III NGUYÊN TẮC DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN VĂN HỌC 1 Khái niệm Nguyên tắc dạy học là phạm trù đặc trưng cho cách thức vận dụng những quy luật dạy học phù hợp với mục đích giáo dục và tính đặc thù của hoạ[.]
Trang 1III NGUYÊN TẮC DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN VĂN HỌC
1 Khái niệm
Nguyên tắc dạy học là phạm trù đặc trưng cho cách thức vận dụng những quy luật dạy học phù hợp với mục đích giáo dục và tính đặc thù của hoạt động dạy học bộ môn
Nguyên tắc dạy học đọc văn là những luận điểm cơ bản có tính chất nguyên lí làm cơ sở cho việc xác định nội dung, lựa chọn phương pháp và tổ chức tiến trình dạy học đọc hiểu một văn bản văn học phù hợp với mục đích giáo dục văn học và đặc điểm, quy luật của hoạt động cảm thụ, tiếp nhận tác phẩm văn học (TPVH)
Các nguyên tắc dạy học đọc văn tạo thành một hệ thống trong sự tương tác qua lại Chúng có tác dụng chỉ đạo thực tiễn dạy học đọc hiểu văn bản văn học (VBVH) và phát huy tác dụng khi hoạt động dạy học của giáo viên và học sinh tuân thủ các yêu cầu, quy tắc của nó, khi chúng được nhận thức theo quan điểm đúng đắn của tư tưởng lí luận dạy học hiện đại
2 Các nguyên tắc dạy học đọc hiểu văn bản văn học
2.1 Bảo đảm quan điểm đồng bộ trong tiếp cận, giải mã văn bản văn học
Trong tiếp cận, giải mã văn bản văn học trong nhà trường cần bảo đảm quan điểm đồng bộ, hay là vận dụng kết hợp hài hòa các quan điểm lịch sử phát sinh, cấu trúc bản thể và tác động chức năng khi tiếp cận, giải mã văn bản văn học trong nhà trường
1) Quan điểm lịch sử phát sinh, hay là sự vận dụng một cách tổng hợp và
thích hợp những hiểu biết ngoài văn bản (xã hội, văn hóa, nhà văn…) để tiếp cận, giải mã văn bản văn học
Mỗi tác phẩm thường ra đời trong một bối cảnh lịch sử xã hội nhất định, trong môi trường, truyền thống văn hóa, văn học cụ thể, trong hoàn cảnh riêng
và chủ định của nhà văn Những yếu tố này chẳng những làm nên ngọn nguồn sáng tạo mà đem lại giá trị cho tác phẩm Vì vậy, để cảm thụ, phân tích, lí giải, đánh giá đúng đắn, sâu sắc nội dung ý nghĩa tác phẩm, quan điểm, ý đồ tác giả không thể không tìm đến bối cảnh và nhà văn
Tiếp cận, giải mã văn bản văn học theo quan điểm lịch sử phát sinh là chú trọng khảo sát văn bản văn học trên các mối quan hệ của nó với bối cảnh lịch sử
xã hội, với môi trường văn hóa, văn học trong đó nó ra đời và với hoàn cảnh, chủ định của tác giả Từ đó phân tích, khái quát giá trị về sự phản ánh, nhận
Trang 2thức đời sống, về ý nghĩa xã hội của tác phẩm, cảm thụ và lí giải, đánh giá đúng đắn, sâu sắc các chi tiết nghệ thuật và nội dung ý nghĩa tác phẩm cũng như nắm bắt quan điểm, ý đồ nghệ thuật của tác giả
Tiếp cận, giải mã văn bản văn học theo quan điểm lịch sử phát sinh cần ngăn ngừa khuynh hướng xã hội học dung tục, coi tác phẩm chỉ như một hiện tượng lịch sử xã hội thuần túy, quy toàn bộ giá trị, ý nghĩa của tác phẩm vào những vấn đề chính trị, xã hội, thời sự…
