ vào đó, V.I.Lênin đưa ra ba dấu hiệu của tình thế cách mạng:
Một là, giai cấp thống trị không thể thống trị như cũ, chính trị rơi vào
khủng hoảng dường như không còn kiểm soát được xã hội Trong tình hình
đó, giai cấp thống trị buộc phải áp dụng biện pháp đàn áp – đàn áp cách mạng, đẩy xã hội tới đối đầu
Hai là, quần chúng bị áp bức rơi vào tình trạng bần cùng, sự chịu đựng
đã đến giới hạn cuối cùng, không thể chịu đựng hơn được nữa, buộc phải đi đến một hành động có tính lịch sử
Ba là, tầng lớp trung gian đã sẵn sàng ngả về phía quần chúng cách
mạng, đứng về phía tiên tiến cách mạng
Khi xã hội xuất hiện ba dấu hiệu tình thế cách mạng này thì, theo V.I.Lênin, cách mạng ở trong khả năng rất gần Nhưng cách mạng muốn nổ ra thì phải có thời cơ cách mạng Thời cơ cách mạng là sự phát triển logic của tình thế cách mạng, khi cả ba dấu hiệu của tình thế cách mạng phát triển đến đỉnh điểm, xã hội khủng hoảng trầm trọng Theo V.I.Lênin, tình thế cách mạng là khách quan, còn thời cơ cách mạng (ngoài yếu tố khách quan) là yếu
tố chủ quan, đòi hỏi sự nhạy bén, quyết đoán của chủ thể cách mạng
Thời cơ cách mạng gắn liền với các sự kiện, những tình huống trực tiếp
có khả năng đẩy cách mạng đến bước ngoặt quyết định; nó gắn với thời điểm
cụ thể, tức là gắn với không gian, thời gian chính trị V.I.Lênin cũng chỉ rõ rằng thời cơ xuất hiện rất nhanh và trôi đi cũng rất mau Sau đó, cách mạng có
nổ ra hay không và có thành công hay không sẽ phụ thuộc phần cực kì quan trọng ở vai trò của chủ thể, ở sự chuẩn bị đầy đủ và toàn diện cho cách mạng
Thắng lợi của Cách mạng Tháng Mười Nga do Đảng Bôn sê vích và V.I.Lênin lãnh đạo cũng như sự thành công của Cách mạng Tháng Tám ở Việt Nam do Đảng Cộng sản Việt Nam và Chủ tịch Hồ Chí Minh lãnh đạo là
Trang 10những bài học thắng lợi điển hình của nghệ thuật xử lý tình thế và thời cơ cách mạng
6 Phương thức giành chính quyền và nghệ thuật thỏa hiệp
Các nhà kinh điển mácxít chỉ ra hai phương thức (hai khả năng) giành quyền lực chính trị: phương thức giành chính quyền bằng bạo lực và phương thức giành chính quyền bằng hòa bình
Các ông chỉ rõ phương thức giành chính quyền bằng bạo lực là phương thức phổ biến trong lịch sử Cần chú ý rằng, quan điểm mácxít không đồng nhất bạo lực với chiến tranh Bạo lực ở đây bao gồm cả sức mạnh vật chất và sức mạnh tinh thần, là gắn liền sức mạnh tinh thần với sức mạnh vật chất, kết hợp giữa kinh tế với chính trị, giữa chính trị với quân sự, giữa chính trị với văn hóa… Việc giành chính quyền bằng con đường hòa bình là rất quý và rất hiếm Rất quý vì không đổ máu, rất hiếm vì xưa nay nó chưa có tiền lệ, chưa xảy ra Các nhà kinh điển cũng đồng thời đưa ra chỉ dẫn có tính phương pháp: nếu khả năng giành quyền lực bằng con đường hòa bình xuất hiện, dù là mầm mống, thì cũng hết sức tận dụng Còn khi khả năng ấy không còn nữa thì giai cấp vô sản không được mơ hồ, ảo tưởng mà phải dứt khoát và nhanh chóng chuyển đổi phương thức đấu tranh
Hiện nay, vấn đề phương thức đấu tranh giành quyền lực đang là tiêu điểm của cuộc đấu tranh tư tưởng giữa những người mácxít chân chính và những kẻ cơ hội mọi màu sắc
Đây là vấn đề khoa học, đồng thời là vấn đề nghệ thuật để xử lý tình huống Ở đây, trong việc lựa chọn phương pháp nảy sinh vấn đề “thỏa hiệp” Thỏa hiệp được đặt ra như một yêu cầu thực tiễn chứ không phải ý muốn chủ quan, do tương quan lực lượng ở phía cách mạng chưa đủ mạnh Lênin chỉ ra hai loại thỏa hiệp: thỏa hiệp có nguyên tắc và thỏa hiệp vô nguyên tắc