Đành rằng tác phẩm nào cũng phản ánh những vấn đề xã hội thuộc một giai đoạn lịch sử nhất định; vì vậy, nó mang ý nghĩa xã hội, ý nghĩa “thời sự” Thế nhưng, những hình tượng văn học có giá trị, những tác phẩm lớn bao giờ cũng chứa đựng, tiềm tàng trong chiều sâu của nó những vấn đề có ý nghĩa nhân văn, nhân loại rộng lớn, phổ quát gắn với những chủ đề vĩnh cửu Ngoài ra, tác phẩm còn tiềm ẩn ý nghĩa về cái nhìn, về thể cách thụ cảm đời sống của nhà văn Vì vậy, cần phát hiện, phân tích chiều sâu ý nghĩa của tác phẩm
Tiếp cận, giải mã văn bản văn học theo quan điểm lịch sử phát sinh cũng cần tránh quan điểm đồng nhất thực tại đời sống với hiện thực sáng tạo, đồng nhất sự thật và chân lí đời sống với sự thật và chân lí nghệ thuật Đây chính là biểu hiện của “chủ nghĩa hiện thực ngây ngô” và quan điểm “lấy hiện thực đời sống làm trung tâm” trong tiếp cận, phân tích, chiếm lĩnh tác phẩm
Thực ra, các phạm trù vừa nêu vốn có quan hệ thống nhất nhưng không đồng nhất với nhau Sự thật nghệ thuật bắt đầu hình thành ở các cấp độ của sự thật đời sống nhưng sự thật nghệ thuật bao giờ cũng là logic nội tại, là sự hài hòa bên trong của tư tưởng tác giả trong cái mô hình về thế giới do tác giả tạo nên Nói cách khác, sự thật nghệ thuật, đó là sự thật của các quan hệ đời sống đã được tư duy lại một cách sáng tạo gắn liền với một quan điểm sinh động, có chủ
ý của người nghệ sĩ Do vậy, sự thật nghệ thuật không phải là ảo ảnh của cuộc sống, cũng không phải là sự dập khuôn máy móc như gương soi
2) Quan điểm tiếp cận văn bản
Tiếp cận, phân tích, giải mã tác phẩm cần thiết phải vận dụng những hiểu biết ngoài văn bản (xã hội, văn hóa, nhà văn…); tuy vậy hướng tiếp cận lịch sử phát sinh không thay thế được cho việc khám phá bản thể văn bản
Bởi lẽ, tác phẩm văn học vốn là một cấu trúc nghệ thuật hết sức phức tạp, bao gồm nhiều yếu tố thuộc các cấp độ (tư tưởng - chủ đề, hệ thống hình tượng, kết cấu, ngôn từ) và mối quan hệ tác động qua lại giữa các yếu tố, các cấp độ
ấy Sự kết hợp có quy luật, hài hòa và tác động qua lại giữa các yếu tố và các mối quan hệ của chúng chẳng những trở thành quy luật nội tại của chỉnh thể TP
mà còn tạo nên sức sống và giá trị nghệ thuật cho TPVH, nhất là những TP thực
Trang 3sự có giá trị Vì vậy, muốn phân tích, giải mã TP, chúng ta không thể không tiếp cận cấu trúc VB, đào sâu các lớp yếu tố của nó và khám phá những mối quan hệ của các yếu tố trong chỉnh thể TP, nhất là phân tích sự thống nhất giữa nội dung
và hình thức, giữa bộ phận và chỉnh thể của TP Chỉ có thể tiếp cận, giải mã TP trên quan điểm bản thể VB mới cho phép khám phá đầy đủ bản sắc của nó Tiếp cận, giải mã TP theo quan điểm bản thể VB là tập trung khảo sát, phân tích, lí giải các yếu tố thuộc các cấp độ cấu trúc TP nhằm rút ra những giá trị về nội dung và hình thức nghệ thuật của các yếu tố cũng như của chỉnh thể
TP Nội dung thẩm mĩ của TP bao gồm phương diện: Đó là bức tranh đời sống với những vấn đề xã hội đặt ra trong đó; đó là nội dung nhân văn thẩm mĩ gắn với những chủ đề vĩnh cửu như tình yêu, hạnh phúc, lẽ sống chết, số phận con người…; đó là nội dung văn hóa với những giá trị, truyền thống văn hóa cần được khai thác; đó còn là nội dung biểu hiện của chủ thể như: quan điểm, thái
độ, cách nhìn, sự thụ cảm thế giới của nhà văn
Tiếp cận, giải mã TP theo quan điểm bản thể VB cần tránh các khuynh hướng: tách rời nội dung với hình thức của TP; phân tích, giải mã các yếu tố, chi tiết nghệ thuật thoát li chỉnh thể TP; biệt lập TP với các mối quan hệ với hiện thực đời sống, truyền thống văn hóa, tác giả và người đọc Nói cách khác là tuyệt đối hóa bản thể VB, tính tự trị của TP, dẫn đến phủ nhận TP phản ánh đời sống, coi nhẹ chủ đích sáng tạo của tác giả và hạ thấp tính năng động sáng tạo của người đọc Vì vậy, tiếp cận, giải mã TP theo quan điểm bản thể VB cần phải biện chứng hóa cấu trúc, tức là nhìn nhận TP theo quan điểm động, coi TP như một hệ thống mở, một hàm nghĩa thẩm mĩ tư tưởng vừa bất biến vừa khả biến, vừa được mã hóa trong VB và sự cảm thụ, lí giải bởi người đọc qua các thế hệ
và thời đại
3) Quan điểm hướng vào đáp ứng của học sinh
Trong nghiên cứu, phê bình văn học hiện đại, bên cạnh các quan điểm tiếp cận lịch sử phát sinh, bản thể văn bản còn có quan điểm lịch sử/tác động chức năng với nhiệm vụ chủ yếu là xem xét đời sống vận động lịch sử và sự tác động, ảnh hưởng của TP trong ý thức tiếp nhận của công chúng
Thuyết hồi ứng của người đọc trong phê bình văn học hiện đại hướng vào
sự phản hồi, hưởng ứng, đáp lại, cộng hưởng của độc giả khi tiếp cận một VBVH, nói cách khác là sự gặp gỡ giữa tâm trí của người đọc với TP, là sự tham gia, nhập cuộc, nhập thân, vào thế giới nghệ thuật của VBVH (hồi ứng trải nghiệm)
Vận dụng thuyết hồi ứng của người đọc, một số nhà lí luận và PPDH văn ở
Mỹ đưa ra ý tưởng “lấy đáp ứng của HS làm trung tâm” trong phân tích, giải mã
TP trong nhà trường Hướng tiếp cận này đã làm phong phú sinh động hơn cách hiểu, cách lí giải TP; đồng thời làm cho việc phân tích, giải mã TP trong nhà
Trang 4trường chú ý hơn đến khả năng và hiệu quả tác động của TP, quan tâm hơn đến phản ứng, hồi đáp đối với VBVH từ phía HS và chú ý hơn đến tâm trí HS trong
và sau khi tiếp xúc với TP
Tiếp cận, giải mã TP trong nhà trường theo quan điểm hướng vào đáp ứng của HS, một mặt cần tập trung khai thác trong “trường khả năng của TP” những tác động nhằm thỏa mãn đáp ứng (response), nhu cầu nhận thức, thẩm mĩ của
HS Mặt khác, cần chú ý đến nhu cầu, phản ứng, sự quan tâm, tầm đón đợi của
HS đối với TP để định hướng, điều chỉnh mục tiêu, nội dung phân tích cho phù hợp, tạo sự gặp gỡ giữa tâm trí HS với TP Đồng thời cần chú ý khơi gợi những cảm thụ, lí giải, đánh giá mang màu sắc chủ quan, cá tính cảm thụ nhằm phát huy tiềm năng sáng tạo của HS và hiệu quả tác động thẩm mĩ của TP, nhưng cần tránh khuynh hướng tuyệt đối hóa, cường điệu hóa sở thích, thị hiếu, đáp ứng của HS
Tóm lại, bên trên là hai hướng tiếp cận quan trọng đối với VBVH trong nhà trường Tuy vậy không nên tuyệt đối hóa hay đối lập, tách rời các quan điểm đó, vì như thế sẽ rơi vào ngộ nhận, sai lầm, dẫn đến hậu quả tiếp cận, giải
mã TP thiếu khách quan khoa học Nói cách khác, tiếp cận, giải mã TP trong nhà trường cần kết hợp đồng bộ, cân đối các quan điểm nói trên mới có thể cảm thụ, lí giải, đánh giá TP một cách khách quan, toàn diện và sâu sắc Hay nói như Phan Trọng Luận: “Một quan điểm tiếp cận đồng bộ VB, ngoài VB và đáp ứng của người học là sự kết hợp cân mực hài hòa đồng bộ, bảo đảm hiệu quả vững chắc cho việc nghiên cứu và dạy học TP trong nhà trường.”
2 Kết hợp nội dung và hình thức trong tính chỉnh thể của tác phẩm khi phân tích, giải mã văn bản văn học
Nguyên tắc dạy học đọc văn là những luận điểm cơ bản có tính chất nguyên lí làm cơ sở cho việc xác định nội dung, lựa chọn phương pháp và tổ chức tiến trình dạy học đọc hiểu một VBVH phù hợp với mục đích giáo dục văn học và đặc điểm, quy luật của hoạt động cảm thụ, tiếp nhận TP
Trong phân tích, giải mã VBVH trong nhà trường cần bảo đảm nguyên tắc kết hợp nội dung và hình thức trong tính chỉnh thể của TP
Nguyên lí của chủ nghĩa duy vật biện chứng chỉ rõ sự thống nhất giữa nội dung và hình thức của sự vật trong thế giới khách quan Nội dung là những mặt, những yếu tố, những quá trình tạo nên sự vật, còn hình thức là hệ thống các mối liên hệ tương đối bền vững giữa các yếu tố của nội dung, là phương thức tồn tại
và phát triển của sự vật Nội dung và hình thức của sự vật luôn gắn bó chặt chẽ với nhau trong một thể thống nhất
Sự thống nhất giữa nội dung và hình thức của sự vật thể hiện ở chỗ: không
có nội dung nào mà không tồn tại trong một hình thức xác định và ngược lại,
Trang 5không có hình thức nào tồn tại thuần túy không chứa đựng nội dung Nội dung giữ vai trò quyết định đối với hình thức nhưng hình thức có tính độc lập tương đối và tác động ngược trở lại nội dung
Trong nhận thức không được tách rời, tuyệt đối hóa giữa nội dung và hình thức vì nội dung và hình thức luôn gắn bó với nhau trong quá trình vận động, phát triển của sự vật Nội dung và hình thức của sự vật thống nhất với nhau, không tồn tại tách rời nhau, nhưng không phải một nội dung bao giờ cũng chỉ được thể hiện ra trong một hình thức nhất định, và một hình thức luôn chỉ chứa một nội dung nhất định, mà trong quá trình phát triển của sự vật một nội dung
có thể có nhiều hình thức thể hiện, ngược lại, một hình thức có thể chứa đựng hay thể hiện nhiều nội dung khác nhau
Một TPVH có giá trị bao giờ cũng là một chỉnh thể nghệ thuật toàn vẹn và sinh động, mang tính thống nhất hữu cơ giữa nội dung và hình thức “Trong TP nghệ thuật, tư tưởng và hình thức phải hòa hợp với nhau một cách hữu cơ như là tâm hồn và thể xác, nếu hủy diệt hình thức thì cũng có nghĩa là hủy diệt tư tưởng, và ngược lại cũng vậy” (Bielinsky) “Chỉ những TP nghệ thuật mà nội dung và hình thức đồng nhất với nhau mới là những TP nghệ thuật đích thực” (Hegel)
Sự thống nhất hữu cơ giữa nội dung và hình thức của TP không chỉ là quy luật tổ chức nghệ thuật nội tại của nó mà còn là tiêu chuẩn chất lượng thẩm mĩ của nó nữa Theo ý nghĩa đó, một “TP nghệ thuật đích thực nhất là TP ngôn từ
bao giờ cũng là một phát minh về hình thức và một khám phá về nội dung”
(Leonov)
Phân tích, giải mã TP trong nhà trường cần thiết phải kết hợp nội dung và hình thức, phải “chỉ rõ sự thống nhất giữa hình thức và nội dung, giữa kĩ thuật
và tư tưởng trong một TP” (Đặng Thai Mai) Hay nói như Tố Hữu, “Khi giảng văn không thể tách nội dung tư tưởng với hình thức nghệ thuật, càng không thể nói đến nội dung mà không nói đến nghệ thuật biểu hiện Nội dung ấy là linh hồn của nghệ thuật Nghệ thuật ấy là biểu hiện nội dung” Điều cần lưu ý là hình thức của TP không phải là chất liệu hay thủ pháp trừu tượng có sẵn mà là một hiện tượng nghệ thuật sinh động, cụ thể độc đáo, không lặp lại Ấy là hình thức biểu hiện nội dung, gắn với nội dung cụ thể
Kết hợp nội dung và hình thức trong phân tích, giải mã TPVH có thể được tiến hành theo hai con đường sau đây:
- Đi từ phân tích, giải mã các yếu tố hình thức (ngôn từ, chi tiết, hình ảnh, hình tượng nhân vật, tình huống, kết cấu…) đến khái quát, đúc kết nội dung ý nghĩa, tư tưởng chủ đề, các giá trị (giá trị hiện thực, giá trị nhân đạo…) của TP
Trang 6- Bắt đầu từ việc phân tích nội dung: đề tài, chủ đề, các giá trị, ý nghĩa (hiện thực, nhân đạo…) rồi phát hiện, phân tích, khái quát các yếu tố hình thức
để làm sáng tỏ tư tưởng chủ đề, giá trị ý nghĩa của TP
Lưu ý: Kết hợp nội dung và hình thức trong phân tích, giải mã VBVH cần quán triệt quan điểm, cách nhìn biện chứng đối với quan hệ nội dung và hình thức của chỉnh thể TP Tinh thần biện chứng ấy thể hiện: một mặt, chỉ rõ sự thống nhất, phù hợp giữa hình thức và nội dung của TP; mặt khác, thấy được những mâu thuẫn, nghịch lí đầy “tranh chấp” giữa nội dung và hình thức Nói cách khác, phải làm rõ sự thống nhất và đối lập giữa các mặt nội dung và hình thức, khiến cho TP nảy sinh nhiều sự cảm thụ, nhiều cách diễn dịch, lí giải khác nhau mà đôi khi đầy bất ngờ và thú vị, mang chiều sâu ý nghĩa lớn lao
TPVH bao giờ cũng tồn tại như một chỉnh thể, hay mang tính chỉnh thể Chỉnh thể là là một tổng thể gồm hai mặt đối lập nhưng thống nhất với nhau, đó
là toàn thể và bộ phận Toàn thể do bộ phận hợp thành nhưng bộ phận do toàn thể quy định Bộ phận có tính chất độc lập tương đối nhưng đều phù hợp với toàn thể
Chỉnh thể TPVH là một tổng thể gồm các yếu tố có mối liên hệ mật thiết nội tại, tương tác, quy định nhau theo những quy luật nhất định, tạo ra cho TP một nội dung và hình thức đích thực Nói cách khác, nội dung và hình thức đích thực của TP chỉ xuất hiện trong tính chỉnh thể của TP Tức là, chỉ trong tính chỉnh thể thì hình thức và nội dung của TP mới có ý nghĩa Mặt khác, sự thống nhất nội dung và hình thức TP tạo thành chỉnh thể của TP Cho nên, tách rời chỉnh thể TP thì không thể phân tích, chỉ rõ sự thống nhất giữa nội dung và hình thức của TP
TPVH là một chỉnh thể bao gồm nhiều cấp độ/lớp (ngôn từ, hình tượng, kết cấu, nội dung ý nghĩa) có quy luật và đặc điểm riêng của nó Mọi yếu tố nội dung và hình thức đều tồn tại ở từng cấp độ, góp phần tham gia vào việc tạo thành hình thức và nội dung của TP Vì vậy, phân tích, giải mã TP không thể không phân tích, giải mã nội dung và hình thức các cấp độ, yếu tố cấu thành nên
hệ thống chỉnh thể TP Mặt khác, phân tích, giải mã các yếu tố, các lớp không thể không đặt trong chỉnh thể toàn vẹn của TP
Kết hợp nội dung và hình thức trong tính chỉnh thể của TP khi phân tích, giải mã VBVH có thể được tiến hành theo hai con đường sau đây:
- Phân tích, giải mã các yếu tố, chi tiết phải đặt trong hệ thống chỉnh thể của TP, phải phân tích, diễn dịch được ý nghĩa khái quát của các chi tiết cụ thể dưới ánh sáng của tư tưởng chủ đề vốn được xem là linh hồn, là “yếu tố quy định của chỉnh thể TP” (Bielinsky)
Trang 7- Mặt khác, cần phải đi từ sự cảm thụ, hiểu biết chỉnh thể nghệ thuật, tư tưởng chủ đề của TP mà phân tích, lí giải các yếu tố, chi tiết, phát hiện ý nghĩa hàm ẩn của các chi tiết
Nói cách khác, “Phân tích TP phải đi từ cảm thụ chung đến xem xét riêng từng chi tiết và phân tích chi tiết phải dưới ánh sáng của nhận thức về cái thần thái, cái linh hồn chung của TP.” (Nguyễn Đăng Mạnh)
Lưu ý: Kết hợp nội dung và hình thức trong tính chỉnh thể của TP thì sự phân tích, giải mã các chi tiết cũng như chỉnh thể TP mới đúng đắn và sâu sắc Tách rời chỉnh thể TP, thoát li hệ thống hình tượng thì sự phân tích, giải mã các chi tiết, yếu tố dễ sa vào suy diễn tùy tiện chủ quan, xa rời cốt lõi tư tưởng, ý nghĩa khách quan của TP; thậm chí hiểu sai, lí giải sai các chi tiết, làm giảm sút hiệu lực của việc phân tích, lí giải TP
Tóm lại, phân tích, giải mã TPVH trong nhà trường đòi hỏi kết hợp nội dung và hình thức trong tính chỉnh thể của TP Ở đây chẳng những phải chỉ rõ
sự thống nhất, phù hợp giữa nội dung và hình thức mà cần phát hiện những nghịch lí, mâu thuẫn giữa chúng Có như vậy, sự phân tích, giải mã VBVH mới mang tinh thần biện chứng và có khả năng khám phá, phân tích, lí giải được chiều sâu ý nghĩa khái quát của các chi tiết cũng như của chỉnh thể TP
4.2.4 Kết hợp giữa “cảm” và “hiểu” khi phân tích, giải mã văn bản văn học
Nguyên tắc này có cơ sở từ đặc trưng, bản chất của hình tượng văn học, của phương thức phản ánh nghệ thuật, từ đặc điểm, quy luật cảm thụ, tiếp nhận văn học
Hình tượng văn học là sản phẩm của phương thức phản ánh, chiếm lĩnh hiện thực theo quy luật nghệ thuật Hình tượng ngôn từ là sản phẩm của phương thức tư duy - hình tượng - xúc cảm, mang tính cảm tính, cụ thể, cá biệt, không lặp lại, vừa mang tính khái quát, có khả năng khái quát hóa cao độ bản chất đời sống hay những vấn đề đời sống theo quan niệm của nghệ sĩ Hình tượng nghệ thuật ngôn từ là sự thống nhất cao độ giữa các mặt đối lập: nội dung và hình thức, khách quan và chủ quan, tình cảm và lí trí, cụ thể hóa và khái quát hóa, phản ánh và biểu hiện, hữu hình và vô hình… Chính vì thế mà tiếp cận, chiếm lĩnh hình tượng ngôn từ, tác phẩm vừa phải cảm thụ trực tiếp, phải trực cảm bằng một thái độ hồn nhiên, phản luận lí để thể nghiệm, nếm trải, đồng cảm, lại vừa phải phân tích, lí giải, khái quát bằng một tinh thần ngộ tính, khoa học để thấu hiểu, nhận thức và đánh giá
Về đặc điểm, quy luật cảm thụ, tiếp nhận văn học, Bielinsky viết: “Có hai giai đoạn cảm thụ tác phẩm văn học: giai đoạn cảm thụ trực tiếp, cảm tính, sơ
Trang 8bộ và giai đoạn phân tích, đánh giá có suy ngẫm Không có trực cảm không có cảm thụ văn học Đối với thơ ca, nhất thiết phải xuất phát từ sự cảm thụ bằng trái tim và chuyển từ sự xúc động có tính chất đột khởi sang sự quan sát lạnh lùng”
Hạt nhân của quá trình tiếp cận, giải mã tác phẩm trong nhà trường là hoạt động cảm thụ, tiếp nhận của học sinh; vì vậy, khi tiếp cận, giải mã tác phẩm đòi hỏi phải kết hợp giữa trực cảm thẩm mĩ với phân tích, khái quát khoa học; nói khác đi là kết hợp giữa “cảm” và “hiểu”, để học sinh cảm thụ và hiểu biết tác phẩm một cách thấu đáo, sâu sắc và có cảm tình xúc động
Trong thực tế dạy học đọc hiểu văn bản văn học lâu nay vẫn còn tồn tại tình trạng tách rời giữa “cảm” và “hiểu”, có khi quá chú trọng phân tích, khái quát khiến cho giờ văn nặng về lí tính mà thiếu sự rung động, cảm xúc; có khi lại cường điệu hóa rung động, ấn tượng thẩm mĩ mà coi nhẹ phân tích, đánh giá
có suy ngẫm Vì vậy, cần phải tạo ra được sự cân bằng trong chừng mức có thể giữa cảm thụ thẩm mĩ và phân tích, khái quát khoa học khi tiếp cận, giải mã một văn bản văn học Bởi vì, nói như Đặng Thai Mai: “Cảm” thấy hay chưa đủ Có
“hiểu” là hay, sự thưởng thức mới có nghĩa lí và có tác dụng
Muốn vậy, khi tiếp cận, giải mã tác phẩm cần phải tránh khuynh hướng quá đề cao ấn tượng thẩm mĩ, rung động cảm xúc; hoặc ngược lại, quá chú trọng phân tích, khái quát làm cho giờ văn trở nên lí tính, khô khan Hơn nữa, cần làm sao để học sinh có thể cảm thụ, phân tích, chiếm lĩnh tác phẩm bằng một trái tim biết suy nghĩ và một khối óc biết rung động, cảm xúc của bản thân các em
Quán triệt nguyên tắc này, trong tiếp cận, giải mã tác phẩm ở trường phổ thông, giáo viên cần tìm kiếm, lựa chọn, vận dụng các phương pháp, biện pháp, hình thức tác động sao cho vừa khơi gợi được ở học sinh sự đồng sáng tạo, đồng thể nghiệm, đồng cảm với tác phẩm, tác giả, vừa kích thích hoạt động phân tích,
lí giải, khái quát theo một tinh thần khoa học và sáng tạo để học sinh để có thể cảm thụ, tiếp nhận tác phẩm một cách thấu đáo, sâu sắc, thâm trầm và thấm thía